Petroniusz obudzil sie zaledwie kolo poludnia i jak zwykle, zmeczony bardzo. Poprzedniego dnia byl na uczcie u Nerona, ktora przeciagnela sie do pozna w noc. Od pewnego czasu zdrowie jego zaczelo sie psuc. Sam mowil, ze rankami budzi sie jakby zdretwialy i bez moznosci zebrania mysli. Ale poranna kapiel i staranne wygniatanie ciala przez wprawionych do tego niewolnikow przyspieszalo stopniowo obieg jego leniwej krwi, rozbudzalo go, cucilo, wracalo mu sily, tak ze z elaeothesium, to jest z ostatniego kapielowego przedzialu, wychodzil jeszcze jakby wskrzeszony, z oczami blyszczacymi dowcipem i wesoloscia, odmlodzon, pelen zycia, wykwintny, tak niedoscigniony, ze sam Otho nie mogl sie z nim porownac, i prawdziwy, jak go nazywano: arbiter elegantiarum. W lazniach publicznych bywal rzadko: chyba ze zdarzyl sie jakis budzacy podziw retor, o ktorym mowiono w miescie, lub gdy w efebiach odbywaly sie wyjatkowo zajmujace zapasy. Zreszta mial w swej insuli wlasne kapiele, ktore slynny wspolnik Sewerusa, Celer, rozszerzyl mu, przebudowal i urzadzil z tak nadzwyczajnym smakiem, iz sam Nero przyznawal im wyzszosc nad cezarianskimi, chociaz cezarianskie byly obszerniejsze i urzadzone z nierownie wiekszym przepychem. Po owej wiec uczcie, na ktorej znudziwszy sie blaznowaniem Watyniusza bral wraz z Neronem, Lukanem i Senecjonem udzial w diatrybie: czy kobieta ma dusze - wstawszy pozno, zazywal, jak zwykle, kapieli. Dwaj ogromni balneatorzy zlozyli go wlasnie na cyprysowej mensie, pokrytej snieznym egipskim byssem, i dlonmi, maczanymi w wonnej oliwie, poczeli nacierac jego ksztaltne cialo - on zas z zamknietymi oczyma czekal, az cieplo laconicum i cieplo ich rak przejdzie w niego i usunie zen znuzenie. Lecz po pewnym czasie przemowil - i otworzywszy oczy jal rozpytywac o pogode, a nastepnie o gemmy, ktore jubiler Idomen obiecal mu przyslac na dzien dzisiejszy do obejrzenia... Pokazalo sie, ze pogoda jest piekna, polaczona z lekkim powiewem od Gor Albanskich, i ze gemmy nie przyszly. Petroniusz znow przymknal oczy i wydal rozkaz, by przeniesiono go do tepidarium, gdy wtem spoza kotary wychylil sie nomenclator oznajmiajac, ze mlody Markus Winicjusz, przybyly swiezo z Azji Mniejszej, przyszedl go odwiedzic. Petroniusz kazal wpuscic goscia do tepidarium, dokad i sam sie przeniosl. Winicjusz byl synem jego starszej siostry, ktora przed laty wyszla za Marka Winicjusza, meza konsularnego z czasow Tyberiuszowych. Mlody sluzyl obecnie pod Korbulonem przeciw Partom i po ukonczonej wojnie wracal do miasta. Petroniusz mial dla niego pewna slabosc, graniczaca z przywiazaniem, albowiem Markus byl pieknym i atletycznym mlodziencem, a zarazem umial zachowywac pewna estetyczna miare w zepsuciu, co Petroniusz cenil nad wszystko. - Pozdrowienie Petroniuszowi! - rzekl mlody czlowiek wchodzac sprezystym krokiem do tepidarium - niech wszyscy bogowie darza cie pomyslnoscia, a zwlaszcza Asklepios i Kipryda, albowiem pod ich podwojna opieka nic zlego spotkac cie nie moze. - Witaj w Rzymie i niech ci odpoczynek bedzie slodki po wojnie - odrzekl Petroniusz wyciagajac reke spomiedzy fald miekkiej karbassowej tkaniny, w ktora byl obwiniety. - Co slychac w Armenii i czy bawiac w Azji nie zawadziles o Bitynie? Petroniusz byl niegdys rzadca Bitynii i co wieksza, rzadzil nia sprezyscie i sprawiedliwie. Stanowilo to dziwna sprzecznosc z charakterem czlowieka slynnego ze swej zniewiescialosci i zamilowania do rozkoszy - dlatego lubil wspominac te czasy, albowiem stanowily one dowod, czym by byc mogl i umial, gdyby mu sie podobalo. - Zdarzylo mi sie byc w Heraklei - odrzekl Winicjusz. - Wyslal mnie tam Korbulo z rozkazem sciagniecia posilkow. - Ach, Heraklea! Znalem tam jedna dziewczyne z Kolchidy, za ktora oddalbym wszystkie tutejsze rozwodki, nie wylaczajac Poppei. Ale to dawne dzieje. Mow raczej, co slychac od sciany partyjskiej. Nudza mnie wprawdzie te wszystkie Wologezy, Tyrydaty, Tygranesy i cala ta barbaria, ktora, jak twierdzi mlody Arulanus, chodzi u siebie w domu jeszcze na czworakach, a tylko wobec nas udaje ludzi. Ale teraz duzo sie o nich mowi w Rzymie, chocby dlatego, ze niebezpiecznie mowic o czym innym. - Ta wojna zle idzie i gdyby nie Korbulo, moglaby sie zmienic w kleske. - Korbulo! Na Bakcha! Prawdziwy to bozek wojny, istny Mars: wielki wodz, a zarazem zapalczywy, prawy i glupi. Lubie go, chocby dlatego, ze Nero go sie boi. - Korbulo nie jest czlowiekiem glupim. - Moze masz slusznosc, a zreszta wszystko to jedno. Glupota, jak powiada Pyrron, w niczym nie jest gorsza od madrosci i w niczym sie od niej nie rozni. Winicjusz poczal opowiadac o wojnie, lecz gdy Petroniusz przymknal powieki, mlody czlowiek, widzac jego znuzona i nieco wychudla twarz, zmienil przedmiot rozmowy i jal wypytywac go z pewna troskliwoscia o zdrowie. Petroniusz otworzyl znow oczy. Zdrowie!... Nie. On nie czul sie zdrow. Nie doszedl jeszcze wprawdzie do tego, do czego doszedl mlody Sisenna, ktory stracil do tego stopnia czucie, ze gdy go przynoszono rano do lazni, pytal: "Czy ja siedze?" Ale nie byl zdrow. Winicjusz oddal go oto pod opieke Asklepiosa i Kiprydy. Ale on, Petroniusz, nie wierzy w Asklepiosa. Nie wiadomo nawet, czyim byl synem ten Asklepios, czy Arsinoe, czy Koronidy, a gdy matka niepewna, coz dopiero mowic o ojcu. Kto teraz moze reczyc nawet za swego wlasnego ojca! Tu Petroniusz poczal sie smiac, po czym mowil dalej: - Poslalem wprawdzie dwa lata temu do Epidauru trzy tuziny zywych paszkotow i kubek zlota, ale wiesz dlaczego? Oto powiedzialem sobie: pomoze - nie pomoze, ale nie zaszkodzi. Jesli ludzie skladaja jeszcze na swiecie ofiary bogom, to jednak mysle, ze wszyscy rozumuja tak jak ja. Wszyscy! Z wyjatkiem moze mulnikow, ktorzy najmuja sie podroznym przy Porta Capena. Procz Asklepiosa mialem takze do czynienia i z asklepiadami, gdym zeszlego roku chorowal troche na pecherz. Odprawiali za mnie inkubacje. Wiedzialem, ze to oszusci, ale rowniez mowilem sobie: co mi to szkodzi! Swiat stoi na oszustwie, a zycie jest zludzeniem. Dusza jest takze zludzeniem. Trzeba miec jednak tyle rozumu, by umiec rozroznic zludzenia rozkoszne od przykrych. W moim hypocaustum kaze palic cedrowym drzewem posypywanym ambra, bo wole w zyciu zapachy od zaduchow. Co do Kiprydy, ktorej mnie takze poleciles, doznalem jej opieki o tyle, ze mam strzykanie w prawej nodze. Ale zreszta to dobra bogini! Przypuszczam, ze i ty takze poniesiesz teraz predzej czy pozniej biale golebie na jej oltarz. - Tak jest - rzekl Winicjusz. - Nie dosiegnely mnie strzaly Partow, ale trafil mnie grot Amora... najniespodzianiej, o kilka stadiow od bramy miasta. - Na biale kolana Charytek! Opowiesz mi to wolnym czasem - rzekl Petroniusz. - Wlasnie przyszedlem zasiegnac twej rady - odpowiedzial Markus. Lecz w tej chwili weszli epilatorowie, ktorzy zajeli sie Petroniuszem, Markus zas zrzuciwszy tunike wstapil do wanny z letnia woda, albowiem Petroniusz zaprosil go do kapieli. - Ach, nie pytam nawet, czy masz wzajemnosc - odrzekl Petroniusz spogladajac na mlode, jakby wykute z marmuru cialo Winicjusza. - Gdyby Lizypp byl cie widzial, zdobilbys teraz brame wiodaca do Palatynu, jako posag Herkulesa w mlodzienczym wieku. Mlody czlowiek usmiechnal sie z zadowoleniem i poczal zanurzac sie w wannie, wychlustywujac przy tym obficie ciepla wode na mozaike przedstawiajaca Here w chwili, gdy prosi Sen o uspienie Zeusa. Petroniusz patrzyl na niego zadowolonym okiem artysty. Lecz gdy skonczyl i oddal sie z kolei epilatorom, wszedl lector z puszka brazowa na brzuchu i zwojami papieru w puszce. - Czy chcesz posluchac? - spytal Petroniusz. - Jesli to twoj utwor, chetnie! - odpowiedzial Winicjusz - ale jesli nie, wole rozmawiac. Poeci lapia dzis ludzi na wszystkich rogach ulic. - A jakze. Nie przejdziesz kolo zadnej bazyliki, kolo termow, kolo biblioteki lub ksiegarni, zebys nie ujrzal poety gestykulujacego jak malpa. Agryppa, gdy tu przyjechal ze Wschodu, wzial ich za opetanych. Ale to teraz takie czasy. Cezar pisuje wiersze, wiec wszyscy ida w jego slady. Nie wolno tylko pisywac wierszy lepszych od cezara i z tego powodu boje sie troche o Lukana... Ale ja pisuje proza, ktora jednak nie czestuje ani samego siebie, ani innych. To, co lector mial czytac, to sa codicilli tego biednego Fabrycjusza Wejenta. - Dlaczego "biednego"? - Bo mu powiedziano, zeby zabawil sie w Odysa i nie wracal do domowych pieleszy az do nowego rozporzadzenia. Ta odyseja o tyle mu bedzie lzejsza niz Odyseuszowi, ze zona jego nie jest Penelopa. Nie potrzebuje ci zreszta mowic, ze postapiono glupio. Ale tu nikt inaczej rzeczy nie bierze, jak po wierzchu. To dosc licha i nudna ksiazka, ktora zaczeto namietnie czytac dopiero wowczas, gdy autor zostal wygnany. Teraz slychac na wszystkie strony: "Scandala! Scandala!" , i byc moze, ze niektore rzeczy Wejento wymyslal, ale ja, ktory znam miasto, znam naszych patres i nasze kobiety, upewniam cie, iz to wszystko bledsze niz rzeczywistosc. Swoja droga kazdy szuka tam obecnie - siebie z obawa, a znajomych z przyjemnoscia. W ksiegarni Awirunusa stu skrybow przepisuje ksiazke za dyktandem - i powodzenie jej zapewnione. - Twoich sprawek tam nie ma? - Sa, ale autor chybil, albowiem jestem zarazem i gorszy, i mniej plaski, niz mnie przedstawil. Widzisz, my tu dawno zatracilismy poczucie tego, co jest godziwe lub niegodziwe, i mnie samemu wydaje sie, ze tak naprawde to tej roznicy nie ma, chociaz Seneka, Muzoniusz i Trazea udaja, ze ja widza. Mnie to wszystko jedno! Na Herkulesa, mowie, jak mysle! Ale zachowalem te wyzszosc, ze wiem, co jest szpetne, a co piekne, a tego na przyklad nasz miedzianobrody poeta, furman, spiewak, tancerz i histrio - nie rozumie. - Zal mi jednak Fabrycjusza! To dobry towarzysz. - Zgubila go milosc wlasna. Kazdy go podejrzewal, nikt dobrze nie wiedzial, ale on sam nie mogl wytrzymac i na wszystkie strony rozgadywal pod sekretem. Czy ty slyszales historie Rufinusa? - Nie. - To przejdzmy do frigidarium, gdzie wychlodniemy i gdzie ci ja opowiem. Przeszli do frigidarium, na srodku ktorego bila fontanna zabarwiona na kolor jasnorozowy i roznoszaca won fiolkow. Tam siadlszy w niszach wyslanych jedwabiem, poczeli sie ochladzac. Przez chwile panowalo milczenie. Winicjusz patrzyl czas jakis w zamysleniu na brazowego fauna, ktory przegiawszy sobie przez ramie nimfe szukal chciwie ustami jej ust, po czym rzekl: - Ten ma slusznosc. Oto co jest w zyciu najlepsze. - Mniej wiecej! Ale ty procz tego kochasz wojne, ktorej ja nie lubie, albowiem pod namiotami paznokcie pekaja i przestaja byc rozowe. Zreszta kazdy ma swoje zamilowania. Miedzianobrody lubi spiew, zwlaszcza swoj wlasny, a stary Scaurus swoja waze koryncka, ktora w nocy stoi przy jego lozu i ktora caluje, jesli nie moze spac. Wycalowal juz jej brzegi. Powiedz mi, czy ty nie pisujesz wierszy? - Nie. Nie zlozylem nigdy calego heksametru. - A nie grywasz na lutni i nie spiewasz? - Nie. - A nie powozisz? - Scigalem sie swego czasu w Antiochii, ale bez powodzenia. - Tedy jestem o ciebie spokojny. A do jakiego stronnictwa nalezysz w hipodromie? - Do Zielonych. - Tedy jestem zupelnie spokojny, zwlaszcza ze posiadasz wprawdzie duzy majatek, ale nie jestes tak bogaty jak Pallas albo Seneka. Bo widzisz, u nas teraz dobrze jest pisac wiersze, spiewac przy lutni, deklamowac i scigac sie w cyrku, ale jeszcze lepiej, a zwlaszcza bezpieczniej jest nie pisywac wierszy, nie grac, nie spiewac i nie scigac sie w cyrku. Najlepiej zas jest umiec podziwiac, gdy to czyni Miedzianobrody. Jestes pieknym chlopcem, wiec ci to chyba moze grozic, ze Poppea zakocha sie w tobie. Ale ona zbyt na to doswiadczona. Milosci zazyla dosc przy dwoch pierwszych mezach, a przy trzecim chodzi jej o co innego. Czy wiesz, ze ten glupi Otho kocha ja dotad do szalenstwa... Chodzi tam po skalach Hiszpanii i wzdycha, tak zas stracil dawne przyzwyczajenia i tak przestal dbac o siebie, ze na ukladanie fryzury wystarczy mu teraz trzy godziny dziennie. Kto by sie tego spodziewal, zwlaszcza po Othonie. - Ja go rozumiem - odrzekl Winicjusz. - Ale na jego miejscu robilbym co innego. - Co mianowicie? - Tworzylbym wierne sobie legie z tamtejszych gorali. To tedzy zolnierze ci Iberowie. - Winicjuszu! Winicjuszu! Chce mi sie prawie powiedziec, ze nie bylbys do tego zdolny. A wiesz dlaczego? Oto takie rzeczy sie robi, ale sie o nich nie mowi nawet warunkowo. Co do mnie, smialbym sie na jego miejscu z Poppei, smialbym sie z Miedzianobrodego i formowalbym sobie legie, ale nie z Iberow, tylko z Iberek. Co najwyzej, pisalbym epigramata, ktorych bym zreszta nie odczytywal nikomu, jak ten biedny Rufinus. - Miales mi opowiedziec jego historie. - Opowiem ci ja w unctuarium. Ale w unctuarium uwaga Winicjusza zwrocila sie na co innego, mianowicie na cudne niewolnice, ktore czekaly tam na kapiacych sie. Dwie z nich, Murzynki, podobne do wspanialych posagow z hebanu, poczely mascic ich ciala delikatnymi woniami Arabii, inne, biegle w czesaniu Frygijki, trzymaly w rekach, miekkich i gietkich jak weze, polerowane stalowe zwierciadla i grzebienie, dwie zas, wprost do bostw podobne greckie dziewczyny z Kos, czekaly jako vestiplicae, az przyjdzie chwila posagowego ukladania fald na togach panow. - Na Zeusa Chmurozbiorce! - rzekl Markus Winicjusz - jaki ty masz u siebie wybor! - Wole wybor niz liczbe - odpowiedzial Petroniusz. - Cala moja familia w Rzymie nie przenosi czterystu glow i sadze, ze do osobistej poslugi chyba dorobkiewicze potrzebuja wiekszej ilosci ludzi. - Piekniejszych cial nawet i Miedzianobrody nie posiada - mowil rozdymajac nozdrza Winicjusz. Na to Petroniusz odrzekl z pewna przyjazna niedbaloscia: - Jestes moim krewnym, a ja nie jestem ani taki nieuzyty jak Bassus, ani taki pedant jak Aulus Plaucjusz. Lecz Winicjusz uslyszawszy to ostatnie imie zapomnial na chwile o dziewczynach z Kos i podnioslszy zywo glowe, spytal: - Skad ci przyszedl na mysl Aulus Plaucjusz? Czy wiesz, ze ja, wybiwszy reke pod miastem, spedzilem kilkanascie dni w ich domu. Zdarzylo sie, ze Plaucjusz nadjechal w chwili wypadku i widzac, ze cierpie bardzo, zabral mnie do siebie, tam zas niewolnik jego, lekarz Merion, przyprowadzil mnie do zdrowia. O tym wlasnie chcialem z toba mowic. - Dlaczego? Czy nie zakochales sie wypadkiem w Pomponii? W takim razie zal mi cie: niemloda i cnotliwa! Nie umiem sobie wyobrazic gorszego nad to polaczenia. Brr! - Nie w Pomponii - eheu! - rzekl Winicjusz. - Zatem w kim? - Gdybym ja sam wiedzial w kim? Ale ja nie wiem nawet dobrze, jak jej imie: Ligia czy Kallina? Nazywaja ja w domu Ligia, gdyz pochodzi z narodu Ligow, a ma swoje barbarzynskie imie: Kallina. Dziwny to dom tych Plaucjuszow. Rojno w nim, a cicho jak w gajach w Subiacum. Przez kilkanascie dni nie wiedzialem, ze mieszka w nim bostwo. Az raz o swicie zobaczylem ja myjaca sie w ogrodowej fontannie. I przysiegam ci na te piane, z ktorej powstala Afrodyta, ze promienie zorzy przechodzily na wylot przez jej cialo. Myslalem, ze gdy slonce zejdzie, ona rozplynie mi sie w swietle, jak rozplywa sie jutrzenka. Od tej pory widzialem ja dwukrotnie i od tej pory rowniez nie wiem, co spokoj, nie wiem, co inne pragnienia, nie chce wiedziec, co moze mi dac miasto, nie chce kobiet, nie chce zlota, nie chce korynckiej miedzi ani bursztynu, ani perlowca, ani wina, ani uczt, tylko chce Ligii. Mowie ci szczerze, Petroniuszu, ze tesknie za nia, jak tesknil ten Sen, wyobrazony na mozaice w twoim tepidarium, za Pasyteja, tesknie po calych dniach i nocach. - Jesli to niewolnica, to ja odkup. - Ona nie jest niewolnica. - Czymze jest? Wyzwolenica Plaucjusza? - Nie bedac nigdy niewolnica, nie mogla byc wyzwolona. - Wiec? - Nie wiem: corka krolewska czy czyms podobnym. - Zaciekawiasz mnie, Winicjuszu. - Lecz jesli zechcesz mnie posluchac, zaraz zaspokoje twoja ciekawosc. Historia nie jest zbyt dluga. Ty moze osobiscie znales Wanniusza, krola Swebow, ktory, wypedzony z kraju, dlugi czas przesiadywal tu w Rzymie, a nawet wslawil sie szczesliwa gra w kosci i dobrym powozeniem. Cezar Drusus wprowadzil go znow na tron. Wanniusz, ktory byl w istocie rzeczy tegim czlowiekiem, rzadzil z poczatku dobrze i prowadzil szczesliwe wojny, pozniej jednak poczal nadto lupic ze skory nie tylko sasiadow, ale i wlasnych Swebow. Wowczas Wangio i Sido, dwaj jego siostrzency, a synowie Wibiliusza, krola Hermandurow, postanowili zmusic go, by znow pojechal do Rzymu... probowac szczescia w kosci. - Pamietam, to Klaudiuszowe, niedawne czasy. - Tak. Wybuchla wojna. Wanniusz wezwal na pomoc Jazygow, jego zas mili siostrzency Ligow, ktorzy, zaslyszawszy o bogactwach Wanniusza i zwabieni nadzieja lupow, przybyli w takiej liczbie, iz sam cezar Klaudiusz poczal obawiac sie o spokoj granicy. Klaudiusz nie chcial mieszac sie w wojny barbarzyncow, napisal jednak do Ateliusza Histera, ktory dowodzil legia naddunajska, by zwracal pilne oko na przebieg wojny i nie pozwolil zamacic naszego pokoju. Hister zazadal wowczas od Ligow, by przyrzekli, iz nie przekrocza granicy, na co nie tylko zgodzili sie, ale dali zakladnikow, miedzy ktorymi znajdowala sie zona i corka ich wodza... Wiadomo ci, ze barbarzyncy wyciagaja na wojny z zonami i dziecmi... Otoz moja Ligia jest corka owego wodza. - Skad to wszystko wiesz? - Mowil mi to sam Aulus Plaucjusz. Ligowie nie przekroczyli istotnie wowczas granicy, ale barbarzyncy przychodza jak burza i uciekaja jak burza. Tak znikli i Ligowie, razem ze swymi turzymi rogami na glowach. Zbili Wanniuszowych Swebow i Jazygow, ale krol ich polegl, za czym odeszli z lupami, a zakladniczki zostaly w reku Histera. Matka wkrotce umarla, dziecko zas Hister, nie wiedzac, co z nim robic, odeslal do rzadcy calej Germanii, Pomponiusza. Ow po ukonczeniu wojny z Kattami wrocil do Rzymu, gdzie Klaudiusz, jak wiesz, pozwolil mu odprawic tryumf. Dziewczyna szla wowczas za wozem zwyciezcy, ale po skonczonej uroczystosci, poniewaz zakladniczki nie mozna bylo uwazac za branke, z kolei i Pomponiusz nie wiedzial, co z nia zrobic, a wreszcie oddal ja swej siostrze, Pomponii Grecynie, zonie Plaucjusza. W tym domu, gdzie wszystko, poczawszy od panow, a skonczywszy na drobiu w kurniku, jest cnotliwe, wyrosla na dziewice, niestety, tak cnotliwa jak sama Grecyna, a tak piekna, ze nawet Poppea wygladalaby przy niej jak jesienna figa przy jablku hesperyjskim. - I co? - I powtarzam ci, ze od chwili gdy widzialem, jak promienie przechodzily przy fontannie na wskros przez jej cialo, zakochalem sie bez pamieci. - Jest wiec tak przezroczysta jak lampryska albo jak mloda sardynka? - Nie zartuj, Petroniuszu, a jesli cie ludzi swoboda, z jaka ja sam o mojej zadzy mowie, wiedz o tym, ze jaskrawa suknia czestokroc glebokie rany pokrywa. Musze ci tez powiedziec, ze wracajac z Azji przespalem jedna noc w swiatyni Mopsusa, aby miec sen wrozebny. Otoz we snie pojawil mi sie sam Mopsus i zapowiedzial, ze w zyciu moim nastapi wielka przemiana przez milosc. - Slyszalem, jak Pliniusz mowil, ze nie wierzy w bogow, ale wierzy w sny i byc moze, ze ma slusznosc. Moje zarty nie przeszkadzaja mi tez myslec czasem, ze naprawde jest tylko jedno bostwo, odwieczne, wszechwladne, tworcze - Venus Genitrix. Ona skupia dusze, skupia ciala i rzeczy. Eros wywolal swiat z chaosu. Czy dobrze uczynil, to inna rzecz, ale gdy tak jest, musimy uznac jego potege, choc wolno jej nie blogoslawic... - Ach, Petroniuszu! Latwiej na swiecie o filozofie niz o dobra rade. - Powiedz mi, czego ty wlasciwie chcesz? - Chce miec Ligie. Chce, by te moje ramiona, ktore obejmuja teraz tylko powietrze, mogly objac ja i przycisnac do piersi. Chce oddychac jej tchnieniem. Gdyby byla niewolnica, dalbym za nia Aulusowi sto dziewczat z nogami pobielonymi wapnem na znak, ze je pierwszy raz wystawiono na sprzedaz. Chce ja miec w domu moim dopoty, dopoki glowa moja nie bedzie tak biala, jak szczyt Soracte w zimie. - Ona nie jest niewolnica, ale ostatecznie nalezy do familii Plaucjusza, a poniewaz jest dzieckiem opuszczonym, moze byc uwazana jako alumna. Plaucjusz moglby ci ja odstapic, gdyby chcial. - To chyba nie znasz Pomponii Grecyny. Zreszta oboje przywiazali sie do niej jak do wlasnego dziecka. - Pomponie znam. Istny cyprys. Gdyby nie byla zona Aulusa, mozna by ja wynajmowac jako placzke. Od smierci Julii nie zrzucila ciemnej stoli i w ogole wyglada, jakby za zycia jeszcze chodzila po lace poroslej asfodelami. Jest przy tym univira, a wiec miedzy naszymi cztero- i pieciokrotnymi rozwodkami jest zarazem Feniksem... Ale... czy slyszales, ze Feniks jakoby naprawde wylagl sie teraz w gornym Egipcie, co mu sie zdarza nie czesciej jak raz na piecset lat? - Petroniuszu! Petroniuszu! O Feniksie pogadamy kiedy indziej. - Coz ja ci powiem, moj Marku. Znam Aula Plaucjusza, ktory lubo nagania moj sposob zycia, ma do mnie pewna slabosc, a moze nawet szanuje mnie wiecej od innych, wie bowiem, ze nie bylem nigdy donosicielem, jak na przyklad Domicjusz Afer, Tygellinus i cala zgraja przyjaciol Ahenobarba. Nie udajac przy tym stoika krzywilem sie jednak nieraz na takie postepki Nerona, na ktore Seneka i Burrhus patrzyli przez szpary. Jesli sadzisz, ze moge cos dla ciebie u Aulusa wyjednac - jestem na twoje uslugi. - Sadze, ze mozesz. Ty masz na niego wplyw, a przy tym umysl twoj posiada niewyczerpane sposoby. Gdybys sie rozejrzal w polozeniu i pomowil z Plaucjuszem... - Zbytnie masz pojecie o moim wplywie i o dowcipie, ale jesli tylko o to chodzi, pomowie z Plaucjuszem, jak tylko przeniosa sie do miasta. - Oni wrocili dwa dni temu. - W takim razie pojdziemy do triclinium, gdzie czeka na nas sniadanie, a nastepnie, nabrawszy sil, kazemy sie zaniesc do Plaucjusza. - Zawszes mi byl mily - odrzekl na to z zywoscia Winicjusz - ale teraz kaze chyba ustawic wsrod moich larow twoj posag - ot, taki piekny jak ten - i bede mu skladal ofiary. To rzeklszy zwrocil sie w strone posagow, ktore zdobily cala jedna sciane wonnej swietlicy, i wskazal reka na posag Petroniusza, przedstawiajacy go jako Hermesa z posochem w dloni. Po czym dodal: - Na swiatlo Heliosa! Jesli "boski" Aleksander byl do ciebie podobny- nie dziwic sie Helenie. I w okrzyku tym bylo tylez szczerosci, ile pochlebstwa, Petroniusz bowiem, lubo starszy i mniej atletyczny, piekniejszy byl nawet od Winicjusza. Kobiety w Rzymie podziwialy nie tylko jego gietki umysl i smak, ktory mu zjednal nazwe arbitra elegancji, ale i cialo. Podziw ow znac bylo nawet na twarzach owych dziewczat z Kos, ktore ukladaly teraz faldy jego togi, a z ktorych jedna, imieniem Eunice, skrycie go kochajaca, patrzyla mu w oczy z pokora i zachwytem. Lecz on nie zwrocil nawet na to uwagi, jeno usmiechnawszy sie do Winicjusza poczal cytowac mu w odpowiedzi wyrazenie Seneki o kobietach: - Animal impudens... etc... A nastepnie otoczywszy reka jego ramiona wyprowadzil go do triclinium. W unctuarium dwie greckie dziewczyny, Frygijki i dwie Murzynki poczely uprzatac epilichnia z woniami. Lecz w tejze chwili spoza uchylonej kotary od frigidarium ukazaly sie glowy balneatorow i rozleglo sie ciche: "psst" - a na to wezwanie jedna z Greczynek, Frygijki i dwie Etiopki, poskoczywszy zywo, znikly w mgnieniu oka za kotara. W termach rozpoczynala sie chwila swawoli i rozpusty, ktorej inspektor nie przeszkadzal, albowiem sam czestokroc bral w podobnych hulankach udzial. Domyslal sie ich zreszta i Petroniusz, ale jako czlowiek wyrozumialy i nie lubiacy karac, patrzyl na nie przez szpary. W unctuarium pozostala tylko Eunice. Czas jakis nasluchiwala oddalajacych sie w kierunku laconicum glosow i smiechow, wreszcie unioslszy wykladany bursztynem i koscia sloniowa stolek, na ktorym przed chwila siedzial Petroniusz, przysunela sie ostroznie do jego posagu. Unctuarium pelne bylo slonecznego swiatla i kolorow bijacych od teczowych marmurow, ktorymi wylozone byly sciany. Eunice wstapila na stolek - i znalazlszy sie na wysokosci posagu, nagle zarzucila mu na szyje ramiona, po czym odrzuciwszy w tyl swe zlote wlosy i tulac rozowe cialo do bialego marmuru, poczela przyciskac w uniesieniu usta do zimnych warg Petroniusza. Po posilku, ktory zwal sie sniadaniem, a do ktorego dwaj towarzysze zasiedli wowczas, gdy zwykli smiertelni byli juz dawno po poludniowym prandium, Petroniusz zaproponowal lekka drzemke. Wedlug niego pora byla jeszcze za wczesna na odwiedziny. Sa wprawdzie ludzie, ktorzy poczynaja odwiedzac znajomych o wschodzie slonca, uwazajac w dodatku zwyczaj ten za stary, rzymski. Ale on, Petroniusz, uwaza go za barbarzynski. Godziny popoludniowe sa najwlasciwsze, nie wczesniej jednak, zanim slonce nie przejdzie w strone swiatyni Jowisza Kapitolinskiego i nie pocznie patrzec z ukosa na Forum. Jesienia bywa jeszcze goraco i ludzie radzi spia po jedzeniu. Tymczasem milo jest posluchac szumu fontanny w atrium i po obowiazkowym tysiacu krokow zdrzemnac sie w czerwonym swietle, przecedzonym przez purpurowe, na wpol zaciagniete velarium. Winicjusz uznal slusznosc jego slow i poczeli sie przechadzac rozmawiajac w sposob niedbaly o tym, co slychac na Palatynie i w miescie, a po trochu filozofujac nad zyciem. Po czym Petroniusz udal sie do cubiculum, lecz nie spal dlugo. Po uplywie pol godziny wyszedl i kazawszy sobie przyniesc werweny poczal ja wachac i nacierac sobie nia rece i skronie. - Nie uwierzysz - rzekl - jak to ozywia i orzezwia. Teraz jestem gotow. Lektyka czekala juz od dawna, wiec wsiedli i kazali sie poniesc na Vicus Patricius, do domu Aulusa. Insula Petroniusza lezala na poludniowym stoku Palatynu okolo tak zwanych Carinae, najkrotsza wiec droga wypadala im ponizej Forum, lecz poniewaz Petroniusz chcial zarazem wstapic do zlotnika Idomena, wydal przeto polecenie, by niesiono ich przez Vicus Apollinis i Forum w strone Vicus Sceleratus, na rogu ktorego pelno bylo wszelkiego rodzaju tabern. Olbrzymi Murzyni podniesli lektyke i ruszyli, poprzedzani przez niewolnikow zwanych pedisequi. Petroniusz przez czas jakis podnosil w milczeniu swe dlonie, pachnace werwena, ku nozdrzom i zdawal sie nad czyms namyslac, po chwili zas rzekl: - Przychodzi mi do glowy, ze jesli twoja lesna boginka nie jest niewolnica, tedy moglaby porzucic dom Plaucjuszow, a przeniesc sie do twego. Otoczylbys ja miloscia i obsypal bogactwami, tak jak ja moja ubostwiona Chryzotemis, ktorej, mowiac miedzy nami, mam przynajmniej o tyle dosyc, o ile ona mnie. Markus potrzasnal glowa. - Nie? - pytal Petroniusz. - W najgorszym razie sprawa oparlaby sie o cezara, a mozesz byc pewny, ze chocby dzieki moim wplywom nasz Miedzianobrody bylby po twojej stronie. - Nie znasz Ligii! - odparl Winicjusz. - To pozwolze sie zapytac, czy ty ja znasz - inaczej jak z widzenia? Mowilzes z nia? Wyznalzes jej swa milosc? - Widzialem ja naprzod przy fontannie, a potem spotkalem ja dwukrotnie. Pamietaj, ze podczas pobytu w domu Aulusow mieszkalem w bocznej willi, przeznaczonej dla gosci, i majac wybita reke nie moglem zasiadac do wspolnego stolu. Dopiero w wigilie dnia, na ktory zapowiedzialem swoj odjazd, spotkalem Ligie przy wieczerzy - i nie moglem slowa do niej przemowic. Musialem sluchac Aulusa i jego opowiadan o zwyciestwach, jakie odniosl w Brytanii, a nastepnie o upadku malych gospodarstw w Italii, ktoremu jeszcze Licyniusz Stolo staral sie zapobiec. W ogole nie wiem, czy Aulus potrafi mowic o czym innym i nie mniemaj, ze zdolamy sie od tego wykrecic, chyba ze zechcesz sluchac o zniewiescialosci czasow dzisiejszych. Oni tam maja bazanty w kurnikach, ale ich nie jedza wychodzac z zasady, ze kazdy zjedzony bazant przybliza koniec potegi rzymskiej. Drugi raz spotkalem ja kolo ogrodowej cysterny ze swiezo wyrwana trzcina w reku, ktora zanurzala kiscia w wodzie i skrapiala rosnace wokolo irysy. Spojrz na moje kolana. Na tarcze Herakla, mowie ci, ze nie drzaly, gdy na nasze maniple szly z wyciem chmury Partow, ale drzaly przy owej cysternie. I zmieszany jak pachole, ktore nosi jeszcze bulle na szyi, oczyma tylko zebralem litosci, dlugo nie mogac slowa przemowic. Petroniusz spojrzal na niego jakby z pewna zazdroscia. - Szczesliwy! - rzekl. - Chocby swiat i zycie byly jak najgorsze, jedno w nich zostanie wieczne dobro - mlodosc! Po chwili zas spytal: - I nie przemowiles do niej? - Owszem. Oprzytomniawszy nieco, rzeklem, ze wracam z Azji, zem wybil reke pod miastem i cierpialem srodze, ale w chwili gdy mi przychodzi porzucic ten dom goscinny, widze, ze cierpienie w nim wiecej jest warte niz gdzie indziej rozkosz - choroba wiecej niz gdzie indziej zdrowie. Ona sluchala slow moich takze zmieszana i ze schylona glowa, kreslac cos trzcina na szafrannym piasku. Po czym podniosla oczy, raz jeszcze spojrzala na owe skreslone znaki, raz jeszcze na mnie, jakby chcac o cos spytac - i nagle uciekla jak hamadriada przed glupowatym faunem. - Musi miec piekne oczy. - Jak morze - i utonalem w nich tez jak w morzu. Wierz mi, ze Archipelag mniej jest blekitny. Po chwili przybiegl maly Plaucjusz i poczal o cos pytac. Ale ja nie rozumialem, o co mu chodzi. - O Atene! - zawolal Petroniusz - zdejm temu chlopcu opaske z oczu, ktora zawiazal Eros, bo inaczej rozbije sobie glowe o kolumne swiatyni Wenus. Po czym zwrocil sie do Winicjusza: - O ty wiosenny paczku na drzewie zycia, ty pierwsza zielona galazko winogradu! Powinien bym zamiast do Plaucjuszow kazac cie zaniesc do domu Gelocjusza, gdzie jest szkola dla nieswiadomych zycia chlopcow. - Czego ty wlasciwie chcesz? - A co skreslila na piasku? Czy nie imie Amora, czy nie serce przeszyte jego grotem lub nie cos takiego, z czego moglbys poznac, ze satyry szeptaly juz tej nimfie do ucha rozne tajemnice zycia? Jak mozna bylo nie spojrzec na te znaki! - Dawniej wdzialem toge, niz myslisz - rzeki Winicjusz - i zanim nadbiegl maly Aulus, patrzylem pilnie na te znaki. Wszakze wiem, ze i w Grecji, i w Rzymie nieraz dziewczeta kresla na piasku wyznania, ktorych nie chca wymowic ich usta... Ale zgadnij, co nakreslila? - Jesli co innego, niz przypuszczalem, to nie zgadne. - Rybe. - Jak powiadasz? - Powiadam: rybe. Czy mialo to znaczyc, ze w zylach jej zimna dotad krew plynie - nie wiem! Ale ty, ktorys mnie nazwal wiosennym pakowiem na drzewie zycia - zapewne potrafisz lepiej ten znak zrozumiec. - Carissime! O taka rzecz spytaj Pliniusza. On sie zna na rybach. Gdyby stary Apicjusz zyl jeszcze, moze by ci takze umial cos o tym powiedziec, albowiem zjadl w ciagu zycia wiecej ryb, niz moze ich od razu pomiescic Zatoka Neapolitanska. Lecz dalsza rozmowa urwala sie, wniesiono ich bowiem na rojne ulice, na ktorych przeszkadzal jej gwar ludzki. Przez Vicus Apollinis skrecili na Forum Romanum, gdzie w dnie pogodne przed zachodem slonca gromadzily sie tlumy prozniaczej ludnosci, by przechadzac sie wsrod kolumn, opowiadac nowiny i sluchac ich, widziec przenoszone lektyki ze znakomitymi ludzmi, a wreszcie zagladac do sklepow zlotniczych, do ksiegarni, do sklepow, w ktorych zmieniano monete, do blawatnych, brazowniczych i wszelkich innych, ktorych pelno bylo w domach obejmujacych czesc Rynku polozona naprzeciw Kapitolu. Polowa Forum, lezaca tuz pod wiszarami zamku, pograzona byla juz w cieniu, natomiast kolumny polozonych wyzej swiatyn zlocily sie w blasku i na blekicie. Lezace nizej rzucaly wydluzone cienie na marmurowe plyty, wszedzie zas bylo ich tak pelno, ze oczy gubily sie wsrod nich jak w lesie. Zdawalo sie, ze tym budowlom i kolumnom az ciasno kolo siebie. Pietrzyly sie jedne nad drugimi, biegly w prawo i w lewo, wdzieraly sie na wzgorza, tulily sie do zamkowego muru lub jedne do drugich, na podobienstwo wiekszych i mniejszych, grubszych i cienszych, zlotawych i bialych pni, to rozkwitlych pod architrawami kwiatami akantu, to pozawijanych w jonskie rogi, to zakonczonych prostym doryckim kwadratem. Nad owym lasem blyszczaly barwne tryglify, z tympanow wychylaly sie rzezbione postaci bogow, ze szczytow uskrzydlone zlote kwadrygi zdawaly sie chciec uleciec w powietrze, w ow blekit, ktory zwieszal sie spokojnie nad owym zbitym miastem swiatyn. W srodku Rynku i po brzegach plynela rzeka ludzka: tlumy przechadzaly sie pod lukami bazyliki Juliusza Cezara, tlumy siedzialy na schodach Kastora i Polluksa i krecily sie kolo swiatynki Westy, podobne na tym wielkim marmurowym tle do roznokolorowych rojow motyli lub zukow. Z gory, przez ogromne stopnie, od strony swiatyni poswieconej "Jovi Optimo Maximo", naplywaly nowe fale; przy rostrach sluchano jakichs przygodnych mowcow; tu i owdzie slychac bylo okrzyki przekupniow sprzedajacych owoce, wino lub wode pomieszana z figowym sokiem, oszustow polecajacych cudowne lekarstwa, wrozbitow, odgadywaczy ukrytych skarbow, tlumaczow snow. Gdzieniegdzie z gwarem rozmow i nawolywan mieszaly sie dzwieki sistry, egipskiej sambuki lub greckich fletow. Gdzieniegdzie chorzy, pobozni lub stroskani niesli do swiatyn ofiary. Wsrod ludzi, na kamiennych plytach, zbieraly sie chciwe na ofiarne ziarno, podobne do ruchomych, pstrych i ciemnych plam, stadka golebi, to wzbijajac sie chwilowo z rozglosnym szumem skrzydel w gore, to znow zapadajac na oproznione przez tlum miejsca. Od czasu do czasu gromady ludzkie rozstepowaly sie przed lektykami, w ktorych widac bylo wykwintne twarze kobiece lub glowy senatorow i rycerzy, o rysach jakby zakrzeplych i wyniszczonych zyciem. Roznojezyczna ludnosc powtarzala w glos ich imiona z dodatkiem przezwisk, szyderstw lub pochwal. Miedzy bezladnymi grupami przeciskaly sie czasem postepujace miarowym krokiem oddzialy zolnierzy lub wigilow czuwajacych nad ulicznym porzadkiem. Jezyk grecki dawal sie slyszec naokol rownie czesto, jak lacinski. Winicjusz, ktory dawno nie byl w miescie, patrzyl z pewna ciekawoscia na owo rojowisko ludzkie i na owo Forum Romanum, zarazem panujace nad fala swiata i zarazem tak nia zalane, ze Petroniusz, ktory odgadl mysl towarzysza, nazwal je "gniazdem Kwirytow - bez Kwirytow". Istotnie, miejscowy zywiol ginal niemal w tym tlumie zlozonym ze wszystkich ras i narodow. Widac tu bylo Etiopow, olbrzymich jasnowlosych ludzi z dalekiej polnocy, Brytanow, Galow i Germanow, skosnookich mieszkancow Sericum, ludzi znad Eufratu i ludzi znad Indu, o brodach barwionych na kolor cegly, Syryjczykow znad brzegow Orontu, o oczach czarnych i slodkich; wyschnietych jak kosc mieszkancow pustyn arabskich, Zydow z zapadla piersia, Egipcjan z wiecznym, obojetnym usmiechem w twarzach i Numidow, i Afrow; Grekow z Hellady, ktorzy na rowni z Rzymianami wladali nad miastem, ale wladali wiedza, sztuka, rozumem i szalbierstwem, Grekow z wysp i z Azji Mniejszej, i z Egiptu, i z Italii, i z Narbonskiej Galii. W tlumie niewolnikow z podziurawionymi uszami nie braklo i wolnej, prozniaczej ludnosci, ktora cezar bawil, zywil, a nawet odziewal, i wolnych przybyszow, ktorych do olbrzymiego miasta zwabila latwosc zycia i widoki fortuny; nie braklo przekupniow i kaplanow Serapisa z palmowymi galeziami w reku, i kaplanow Izydy, na ktorej oltarze znoszono wiecej ofiar niz do swiatyni Kapitolinskiego Jowisza, i kaplanow Kibeli, noszacych w reku zlote kiscie ryzu, i kaplanow wedrownych bostw, i tanecznic wschodnich z jaskrawymi mitrami, i sprzedajacych amulety, i poskromcow wezow, i chaldejskich magow, wreszcie ludzi bez wszelkich zajec, ktorzy co tydzien zglaszali sie do spichlerzy nadtybrzanskich po zboze, bili sie o loteryjne bilety w cyrkach, spedzali noce w walacych sie ustawicznie w zatybrzanskiej dzielnicy domach, a dnie sloneczne i cieple w kryptoportykach, w brudnych garkuchniach Subury, na moscie Milwiusa lub przed insulami moznych, gdzie im od czasu do czasu wyrzucano resztki ze stolu niewolnikow. Petroniusz dobrze byl znany przez te tlumy. O uszy Winicjusza obijalo sie ustawiczne: "Hic est!" - "To on!" - Lubiono go za hojnosc, a zwlaszcza popularnosc jego wzrosla od czasu, gdy dowiedziano sie, ze przemawial przed cezarem przeciw wyrokowi smierci wydanemu na cala familie, to jest na wszystkich bez roznicy plci i wieku niewolnikow prefekta Pedaniusza Sekunda, za to, iz jeden z nich zabil tego okrutnika w chwili rozpaczy. Petroniusz powtarzal wprawdzie glosno, ze mu to bylo wszystko jedno i ze przemawial do cezara tylko prywatnie, jako arbiter elegantiarum, ktorego estetyczne uczucia oburzala owa barbarzynska rzez, godna jakichs Scytow, nie Rzymian. Niemniej lud, ktory wzburzyl sie z powodu tej rzezi, kochal od tej pory Petroniusza. Lecz on o to nie dbal. Pamietal, ze ten lud kochal takze i Brytanika, ktorego Nero otrul, i Agrypine, ktora kazal zamordowac, i Oktawie, ktora na Pandatarii uduszono po uprzednim otwarciu jej zyl w goracej parze, i Rubeliusza Plauta, ktory zostal wygnany, i Trazeasza, ktoremu kazde jutro moglo przyniesc wyrok smierci. Milosc ludu mogla byc uwazana raczej za zla wrozbe, a sceptyczny Petroniusz byl zarazem przesadny. Tlumem gardzil podwojnie: i jako arystokrata, i jako esteta. Ludzie pachnacy prazonym bobem, ktory nosili w zanadrzu, a przy tym wiecznie schrypnieci i spotnieli od gry w more po rogach ulic i perystylach, nie zaslugiwali w jego oczach na miano ludzi. Nie odpowiadajac tez wcale ani na oklaski, ani na posylane tu i owdzie od ust pocalunki, opowiadal Markowi sprawe Pedaniusza, drwiac przy tym ze zmiennosci ulicznej halastry, ktora nazajutrz po groznym wzburzeniu oklaskiwala Nerona przejezdzajacego do swiatyni Jowisza Statora. Lecz przed ksiegarnia Awirunusa kazal sie zatrzymac i wysiadlszy zakupil ozdobny rekopis, ktory oddal Winicjuszowi. - To podarek dla ciebie - rzekl. - Dzieki! - odrzekl Winicjusz. Po czym spojrzawszy na tytul zapytal: - Satyricon. To cos nowego. Czyje to? - Moje. Ale ja nie chce isc sladem Rufinusa, ktorego historie mialem ci opowiedziec, ani tez sladem Fabrycjusza Wejenta, dlatego nikt o tym nie wie, ty zas nikomu nie mow. - A mowiles, ze nie piszesz wierszy - rzekl Winicjusz zagladajac do srodka - tu zas widze proze gesto nimi przeplatana. - Jak bedziesz czytal, zwroc uwage na uczte Trymalchiona. Co do wierszy, zbrzydly mi od czasu, jak Nero pisze epos. Witeliusz, widzisz, chcac sobie ulzyc, uzywa paleczki z kosci sloniowej, ktora zasuwa sobie w gardlo; inni posluguja sie piorami flamingow maczanymi w oliwie lub w odwarze macierzanki - ja zas odczytuje poezje Nerona - i skutek jest natychmiastowy. Moge je potem chwalic, jesli nie z czystym sumieniem, to z czystym zoladkiem. To rzeklszy zatrzymal znow lektyke przed zlotnikiem Idomenem i zalatwiwszy sprawe gemm kazal niesc lektyke wprost do domu Aulusa. - Po drodze opowiem ci na dowod, co jest milosc wlasna autorska, historie Rufinusa - rzekl. Lecz zanim ja rozpoczal, skrecili na Vicus Patricius i niebawem znalezli sie przed mieszkaniem Aulusa. Mlody i tegi ianitor otworzyl im drzwi wiodace do ostium, nad ktorymi sroka, zamknieta w klatce, witala ich wrzaskliwie slowem: "Salve!" Po drodze z drugiej sieni, zwanej ostium, do wlasciwego atrium, Winicjusz rzekl: - Czys zauwazyl, ze odzwierny tu bez lancuchow? - To dziwny dom - odpowiedzial polglosem Petroniusz - Pewno ci wiadomo, ze Pomponie Grecyne podejrzewano o wyznawanie wschodniego zabobonu, polegajacego na czci jakiegos Chrestosa. Zdaje sie, ze przysluzyla sie jej Kryspinilla, ktora nie moze darowac Pomponii, ze jeden maz wystarczyl jej na cale zycie. - Univira!... Latwiej dzis w Rzymie o polmisek rydzow z Noricum. Sadzono ja sadem domowym... - Masz slusznosc, ze to dziwny dom. Pozniej opowiem ci, com tu slyszal i widzial. Tymczasem znalezli sie w atrium. Przelozony nad nim niewolnik, zwany atriensis, wyslal nomenclatora, by oznajmil gosci, jednoczesnie zas sluzba podsunela im krzesla i stoleczki pod nogi. Petroniusz, ktory wyobrazajac sobie, ze w tym surowym domu panuje wieczny smutek, nigdy w nim nie bywal, spogladal naokol z pewnym zdziwieniem i jakby z poczuciem zawodu, albowiem atrium czynilo raczej wesole wrazenie. Z gory przez duzy otwor wpadal snop jasnego swiatla, lamiacego sie w tysiace skier na wodotrysku. Kwadratowa sadzawka z fontanna w srodku, przeznaczona do przyjmowania dzdzu wpadajacego w czasie niepogody przez gorny otwor, a zwana impluvium, otoczona byla anemonami i liliami. Szczegolnie w liliach widocznie kochano sie w domu, gdyz byly ich cale kepy, i bialych, i czerwonych, i wreszcie szafirowych irysow, ktorych delikatne platki byly jakby posrebrzone od wodnego pylu. Wsrod mokrych mchow, w ktorych ukryte byly donice z liliami, i wsrod pekow lisci widnialy brazowe posazki, przedstawiajace dzieci i ptactwo wodne. W jednym rogu odlana rowniez z brazu lania pochylala swa zasniedziala od wilgoci, zielonawa glowe ku wodzie, jakby sie chciala napic. Podloga atrium byla z mozaiki; sciany, czescia wykladane czerwonym marmurem, czescia malowane w drzewa, ryby, ptaki i gryfy, necily oczy gra kolorow. Odrzwia do bocznych izb zdobne byly zolwiowcem lub nawet koscia sloniowa; przy scianach, miedzy drzwiami, staly posagi przodkow Aulusa. Wszedy znac bylo spokojny dostatek, daleki od zbytku, ale szlachetny i pewny siebie. Petroniusz, ktory mieszkal nierownie okazalej i wykwintniej, nie mogl tu jednak znalezc zadnej rzeczy, ktora by razila jego smak - i wlasnie zwrocil sie z ta uwaga do Winicjusza, gdy wtem niewolnik velarius odsunal kotare dzielaca atrium od tablinum i w glebi domu ukazal sie nadchodzacy spiesznie Aulus Plaucjusz. Byl to czlowiek zblizajacy sie do wieczornych dni zycia, z glowa pobielona szronem, ale czerstwy, o twarzy energicznej, nieco za krotkiej, ale tez nieco podobnej do glowy orla. Tym razem malowalo sie na niej pewne zdziwienie, a nawet niepokoj, z powodu niespodziewanego przybycia Neronowego przyjaciela, towarzysza i zausznika. Lecz Petroniusz byl nadto swiatowcem i nadto bystrym czlowiekiem, by tego nie zauwazyc, zatem po pierwszych powitaniach oznajmil z cala wymowa i swoboda, na jaka bylo go stac, ze przychodzi podziekowac za opieke, jakiej w tym domu doznal syn jego siostry, i ze jedynie wdziecznosc jest powodem jego odwiedzin, do ktorych zreszta osmielila go dawna z Aulusem znajomosc. Aulus zapewnil go ze swej strony, iz milym jest gosciem, a co do wdziecznosci, oswiadczyl, ze sam sie do niej poczuwa, chociaz zapewne Petroniusz nie domysla sie jej powodow. Jakoz Petroniusz nie domyslal sie ich rzeczywiscie. Prozno, podnioslszy swe orzechowe oczy w gore, biedzil sie, by sobie przypomniec najmniejsza usluge oddana Aulusowi lub komukolwiek. Nie przypomnial sobie zadnej, procz tej chyba, ktora zamierzal wyswiadczyc Winicjuszowi. Mimo woli moglo sie wprawdzie cos podobnego zdarzyc, ale tylko mimo woli. - Kocham i cenie bardzo Wespazjana - odrzekl Aulus - ktoremu uratowales zycie, gdy raz zdarzylo mu sie nieszczescie usnac przy sluchaniu wierszy cezara. - Zdarzylo mu sie szczescie - odrzekl Petroniusz - bo ich nie slyszal, nie przecze jednak, ze moglo sie ono skonczyc nieszczesciem. Miedzianobrody chcial mu koniecznie poslac centuriona z przyjacielskim zleceniem, by sobie otworzyl zyly. - Ty zas, Petroniuszu, wysmiales go. - Tak jest, a raczej przeciwnie: powiedzialem mu, ze jesli Orfeusz umial piesnia usypiac dzikie bestie, jego tryumf jest rowny, skoro potrafil uspic Wespazjana. Ahenobarbowi mozna przyganiac pod warunkiem, zeby w malej przyganie miescilo sie wielkie pochlebstwo. Nasza milosciwa Augusta, Poppea, rozumie to doskonale. - Niestety, takie to czasy - odrzekl Aulus. - Brak mi na przodzie dwoch zebow, ktore mi wybil kamien rzucony reka Brytana, i przez to mowa moja stala sie swiszczaca, a jednak najszczesliwsze chwile mego zycia spedzilem w Brytanii... - Bo zwycieskie - dorzucil Winicjusz. Lecz Petroniusz zlaklszy sie, by stary wodz nie zaczal opowiadac o dawnych swych wojnach, zmienil przedmiot rozmowy. Oto w okolicy Praeneste wiesniacy znalezli martwe wilcze szczenie o dwu glowach, w czasie zas onegdajszej burzy piorun oberwal naroznik w swiatyni Luny, co bylo rzecza, ze wzgledu na spozniona jesien, nieslychana. Niejaki tez Kotta, ktory mu to opowiadal, dodawal zarazem, iz kaplani tejze swiatyni przepowiadaja z tego powodu upadek miasta lub co najmniej ruine wielkiego domu, ktora tylko nadzwyczajnymi ofiarami da sie odwrocic. Aulus wysluchawszy opowiadania wyrazil zdanie, ze takich oznak nie mozna jednak lekcewazyc. Ze bogowie moga byc zgniewani przebrana miara zbrodni, w tym nie masz nic dziwnego - a w takim razie ofiary blagalne sa zupelnie na miejscu. Na to Petroniusz rzekl: - Twoj dom, Plaucjuszu, nie jest zbyt wielki, choc mieszka w nim wielki czlowiek; moj jest wprawdzie za duzy na tak lichego wlasciciela, ale rowniez maly. A jesli chodzi o ruine jakiegos tak wielkiego, jak na przyklad domus transitoria, to czy oplaci sie nam skladac ofiary, by te ruine odwrocic? Plaucjusz nie odpowiedzial na to pytanie, ktora to ostroznosc dotknela nawet nieco Petroniusza, albowiem przy calym swym braku poczucia roznicy miedzy zlem a dobrem nie byl nigdy donosicielem i mozna z nim bylo rozmawiac z zupelnym bezpieczenstwem. Za czym zmienil znow rozmowe i poczal wychwalac mieszkanie Plaucjuszowe oraz dobry smak panujacy w domu. - Stara to siedziba - odrzekl Plaucjusz - w ktorej nic nie zmienilem od czasu, jakem ja odziedziczyl. Po odsunieciu kotary dzielacej atrium od tablinum dom otwarty byl na przestrzal, tak ze przez tablinum, przez nastepny perystyl i lezaca za nim sale, zwana oecus, wzrok biegl az do ogrodu, ktory widnial z dala jak jasny obraz, ujety w ciemna rame. Wesole dziecinne smiechy dolatywaly stamtad do atrium. - Ach, wodzu - rzekl Petroniusz - pozwol nam posluchac z bliska tego szczerego smiechu, o ktory dzis tak trudno. - Chetnie - odrzekl powstajac Plaucjusz. - To moj maly Aulus i Ligia bawia sie w pilki. Ale co do smiechu, mniemam, Petroniuszu, ze cale zycie schodzi ci na nim. - Zycie jest smiechu warte, wiec sie smieje - odpowiedzial Petroniusz - tu jednak smiech brzmi inaczej. - Petroniusz - dodal Winicjusz - nie smieje sie zreszta po calych dniach, ale raczej po calych nocach. Tak rozmawiajac przeszli przez dlugosc domu i znalezli sie w ogrodzie, gdzie Ligia i maly Aulus bawili sie pilkami, ktore niewolnicy wylacznie do tej zabawy przeznaczeni, zwani spheristae, zbierali z ziemi i podawali im do rak. Petroniusz rzucil szybkie, przelotne spojrzenie na Ligie, maly Aulus ujrzawszy Winicjusza przybiegl sie z nim witac, ow zas przechodzac schylil glowe przed piekna dziewczyna, ktora stala z pilka w reku, z wlosem nieco rozwianym, troche zdyszana i zarumieniona. Lecz w ogrodowym triclinium, zacienionym przez bluszcze, winograd i kozie ziele, siedziala Pomponia Grecyna; poszli sie wiec z nia witac. Petroniuszowi, jakkolwiek nie uczeszczal do domu Plaucjuszow, byla ona znajoma, albowiem widywal ja u Antystii, corki Rubeliusza Plauta, a dalej w domu Senekow i u Poliona. Nie mogl tez oprzec sie pewnemu podziwowi, jakim przejmowala go jej twarz smutna, ale pogodna, szlachetnosc jej postawy, ruchow, slow. Pomponia macila do tego stopnia jego pojecia o kobietach, ze ow zepsuty do szpiku kosci i pewny siebie, jak nikt w calym Rzymie, czlowiek nie tylko odczuwal dla niej pewien rodzaj szacunku, ale nawet tracil poniekad pewnosc siebie. I teraz oto dziekujac jej za opieke nad Winicjuszem wtracal jakby mimo woli wyraz: "domina", ktory nigdy nie przychodzil mu na mysl, gdy na przyklad rozmawial z Kalwia Kryspinilla, ze Skrybonia, z Waleria, Solina i innymi niewiastami z wielkiego swiata. - Po przywitaniu i zlozeniu podzieki poczal tez zaraz narzekac, ze Pomponie widuje sie tak rzadko, ze jej nie mozna spotkac ni w cyrku, ni w amfiteatrze, na co odpowiedziala mu spokojnie, polozywszy dlon na dloni meza: - Starzejemy sie i oboje lubimy coraz wiecej domowe zacisze. Petroniusz chcial przeczyc, lecz Aulus Plaucjusz dodal swoim swiszczacym glosem: - I coraz nam bardziej obco miedzy ludzmi, ktorzy nawet naszych bogow rzymskich greckimi nazywaja imionami. - Bogowie stali sie od pewnego czasu tylko retorycznymi figurami - odrzekl niedbale Petroniusz - ze zas retoryki uczyli nas Grecy, przeto mnie samemu latwiej na przyklad powiedziec: Hera niz Juno. To rzeklszy zwrocil oczy na Pomponie, jakby na znak, ze wobec niej zadne inne bostwo nie moglo mu przyjsc na mysl, a nastepnie jal przeczyc temu, co mowila o starosci: "Ludzie starzeja sie wprawdzie predko, ale tacy, ktorzy zyja zgola innym zyciem, a procz tego sa twarze, o ktorych Saturn zdaje sie zapominac." Petroniusz mowil to z pewna nawet szczeroscia, albowiem Pomponia Grecyna, jakkolwiek schodzila z poludnia zycia, zachowala niezwykla swiezosc cery, a ze glowe miala mala i twarz drobna, chwilami wiec, mimo swej ciemnej sukni, mimo powagi i smutku, czynila wrazenie kobiety zupelnie mlodej. Tymczasem maly Aulus, ktory podczas pobytu Winicjusza w domu zaprzyjaznil sie byl z nim nadzwyczajnie, zblizywszy sie poczal go zapraszac do gry w pilke. Za chlopcem weszla do triclinium i Ligia. Pod firanka bluszczow, ze swiatelkami drgajacymi na twarzy, wydala sie teraz Petroniuszowi ladniejsza niz na pierwszy rzut oka i istotnie podobna do jakiejs nimfy. Ze zas nie przemowil do niej dotad, wiec podniosl sie, pochylil przed nia glowe i zamiast zwyklych wyrazow powitania poczal cytowac slowa, ktorymi Odys powital Nauzykae: Nie wiem, czylis jest bostwem, czy panna smiertelna, Lecz jeslis jest mieszkanka ziemskiego padolu, Blogoslawiony ojciec z matka twa pospolu, Blogoslawieni bracia . Nawet Pomponii podobala sie wykwintna grzecznosc tego swiatowca. Co do Ligii, sluchala zmieszana i zaploniona, nie smiac oczu podniesc. Lecz stopniowo w katach jej ust poczal drgac swawolny usmiech, na twarzy znac bylo walke miedzy dziewczecym zawstydzeniem a checia odpowiedzi - i widocznie chec ta przemogla, spojrzawszy bowiem nagle na Petroniusza, odpowiedziala mu slowami tejze Nauzykai, cytujac je jednym tchem i troche jak wydawana lekcje: Nie byle kto ty jestes - i nie byle glowa! Po czym, zawrociwszy w miejscu, uciekla, jak ucieka sploszony ptak. Teraz na Petroniusza przyszla kolej zdziwienia - nie spodziewal sie bowiem uslyszec Homerowego wiersza w ustach dziewczyny, o ktorej barbarzynskim pochodzeniu byl przez Winicjusza uprzedzony. Spojrzal tez pytajacym wzrokiem na Pomponie, lecz ta nie mogla mu dac odpowiedzi, patrzyla bowiem w tej chwili, usmiechajac sie, na dume, jaka odbila sie w obliczu starego Aulusa. On zas nie umial tej dumy ukryc. Naprzod przywiazal sie byl do Ligii jak do wlasnego dziecka, a po wtore, mimo swych starorzymskich uprzedzen, ktore kazaly mu przeciw greczyznie i jej rozpowszechnieniu piorunowac, uwazal ja za szczyt towarzyskiej oglady. Sam nie mogl sie jej nigdy dobrze nauczyc, nad czym skrycie bolal, rad byl wiec teraz, ze temu wytwornemu panu, a zarazem i literatowi, ktory gotow byl uwazac dom jego za barbarzynski, odpowiedziano w nim jezykiem i wierszem Homera. - Jest w domu pedagogus Grek - rzekl zwracajac sie do Petroniusza - ktory uczy naszego chlopaka, a dziewczyna przysluchuje sie lekcjom. Pliszka to jeszcze, ale mila pliszka, do ktorej nawyklismy oboje. Petroniusz patrzyl teraz poprzez skrety bluszczow i kapryfolium na ogrod i na bawiaca sie trojke. Winicjusz zrzucil toge i w tunice tylko podbijal w gore pilke, ktora stojaca naprzeciw z wzniesionymi ramionami Ligia usilowala schwytac. Dziewczyna na pierwszy rzut oka nie uczynila wielkiego na Petroniuszu wrazenia. Wydala mu sie zbyt szczupla. Lecz od chwili gdy w triclinium spojrzal na nia blizej, pomyslal sobie, ze tak jednak moglaby wygladac jutrzenka - i jako znawca zrozumial, ze jest w niej cos niezwyklego. Wszystko zauwazyl i wszystko ocenil: wiec i twarz rozowa i przezrocza, i swieze usta, jakby do pocalunku zlozone, i niebieskie jak lazur morz oczy, i alabastrowa bialosc czola, i bujnosc ciemnych wlosow przeswiecajacych na skretach odblaskiem bursztynu albo korynckiej miedzi, i lekka szyje, i "boska" spadzistosc ramion, i cala postac gietka, smukla, mloda mlodoscia maju i swiezo rozkwitlych kwiatow. Zbudzil sie w nim artysta i czciciel pieknosci, ktory odczul, ze pod posagiem tej dziewczyny mozna by podpisac: "Wiosna" . - Nagle przypomnial sobie Chryzotemis i wzial go pusty smiech. Wydala mu sie razem ze swoim zlotym pudrem na wlosach i uczernionymi brwiami bajecznie zwiedla, czyms w rodzaju pozolklej i roniacej platki rozy. A jednak tej Chryzotemis zazdroscil mu caly Rzym. Nastepnie przypomnial sobie Poppee - i owa przeslawna Poppea rowniez wydala mu sie bezduszna woskowa maska. W tej dziewczynie o tanagryjskich ksztaltach byla nie tylko wiosna - byla i promienista "Psyche", ktora przeswiecala przez jej rozane cialo, jak promyk przeswieca przez lampe. "Winicjusz ma slusznosc - pomyslal - a moja Chryzotemis jest stara, stara... jak Troja!" Po czym zwrocil sie do Pomponii Grecyny - i wskazawszy na ogrod, rzekl: - Rozumiem teraz, domina, ze wobec takich dwojga wolicie dom od uczt na Palatynie i cyrku. - Tak - odpowiedziala zwracajac oczy w strone malego Aulusa i Ligii. A stary wodz poczal opowiadac historie dziewczyny i to, co slyszal przed laty od Ateliusza Histera o siedzacym w mrokach polnocy narodzie Ligow. Tamci zas skonczyli grac w pilke i przez czas jakis chodzili po piasku ogrodowym, odbijajac na czarnym tle mirtow i cyprysow jak trzy biale posagi. Ligia trzymala malego Aulusa za reke. Pochodziwszy nieco, siedli na lawce przy piscinie zajmujacej srodek ogrodu. Lecz po chwili Aulus zerwal sie, by ploszyc ryby w przezroczej wodzie. Winicjusz zas prowadzil dalej rozmowe zaczeta w czasie przechadzki: - Tak jest - mowil niskim, drgajacym glosem. - Zaledwiem zrzucil pretekste, wyslano mnie do azjatyckich legii. Miastam nie zaznal - ani zycia, ani milosci. Umiem na pamiec troche Anakreonta i Horacjusza, ale nie potrafilbym tak jak Petroniusz mowic wierszy wowczas, gdy rozum niemieje z podziwu i wlasnych slow znalezc nie moze. Chlopcem bedac chodzilem do szkoly Muzoniusza, ktory mawial nam, ze szczescie polega na tym, by chciec tego, czego chca bogi - a zatem od naszej woli zalezy. Ja jednak mysle, ze jest inne, wieksze i drozsze, ktore od woli nie zalezy, bo je tylko milosc dac moze. Szukaja tego szczescia sami bogowie, wiec i ja, o Ligio, ktorym nie zaznal dotad milosci, idac w ich slady szukam takze tej, ktora by mi szczescie dac chciala... Umilkl i przez czas jakis slychac bylo tylko lekki plusk wody, w ktora maly Aulus ciskal kamyki ploszac nimi ryby. Po chwili jednak Winicjusz znow mowic poczal glosem jeszcze miekszym i cichszym: - Wszak znasz Wespazjanowego syna, Tytusa? Mowia, ze zaledwie z chlopiecego wieku wyszedlszy pokochal tak Berenike, iz omal tesknota nie wyssala mu zycia... Tak i ja bym umial pokochac, o Ligio!... Bogactwo, slawa, wladza - czczy dym! marnosc! Bogaty znajdzie bogatszego od siebie, slawnego zacmi cudza wieksza slawa, poteznego potezniejszy pokona... Lecz zali sam cezar, zali ktory bog nawet moze doznawac wiekszej rozkoszy lub byc szczesliwszym niz prosty smiertelnik, w chwili gdy mu przy piersi dyszy piers droga lub gdy caluje usta kochane... Wiec milosc z bogami nas rowna - o Ligio!... A ona sluchala w niepokoju, w zdziwieniu i zarazem tak, jakby sluchala glosu greckiej fletni lub cytry. Zdawalo sie jej chwilami, ze Winicjusz spiewa jakas piesn dziwna, ktora saczy sie w jej uszy, porusza w niej krew, a zarazem przejmuje serce omdleniem, strachem i jakas niepojeta radoscia... Zdawalo jej sie tez, ze on mowi cos takiego, co w niej juz bylo poprzednio, ale z czego nie umiala sobie zdac sprawy. Czula, ze on w niej cos budzi, co drzemalo dotad, i ze w tej chwili zamglony sen zmienia sie w ksztalt coraz wyrazniejszy, bardziej upodobany i sliczny. Tymczasem slonce przetoczylo sie dawno za Tyber i stanelo nisko nad Janikulskim wzgorzem. Na nieruchome cyprysy padalo czerwone swiatlo - i cale powietrze bylo nim przesycone. Ligia podniosla swoje blekitne, jakby rozbudzone ze snu oczy na Winicjusza i nagle - w wieczornych odblaskach, pochylony nad nia, z prosba drgajaca w oczach, wydal sie jej piekniejszy od wszystkich ludzi i od wszystkich greckich i rzymskich bogow, ktorych posagi widywala na frontonach swiatyn. On zas objal z lekka palcami jej reke powyzej kostki i pytal: - Zali ty nie odgadujesz, Ligio, czemu ja mowie to tobie?... - Nie - odszeptala tak cicho, ze Winicjusz zaledwie doslyszal. Lecz nie uwierzyl jej i przyciagajac coraz silniej jej reke, bylby ja przyciagnal do serca, bijacego jak mlotem pod wplywem zadzy rozbudzonej przez cudna dziewczyne - i bylby wprost do niej zwrocil palace slowa, gdyby nie to, ze na sciezce, ujetej w ramy mirtow, ukazal sie stary Aulus, ktory zblizywszy sie rzekl: - Slonce zachodzi, wiec strzezcie sie wieczornego chlodu i nie zartujcie z Libityna... - Nie - odrzekl Winicjusz - nie wdzialem dotad togi i nie poczulem chlodu. - A oto juz ledwie pol tarczy zza wzgorz wyglada - odpowiedzial stary wojownik. - Bogdaj to slodki klimat Sycylii, gdzie wieczorami lud zbiera sie na rynkach, aby choralnym spiewem zegnac zachodzacego Feba. I zapomniawszy, ze przed chwila sam ostrzegal przed Libityna, poczal opowiadac o Sycylii, gdzie mial swe posiadlosci i duze gospodarstwo rolne, w ktorym sie kochal. Wspomnial tez, ze nieraz przychodzilo mu na mysl przeniesc sie do Sycylii i tam dokonac spokojnie zycia. Dosc ma zimowych szronow ten, komu zimy ubielily juz glowe. Jeszcze lisc nie opada z drzew i nad miastem smieje sie niebo laskawie, ale gdy winograd pozolknie, gdy snieg spadnie w Gorach Albanskich, a bogowie nawiedza przejmujacym wichrem Kampanie, wowczas kto wie, czy z calym domem nie przeniesie sie do swojej zacisznej wiejskiej sadyby. - Mialzebys chec opuscic Rzym, Plaucjuszu? - spytal z naglym niepokojem Winicjusz. - Chec te mam dawno - odpowiedzial Aulus - bo tam spokojniej i bezpieczniej. I jal znowu wychwalac swoje sady, stada, dom ukryty w zieleni i wzgorza porosle tymem i czabrami, wsrod ktorych brzecza roje pszczol. Lecz Winicjusz nie zwazal na te bukoliczna nute - i myslac tylko o tym, ze moze utracic Ligie, spogladal w strone Petroniusza, jakby od niego jedynie wygladal ratunku. Tymczasem Petroniusz siedzac przy Pomponii lubowal sie widokiem zachodzacego slonca, ogrodu i stojacych przy sadzawce ludzi. Biale ich ubrania na ciemnym tle mirtow swiecily zlotem od wieczornych blaskow. Na niebie zorza poczela zabarwiac sie purpura, fioletem i mienic sie na ksztalt opalu. Strop nieba stal sie liliowy. Czarne sylwetki cyprysow uczynily sie jeszcze wyrazistsze niz w dzien bialy, zas w ludziach, w drzewach i w calym ogrodzie zapanowal spokoj wieczorny. Petroniusza uderzyl ten spokoj i uderzyl go zwlaszcza w ludziach. W twarzy Pomponii, starego Aulusa, ich chlopca i Ligii - bylo cos, czego nie widywal w tych twarzach, ktore go co dzien, a raczej co noc otaczaly: bylo jakies swiatlo, jakies ukojenie i jakas pogoda plynaca wprost z takiego zycia, jakim tu wszyscy zyli. I z pewnym zdziwieniem pomyslal, ze jednak mogla istniec pieknosc i slodycz, ktorych on, wiecznie goniacy za pieknoscia i slodycza, nie zaznal. Mysli tej nie umial ukryc w sobie i zwrociwszy sie do Pomponii rzekl: - Rozwazam w duszy, jak odmienny jest wasz swiat od tego swiata, ktorym wlada nasz Nero. Ona zas podniosla swoja drobna twarz ku zorzy wieczornej i odrzekla z prostota: - Nad swiatem wlada nie Nero - ale Bog. Nastala chwila milczenia. W poblizu triclinium daly sie slyszec w alei kroki starego wodza, Winicjusza, Ligii i malego Aula - lecz nim nadeszli, Petroniusz spytal jeszcze: - A wiec ty wierzysz w bogi, Pomponio? - Wierze w Boga, ktory jest jeden, sprawiedliwy i wszechmocny - odpowiedziala zona Aula Plaucjusza. Wierzy w Boga, ktory jest jeden, wszechmocny i sprawiedliwy - powtorzyl Petroniusz, w chwili gdy znow znalazl sie w lektyce sam na sam z Winicjuszem. - Jesli jej Bog jest wszechmocny, tedy rzadzi zyciem i smiercia; a jesli jest sprawiedliwy, tedy slusznie zsyla smierc. Czemu wiec Pomponia nosi zalobe po Julii? Zalujac Julii przygania swemu Bogu. Musze to rozumowanie powtorzyc naszej miedzianobrodej malpie, uwazam bowiem, ze w dialektyce dorownywam Sokratesowi. Co do kobiet, zgadzam sie, ze kazda posiada trzy lub cztery dusze, ale zadna nie ma duszy rozumnej. Niechby Pomponia rozmyslala sobie z Seneka lub z Kornutusem nad tym, czym jest ich wielki Logos... Niechby razem wywolywali cienie Ksenofanesa, Parmenida, Zenona i Platona, ktore nudza sie tam w kimeryjskich krainach jak czyze w klatce. Ja chcialem mowic z nia i z Plaucjuszem o czym innym. Na swiety brzuch egipskiej Izys! Gdybym im tak po prostu powiedzial, po cosmy przyszli, przypuszczam, ze cnota ich zadzwieczalaby jak miedziana tarcza, w ktora ktos palka uderzy. I nie smialem! Dasz wiare, Winicjuszu, zem nie smial! Pawie sa piekne ptaki, ale krzycza zbyt przerazliwie. Zlaklem sie krzyku. Musze jednak pochwalic twoj wybor. Istna "rozanopalca Jutrzenka"... i wiesz, co mi takze przypomniala? Wiosne! - i to nie nasza w Italii, gdzie ledwie tu i owdzie jablon pokryje sie kwiatem, a oliwki szarzeja, jak szarzaly, ale te wiosne, ktora niegdys widzialem w Helwecji, mloda, swieza, jasnozielona... Na te blada Selene - nie dziwie ci sie, Marku - wiedz jednak, ze Diane milujesz i ze Aulus i Pomponia gotowi cie rozszarpac, jak niegdys psy rozszarpaly Akteona. Winicjusz, nie podnoszac glowy, przez chwile milczal, po czym jal mowic przerywanym przez zadze glosem: - Pragnalem jej poprzednio, a teraz pragne jeszcze wiecej. Gdym objal jej reke, owional mnie ogien... Musze ja miec. Gdybym byl Zeusem, otoczylbym ja chmura, jak on otoczyl Io, lub spadlbym na nia dzdzem, jak on spadl na Danae. Chcialbym calowac jej usta az do bolu! Chcialbym slyszec jej krzyk w moich ramionach. Chcialbym zabic Aula i Pomponie, a ja porwac i zaniesc na reku do mego domu. Nie bede dzis spal. Rozkaze cwiczyc ktorego z niewolnikow i bede sluchal jego jekow... - Uspokoj sie - rzekl Petroniusz. - Masz zachcianki ciesli z Subury. - Wszystko mi jedno. Musze ja miec. Udalem sie do ciebie po rade, lecz jesli ty jej nie znajdziesz, znajde ja sam... Aulus uwaza Ligie za corke, czemuz bym ja mial patrzec na nia jak na niewolnice? Wiec skoro nie ma innej drogi, niechze oprzedzie drzwi mego domu, niech je namasci wilczym tluszczem i niechaj siedzie jako zona przy moim ognisku. - Uspokoj sie, szalony potomku konsulow. Nie po to sprowadzamy barbarzyncow na sznurach za naszymi wozami, bysmy mieli zaslubiac ich corki. Strzez sie ostatecznosci. Wyczerpnij proste, uczciwe sposoby i zostaw sobie i mnie czas do namyslu. Mnie takze Chryzotemis wydawala sie corka Jowisza, a jednak nie zaslubilem jej - tak jak i Nero nie zaslubil Akte, choc ja czyniono corka krola Attala... Uspokoj sie... Pomysl, ze jesli ona zechce opuscic Aulusow dla ciebie, oni nie maja prawa jej wstrzymac, wiedz zas o tym, ze nie tylko sam gorejesz, bo i w niej Eros rozniecil plomien... Jam to widzial, a mnie nalezy wierzyc. Miej cierpliwosc. Na wszystko jest sposob, ale dzis i tak juz za duzo myslalem, a to mnie nuzy. Natomiast przyrzekam ci, ze jutro pomysle jeszcze o twojej milosci, i chyba Petroniusz nie bylby Petroniuszem, gdyby jakiegos srodka nie znalazl. Umilkli znow obaj - wreszcie po niejakim czasie Winicjusz rzekl juz spokojniej: - Dziekuje ci i niech Fortuna szczodra ci bedzie. - Badz cierpliwy. - Dokad sie niesc kazales? - Do Chryzotemis... - Szczesliwys, ze posiadasz te, ktora kochasz. - Ja? Wiesz, co mnie jeszcze bawi w Chryzotemis? Oto, ze ona mnie zdradza z moim wlasnym wyzwolencem, lutnista Teoklesem, i mysli, ze tego nie widze. Niegdys kochalem ja, a teraz bawia mnie jej klamstwa i jej glupota. Chodz ze mna do niej. Jesli pocznie cie balamucic i kreslic ci litery na stole palcem umoczonym w winie, wiedz o tym, ze nie jestem zazdrosny. I kazali sie poniesc razem do Chryzotemis. Lecz w przedsionku Petroniusz polozyl reke na ramieniu Winicjusza i rzekl: - Czekaj, zdaje mi sie, ze obmyslilem sposob. - Niech wszystkie bogi ci nagrodza... - Tak jest! Sadze, ze srodek jest nieomylny. - Wiesz co, Marku? - Slucham cie, moja Atene... - Oto za kilka dni boska Ligia bedzie spozywala w twoim domu ziarno Demetry. - Jestes wiekszy niz cezar! - zawolal z uniesieniem Winicjusz. Jakoz Petroniusz dotrzymal obietnicy. Nazajutrz, po odwiedzinach u Chryzotemis, spal wprawdzie caly dzien, ale wieczorem kazal sie zaniesc na Palatyn i mial z Neronem poufna rozmowe, skutkiem ktorej na trzeci dzien przed domem Plaucjusza pojawil sie centurion na czele kilkunastu pretorianskich zolnierzy. Czasy byly niepewne i straszne. Poslancy tego rodzaju byli zarazem najczesciej zwiastunami smierci. Totez z chwila, w ktorej centurion uderzyl mlotkiem we drzwi Aulusa, i gdy nadzorca atrium dal znac, iz w sieni znajduja sie zolnierze, przerazenie zapanowalo w calym domu. Rodzina wnet otoczyla starego wodza, nikt bowiem nie watpil, ze niebezpieczenstwo przede wszystkim nad nim zawislo. Pomponia objawszy ramionami jego szyje przytulila sie do niego ze wszystkich sil, a zsiniale jej usta poruszaly sie szybko, wymawiajac jakies ciche wyrazy; Ligia, z twarza blada jak plotno, calowala jego reke; maly Aulus czepial sie togi - z korytarzy, z pokoi lezacych na pietrze i przeznaczonych dla sluzebnic, z czeladnej, z lazni, ze sklepionych dolnych mieszkan, z calego domu poczely sie wysypywac roje niewolnikow i niewolnic. Daly sie slyszec okrzyki: "Heu, heu, me miserum!" - kobiety uderzyly w wielki placz; niektore poczely juz sobie drapac policzki lub nakrywac glowy chustkami. Sam tylko stary wodz, przywykly od lat calych patrzec smierci prosto w oczy, pozostal spokojny i tylko jego krotka orla twarz stala sie jakby z kamienia wykuta. Po chwili, uciszywszy wrzaski i rozkazawszy rozejsc sie sluzbie, rzekl: - Pusc mnie, Pomponio. Jesli mi nadszedl kres, bedziemy mieli czas sie pozegnac. I usunal ja z lekka - ona zas rzekla: - Bodajby twoj los byl zarazem i moim, o Aulu! Po czym padlszy na kolana, poczela sie modlic z ta sila, jaka jedynie bojazn o droga istote dac moze. Aulus przeszedl do atrium, gdzie czekal nan centurion. Byl to stary Kajusz Hasta, dawny jego podwladny i towarzysz z wojen brytanskich. - Witaj, wodzu - rzekl. - Przynosze ci rozkaz i pozdrowienie cezara - a oto sa tabliczki i znak, ze w jego imieniu przychodze. - Wdziecznym jest cezarowi za pozdrowienie, a rozkaz wykonam - odrzekl Aulus. - Witaj, Hasto, i mow, z jakim zleceniem przychodzisz. - Aulu Plaucjuszu - poczal Hasta - cezar dowiedzial sie, iz w domu twoim przebywa corka krola Ligow, ktora ow krol jeszcze za zycia boskiego Klaudiusza oddal w rece Rzymian jako rekojmie, ze granice imperium nigdy nie zostana przez Ligow naruszone. Boski Nero wdzieczny ci jest, o wodzu, za to, izes jej przez lat tyle dawal goscinnosc u siebie, lecz nie chcac dluzej obarczac twego domu, jak rowniez baczac, iz dziewica, jako zakladniczka, winna zostawac pod opieka samego cezara i senatu - rozkazuje ci ja wydac w moje rece. Aulus nadto byl zolnierzem i nadto hartownym mezem, by wobec rozkazu pozwolic sobie na zal, na marne slowa lub skargi. Jednakze zmarszczka naglego gniewu i bolu zjawila mu sie na czole. Przed takim zmarszczeniem brwi drzaly niegdys legie brytanskie - i nawet w tej chwili jeszcze na twarzy Hasty odbil sie przestrach. Lecz obecnie, wobec rozkazu, Aulus Plaucjusz uczul sie bezbronnym. Przez czas jakis patrzyl na tabliczki, na znak, po czym podnioslszy oczy na starego centuriona rzekl juz spokojnie: - Zaczekaj, Hasto, w atrium, zanim zakladniczka zostanie ci wydana. I po tych slowach przeszedl na drugi koniec domu do sali zwanej oecus, gdzie Pomponia Grecyna, Ligia i maly Aulus czekali nan w niepokoju i trwodze. - Nikomu nie grozi smierc ani wygnanie na dalekie wyspy - rzekl - a jednak posel cezara jest zwiastunem nieszczescia. O ciebie chodzi, Ligio. - O Ligie? - zawolala ze zdumieniem Pomponia. - Tak jest - odrzekl Aulus. I zwrociwszy sie do dziewczyny, poczal mowic: - Ligio, bylas chowana w naszym domu jak wlasne nasze dziecko i oboje z Pomponia milujemy cie jak corke. Ale wiesz o tym, ze nie jestes nasza corka. Jestes zakladniczka dana przez twoj narod Rzymowi i opieka nad toba nalezy do cezara. Otoz cezar zabiera cie z naszego domu. Wodz mowil spokojnie, ale jakims dziwnym, niezwyklym glosem. Ligia sluchala slow jego mrugajac oczyma i jakby nie rozumiejac, o co chodzi; policzki Pomponii pokryly sie bladoscia; we drzwiach, wiodacych z korytarza do oecus, poczely sie znow ukazywac przerazone twarze niewolnic. - Wola cezara musi byc spelniona - rzekl Aulus. - Aulu! - zawolala Pomponia obejmujac ramionami dziewczyne, jakby chciala jej bronic - lepiej by dla niej bylo umrzec. Ligia zas, tulac sie do jej piersi, powtarzala: "Matko! matko!", nie mogac zdobyc sie wsrod lkan na inne slowa. Na twarzy Aulusa znow odbil sie gniew i bol. - Gdybym byl sam na swiecie - rzekl ponuro - nie oddalbym jej zywej - i krewni moi dzis jeszcze mogliby zlozyc za nas ofiary Jovi Liberatori... Lecz nie mam prawa gubic ciebie i naszego dziecka, ktore moze szczesliwszych dozyc czasow... Udam sie dzis jeszcze do cezara i bede go blagal, by rozkaz odmienil. Czy mnie wyslucha - nie wiem. Tymczasem badz zdrowa, Ligio, i wiedz o tym, ze i ja, i Pomponia blogoslawilismy zawsze dzien, w ktorym zasiadlas przy naszym ognisku. To rzeklszy polozyl jej reke na glowie, ale choc staral sie zachowac spokoj, jednakze w chwili gdy Ligia zwrocila ku niemu oczy zalane lzami, a potem chwyciwszy jego reke poczela ja do ust przyciskac, w glosie jego zadrgal zal gleboki, ojcowski. - Zegnaj, radosci nasza i swiatlo oczu naszych! - rzekl. I predko wyszedl z powrotem do atrium, by nie pozwolic opanowac sie niegodnemu Rzymianina i wodza wzruszeniu. Tymczasem Pomponia zaprowadziwszy Ligie do cubiculum poczela ja uspokajac, pocieszac, dodawac jej otuchy i mowic slowa - brzmiace dziwnie w tym domu, w ktorym tuz obok, w przyleglej swietlicy, stalo jeszcze lararium i ognisko, na ktorym Aulus Plaucjusz, wierny dawnemu obyczajowi, poswiecal ofiary bogom domowym. Oto czas proby nadszedl. Niegdys Wirginiusz przebil piers wlasnej corki, by ja wyzwolic z rak Appiusza; dawniej jeszcze Lukrecja dobrowolnie przyplacila zyciem hanbe. Dom cezara jest jaskinia hanby, zla, zbrodni. "Lecz my, Ligio, wiemy, dlaczego nie mamy prawa podniesc na siebie reki!..." Tak jest! To prawo, pod ktorym obie zyja, jest inne, wieksze, swietsze, pozwala jednak bronic sie od zla i hanby, chocby te obrone zyciem i meka przyszlo przyplacic. Kto czysty wychodzi z przybytku zepsucia, tym wieksza jego zasluga. Ziemia jest takim przybytkiem, ale na szczescie zycie jest jednym mgnieniem oka, a zmartwychwstaje sie tylko z grobu, za ktorym nie wladnie juz Nero, lecz Milosierdzie -- i zamiast bolu jest radosc, i zamiast lez - wesele. Po czym jela mowic o sobie. Tak! Spokojna jest, ale i w jej piersiach nie brak ran bolesnych. Oto na oczach jej Aulusa lezy jeszcze bielmo, jeszcze nie splynal na niego zdroj swiatla. Nie wolno jej takze wychowywac syna w Prawdzie. Wiec gdy pomysli, ze tak moze byc do kresu zycia i ze nadejsc moze chwila rozlaczenia sie z nimi, stokroc wiekszego i straszniejszego niz to czasowe, nad ktorym obie teraz boleja - nie umie nawet pojac, jakim sposobem potrafi byc bez nich, nawet w niebie, szczesliwa. I wiele juz nocy przeplakala, wiele spedzila na modlitwie, zebrzac o zmilowanie i laske. Lecz swoj bol ofiaruje Bogu - i czeka - i ufa. A gdy teraz nowy spotyka ja cios, gdy rozkaz okrutnika zabiera jej droga glowe - te, ktora Aulus nazwal swiatlem oczu, ufa jeszcze, wierzac, ze jest moc nad Neronowa wieksza i Milosierdzie od jego zlosci silniejsze. I przycisnela jeszcze silniej do piersi glowke dziewczyny, ta zas osunela sie po chwili do jej kolan i ukrywszy oczy w faldach jej peplum, pozostala tak przez dlugi czas w milczeniu, lecz gdy sie wreszcie podniosla, na twarzy jej widac juz bylo nieco spokoju. - Zal mi ciebie, matko, i ojca, i brata, ale wiem, ze opor nie przydalby sie na nic, a zgubil was wszystkich. Natomiast przyrzekam ci, ze slow twoich nie zapomne nigdy w domu cezara. Raz jeszcze zarzucila jej ramiona na szyje, a potem, gdy obie wyszly do oecus, poczela sie zegnac z malym Plaucjuszem - ze staruszkiem Grekiem, ktory byl ich nauczycielem, ze swoja szatna, ktora niegdys nianczyla ja, i ze wszystkimi niewolnikami. Jeden z nich, wysoki i barczysty Ligijczyk, ktorego w domu zwano Ursus, a ktory w swoim czasie razem z matka Ligii i z nia przybyl z inna ich sluzba do obozu Rzymian, padl teraz do jej nog, a nastepnie pochylil sie do kolan Pomponii, mowiac: - O domina! Pozwolcie mi isc z moja pania, abym jej sluzyl i czuwal nad nia w domu cezara. - Nie naszym, lecz Ligii jestes sluga - odrzekla Pomponia Grecyna - lecz zali cie dopuszcza do drzwi cezara? I w jaki sposob potrafisz czuwac nad nia? - Nie wiem, domina, wiem jeno, ze zelazo kruszy sie w moich rekach jak drzewo... Aulus Plaucjusz, ktory nadszedl na te chwile, dowiedziawszy sie, o co chodzi, nie tylko nie sprzeciwil sie checi Ursusa, ale oswiadczyl, ze nie maja nawet prawa go zatrzymywac. Odsylaja Ligie jako zakladniczke, o ktora upomina sie cezar - a zatem obowiazani sa odeslac jej orszak, ktory przechodzi wraz z nia pod opieke cezara. Tu szepnal Pomponii, ze pod pozorem orszaku moze jej dodac tyle niewolnic, ile uzna za stosowne - centurion bowiem nie moze odmowic ich przyjecia. Dla Ligii byla w tym pewna pociecha. Pomponia zas rowniez byla rada, ze moze ja otoczyc sluzba swego wyboru. Jakoz procz Ursusa wyznaczyla jej stara szatna, dwie Cypryjki biegle w czesaniu i dwie kapielowe dziewki germanskie. Wybor jej padl wylacznie na wyznawcow nowej nauki, gdy zas i Ursus wyznawal ja juz od lat kilku, Pomponia mogla liczyc na wiernosc tej sluzby, a zarazem cieszyc sie mysla, ze ziarna prawdy zostana posiane w domu cezara. Napisala tez kilka slow polecajac opieke nad Ligia wyzwolenicy Neronowej, Akte. Pomponia nie widywala jej wprawdzie na zebraniach wyznawcow nowej nauki, slyszala jednak od nich, ze Akte nie odmawia im nigdy uslug i ze czytuje chciwie listy Pawla z Tarsu. Wiadomym jej bylo zreszta, iz mloda wyzwolenica zyje w ciaglym smutku, ze jest istota odmienna od wszystkich domowniczek Nerona i ze w ogole jest dobrym duchem palacu. Hasta podjal sie sam wreczyc list Akte. Uwazajac tez za rzecz naturalna, ze corka krolewska musi miec orszak swych slug, nie czynil najmniejszej trudnosci w zabraniu ich do palacu, dziwiac sie raczej malej ich liczbie. Prosil jednakze o pospiech, z obawy, by nie byc posadzonym o brak gorliwosci w spelnianiu rozkazow. Godzina rozstania nadeszla. Oczy Pomponii i Ligii znow zaplynely lzami; Aulus jeszcze raz zlozyl dlon na jej glowie i po chwili zolnierze, przeprowadzani krzykiem malego Aulusa, ktory w obronie siostry wygrazal swymi malymi piesciami centurionowi - uprowadzili Ligie do domu cezara. Lecz stary wodz kazal gotowac dla siebie lektyke, tymczasem zas zamknawszy sie z Pomponia w przyleglej do oecus pinakotece, rzekl jej: - Sluchaj mnie, Pomponio. Udaje sie do cezara, choc sadze, ze na prozno, a jakkolwiek slowo Seneki nic juz u niego nie znaczy, bede i u Seneki. Dzis wiecej znacza: Sofroniusz, Tygellinus, Petroniusz lub Watyniusz... Co do cezara, moze i nie slyszal on nigdy w zyciu o narodzie Ligow i jesli zazadal wydania Ligii jako zakladniczki, to dlatego, iz ktos go do tego podmowil, latwo zas odgadnac, kto mogl to uczynic. A ona podniosla na niego nagle oczy. - Petroniusz? - Tak jest. Nastala chwila milczenia, po czym wodz mowil dalej: - Oto co jest wpuscic przez prog ktorego z tych ludzi bez czci i sumienia. Przekleta niech bedzie chwila, w ktorej Winicjusz wszedl w nasz dom! On to sprowadzil do nas Petroniusza. Biada Ligii, albowiem nie o zakladniczke, tylko o naloznice im chodzi. I mowa jego z gniewu, z bezsilnej wscieklosci i z zalu za przybranym dzieckiem stala sie jeszcze bardziej swiszczaca niz zwykle. Czas jakis zmagal sie sam ze soba i tylko zacisniete piesci swiadczyly, jak ta wewnetrzna walka jest ciezka. - Czcilem dotychczas bogow - rzekl - ale w tej chwili mysle, ze nie masz ich nad swiatem i ze jest tylko jeden, zly, szalony i potworny, ktoremu imie Nero. - Aulu! - rzekla Pomponia. - Nero jest tylko garscia zgnilego prochu wobec Boga. On zas poczal chodzic szerokimi krokami po mozaice pinakoteki. W zyciu jego byly wielkie czyny, ale nie bylo wielkich nieszczesc, wiec nie byl do nich przyzwyczajony. Stary zolnierz przywiazal sie byl do Ligii wiecej, niz sam o tym wiedzial, i teraz nie umial sie pogodzic z mysla, iz ja stracil. Procz tego czul sie upokorzony. Zaciezyla nad nim reka, ktora pogardzal, a jednoczesnie czul, ze wobec jej sily jego sila jest niczym. Lecz gdy wreszcie potlumil w sobie gniew, ktory mieszal mu mysli, rzekl: - Sadze, ze Petroniusz nie odjal nam jej dla cezara, nie chcialby bowiem narazic sie Poppei. Wiec albo dla siebie, albo dla Winicjusza... Dzis jeszcze dowiem sie o tym. I po chwili lektyka unosila go w strone Palatynu, Pomponia zas, zostawszy sama, poszla do malego Aula, ktory nie ustawal w placzu za siostra i w pogrozkach przeciw cezarowi. Aulus slusznie jednak domyslal sie, ze nie zostanie dopuszczony przed oblicze Nerona. Odpowiedziano mu, ze cezar zajety jest spiewem z lutnista Terpnosem i ze w ogole nie przyjmuje tych, ktorych sam nie wezwal. Innymi slowy, znaczylo to, by Aulus nie probowal i na przyszlosc widziec sie z nim. Natomiast Seneka, jakkolwiek chory na goraczke, przyjal starego wodza ze czcia mu przynalezna, ale gdy wysluchal, o co mu chodzi, usmiechnal sie gorzko i rzekl: - Jedna ci tylko moge oddac usluge, szlachetny Plaucjuszu, to jest - nie okazac nigdy cezarowi, ze serce moje odczuwa twoj bol i ze chcialbym ci dopomoc, gdyby bowiem cezar powzial najmniejsze pod tym wzgledem podejrzenie, wiedz o tym, ze nie oddalby ci Ligii, chocby nie mial do tego zadnych innych powodow, jak tylko, by mi uczynic na zlosc. Nie radzil mu rowniez udawac sie ni do Tygellina, ni do Watyniusza, ni do Witeliusza. Moze pieniedzmi mozna by z nimi cos wskorac, moze takze chcieliby uczynic na zlosc Petroniuszowi, ktorego wplyw staraja sie podkopac, lecz najprawdopodobniej zdradziliby przed cezarem, jak dalece Ligia jest dla Plaucjuszow droga, a wowczas cezar tym bardziej by jej nie oddal. Tu stary medrzec poczal mowic z gryzaca ironia, ktora zwracal przeciw sobie samemu: - Milczales, Plaucjuszu, milczales przez lata cale, a cezar nie lubi tych, ktorzy milcza! Jakze ci bylo nie unosic sie nad jego pieknoscia, cnota, spiewem, nad jego deklamacja, powozeniem i wierszami. Jakze ci bylo nie wyslawiac smierci Brytanika, nie powiedziec mowy pochwalnej na czesc matkobojcy i nie zlozyc zyczen z powodu uduszenia Oktawii. Brak ci przezornosci, Aulu, ktora my, zyjacy szczesliwie przy dworze, posiadamy w stopniu odpowiednim. Tak mowiac wzial kubek, ktory nosil u pasa, zaczerpnal wody z fontanny impluvium, odswiezyl spalone usta i mowil dalej: - Ach, Nero ma wdzieczne serce. Kocha ciebie, bos sluzyl Rzymowi i imie jego rozslawil na krancach swiata, i kocha mnie, bom mu byl mistrzem w mlodosci. Dlatego, widzisz, wiem, ze ta woda nie jest zatruta, i pije ja spokojny. Wino w moim domu byloby mniej pewne, ale jeslis spragniony, to napij sie smialo tej wody. Wodociagi prowadza ja az z Gor Albanskich i chcac ja zatruc, trzeba by zatruc wszystkie fontanny w Rzymie. Jak widzisz, mozna byc jeszcze na tym swiecie bezpiecznym i miec spokojna starosc. Jestem chory wprawdzie, ale to raczej dusza choruje, nie cialo. Byla to prawda. Senece braklo tej sily duszy, jaka posiadal na przyklad Kornutus lub Trazeasz, wiec zycie jego bylo szeregiem ustepstw czynionych zbrodni. Sam to czul, sam rozumial, ze wyznawca zasad Zenona z Citium inna powinien byl isc droga, i cierpial z tego powodu wiecej niz z obawy samej smierci. Lecz wodz przerwal mu teraz zgryzliwe rozmyslania. - Szlachetny Anneuszu - rzekl - wiem, jak cezar wyplacil ci sie za opieke, ktora otoczyles jego mlode lata. Lecz sprawca porwania nam dziecka jest Petroniusz. Wskaz mi na niego sposoby, wskaz wplywy, jakim ulega, i sam wreszcie uzyj z nim calej wymowy, jaka cie stara przyjazn dla mnie natchnac zdola. - Petroniusz i ja - odpowiedzial Seneka - jestesmy ludzie z dwoch przeciwnych obozow. Sposobow na niego nie wiem, wplywom niczyim nie podlega. Byc moze, ze przy calym swym zepsuciu wiecej on jeszcze wart od tych lotrow, ktorymi Nero dzis sie otacza. Ale dowodzic mu, ze popelnil zly uczynek, jest to tylko czas tracic; Petroniusz dawno zatracil ten zmysl, ktory zle od dobrego odroznia. Dowiedz mu, ze jego postepek jest szpetny, wowczas zawstydzi sie. Gdy sie z nim zobacze, powiem mu: "Czyn twoj jest godny wyzwolenca". Jesli to nie pomoze, nic nie pomoze. - Dzieki i za to - odrzekl wodz. Po czym kazal sie niesc do Winicjusza, ktorego zastal fechtujacego sie z domowym lanista. Aulusa na widok mlodego czlowieka oddajacego sie spokojnie cwiczeniom w chwili, gdy zamach na Ligie zostal spelniony, porwal straszliwy gniew, ktory tez, zaledwie zaslona opadla za lanista, wybuchnal potokiem gorzkich wyrzutow i obelg. Lecz Winicjusz dowiedziawszy sie, ze Ligia zostala porwana, pobladl tak straszliwie, iz ani na chwile nawet Aulus nie mogl go posadzac o wspolnictwo w zamachu. Czolo mlodzienca pokrylo sie kroplami potu; krew, ktora na chwile uciekla do serca, naplynela znow goraca fala do twarzy, oczy poczely sypac skrami, usta rzucac bezladne pytania. Zazdrosc i wscieklosc miotaly nim na przemian jak wicher. Zdawalo mu sie, ze Ligia, raz przestapiwszy prog domu cezara, jest dla niego stracona na zawsze, gdy zas Aulus wymowil imie Petroniusza, podejrzenie, niby blyskawica, przelecialo przez mysl mlodego zolnierza, ze Petroniusz zadrwil z niego i ze albo podarkiem Ligii chcial sobie zjednac nowe laski cezara, albo ja chcial zatrzymac dla siebie. To, zeby ktos ujrzawszy Ligie nie zapragnal jej zarazem, nie miescilo mu sie w glowie. Zapamietalosc, dziedziczna w jego rodzie, unosila go teraz jak rozhukany kon i odejmowala mu przytomnosc. Wodzu - rzekl przerywanym glosem - wracaj do siebie i czekaj na mnie... Wiedz, ze gdyby Petroniusz byl ojcem moim, jeszcze bym pomscil na nim krzywde Ligii. Wracaj do siebie i czekaj mnie. Ni Petroniusz, ni cezar miec jej nie beda. Po czym zwrocil zacisniete piesci ku woskowym maskom stojacym w szafach w atrium i wybuchnal: - Na te maski smiertelne! Pierwej zabije ja i siebie. To rzeklszy zerwal sie i rzuciwszy raz jeszcze Aulusowi slowo: "Czekaj mnie", wybiegl jak szalony z atrium i lecial do Petroniusza roztracajac po drodze przechodniow. Aulus zas wrocil do domu z pewna otucha. Sadzil, ze jesli Petroniusz namowil cezara do porwania Ligii dla oddania jej Winicjuszowi, to Winicjusz odprowadzi ja do ich domu. Wreszcie niemala pociecha byla mu mysl, ze Ligia, jesli nie zostanie uratowana, to bedzie pomszczona i zaslonieta przez smierc od hanby. Wierzyl, ze Winicjusz dokona wszystkiego, co przyrzekl. Widzial jego wscieklosc i znal zapalczywosc wrodzona calemu temu rodowi. On sam, choc milowal Ligie jak rodzony ojciec, wolalby byl ja zabic niz oddac cezarowi, i gdyby nie wzglad na syna, ostatniego potomka rodu, bylby niechybnie to uczynil. Aulus byl zolnierzem, o stoikach zaledwie slyszal, ale charakterem nie byl od nich daleki i do jego pojec, do jego dumy smierc przypadala latwiej i lepiej od hanby. Wrociwszy do domu uspokoil Pomponie, przelal w nia swa otuche i oboje poczeli oczekiwac wiesci od Winicjusza. Chwilami, gdy w atrium odzywaly sie kroki ktorego z niewolnikow, sadzili, ze to moze Winicjusz odprowadza im kochane dziecko, i gotowi byli z glebi duszy poblogoslawic obojgu. Ale czas uplywal i wiesc zadna nie nadchodzila. Wieczorem dopiero ozwal sie mlotek przy bramie. Po chwili niewolnik wszedl i oddal Aulusowi list. Stary wodz, jakkolwiek lubil okazywac panowanie nad soba, wzial go jednak nieco drzaca reka i poczal czytac tak skwapliwie, jakby chodzilo o caly jego dom. Nagle twarz mu zmierzchla, jak gdyby padl na nia cien od przelatujacej chmury. - Czytaj - rzekl zwrociwszy sie do Pomponii. Pomponia wziela list i czytala, co nastepuje: "Markus Winicjusz pozdrowienie Aulowi Plaucjuszowi. Co sie stalo, stalo sie z woli cezara, przed ktora schylcie glowy, jako schylamy ja i Petroniusz." Po czym nastalo dlugie milczenie. Petroniusz byl w domu. Odzwierny nie smial zatrzymac Winicjusza, ktory wpadl do atrium jak burza i dowiedziawszy sie, ze gospodarza nalezy szukac w bibliotece, tym samym pedem wpadl do biblioteki i zastawszy Petroniusza piszacego, wyrwal mu trzcine z reki, zlamal ja, cisnal na ziemie, nastepnie wpil palce w jego ramiona i zblizajac twarz do jego twarzy, poczal pytac chrapliwym glosem: - Cos z nia uczynil? Gdzie ona jest? Lecz nagle stala sie rzecz zdumiewajaca. Oto ow wysmukly i zniewiescialy Petroniusz chwycil wpijajaca mu sie w ramie dlon mlodego atlety, za czym chwycil druga i trzymajac je obie w swojej jednej z sila zelaznych kleszczy, rzekl: - Ja tylko z rana jestem niedolega, a wieczorem odzyskuje dawna sprezystosc. Sprobuj sie wyrwac. Gimnastyki musial cie uczyc tkacz, a obyczajow kowal. - Na twarzy jego nie znac bylo nawet gniewu, tylko w oczach mignal mu jakis plowy odblask odwagi i energii. Po chwili puscil rece Winicjusza, ktory stal przed nim upokorzony, zawstydzony i wsciekly. - Stalowa masz reke - rzekl - ale na wszystkich bogow piekielnych przysiegam ci, ze jeslis mnie zdradzil, wepchne ci noz w gardlo, chocby w pokojach cezara. - Pogadajmy spokojnie - odpowiedzial Petroniusz. - Stal mocniejsza jest, jak widzisz, od zelaza, wiec choc z twego jednego ramienia mozna by moich dwa uczynic, nie potrzebuje sie ciebie bac. Natomiast boleje nad twym grubianstwem, a gdyby niewdziecznosc ludzka mogla mnie jeszcze dziwic, dziwilbym sie twej niewdziecznosci. - Gdzie jest Ligia? - W lupanarze, to jest w domu cezara. - Petroniuszu! - Uspokoj sie i siadaj. Poprosilem cezara o dwie rzeczy, ktore mi przyrzekl: naprzod o wydobycie Ligii z domu Aulusow, a po wtore o oddanie jej tobie. Czy nie masz tam gdzie noza w faldach togi? Moze mnie pchniesz? Ale ja ci radze poczekac pare dni, bo wzieto by cie do wiezienia, a tymczasem Ligia nudzilaby sie w twym domu. Nastalo milczenie. Winicjusz pogladal czas jakis zdumionymi oczyma na Petroniusza, po czym rzekl: - Przebacz mi. Miluje ja i milosc miesza moje zmysly. - Podziwiaj mnie, Marku. Onegdaj rzeklem cezarowi tak: "Moj siostrzeniec Winicjusz pokochal tak pewna chuderlawa dziewczyne, ktora hoduje sie u Aulusow, ze dom jego zmienil sie w laznie parowa od westchnien. Ty (powiadam), cezarze, ani ja, ktorzy wiemy, co jest prawdziwa pieknosc, nie dalibysmy za nia tysiaca sestercji, ale to chlopak zawsze byl glupi jak trojnog, a teraz zglupial do reszty." - Petroniuszu! - Jesli nie rozumiesz, zem to powiedzial chcac zabezpieczyc Ligie, gotowem uwierzyc, zem powiedzial prawde. Wmowilem w Miedzianobrodego, ze taki esteta jak on nie moze uwazac takiej dziewczyny za pieknosc, i Nero, ktory dotad nie smie patrzec inaczej, jak przez moje oczy, nie znajdzie w niej pieknosci, a nie znalazlszy, nie bedzie jej pozadal. Trzeba sie bylo przed malpa zabezpieczyc i wziac ja na sznur. Na Ligii pozna sie teraz nie on, ale Poppea, i oczywiscie postara sie ja jak najpredzej z palacu wyprawic. Ja zas mowilem dalej z niechcenia Miedzianej Brodzie: "Wez Ligie i daj ja Winicjuszowi! Masz prawo to uczynic, bo jest zakladniczka, a gdy tak postapisz, wyrzadzisz krzywde Aulusowi." I zgodzil sie. Nie mial najmniejszego powodu nie zgodzic sie, tym bardziej ze dalem mu sposobnosc dokuczenia porzadnym ludziom. Uczynia cie urzedowym strozem zakladniczki, oddadza ci w rece ow skarb ligijski, ty zas, jako sprzymierzeniec walecznych Ligow, a zarazem wierny sluga cezara, nie tylko nic ze skarbu nie strwonisz, ale postarasz sie o jego pomnozenie. Cezar dla zachowania pozorow zatrzyma ja kilka dni w domu, a potem odesle do twojej insuli, szczesliwcze! - Prawdaz to jest? Nicze jej tam nie grozi w domu cezara? - Gdyby tam miala stale zamieszkac, Poppea pogadalaby o niej z Lokusta, ale przez kilka dni nic jej nie grozi. W palacu cezara jest dziesiec tysiecy ludzi. Byc moze, ze jej Nero wcale nie zobaczy, tym bardziej ze wszystko powierzyl mi do tego stopnia, iz przed chwila centurion byl u mnie z wiadomoscia, ze odprowadzil dziewczyne do palacu i zdal ja w rece Akte. To dobra dusza ta Akte, dlatego kazalem jej ja oddac. Pomponia Grecyna jest widocznie rowniez tego zdania, bo do niej pisala. Jutro jest uczta u Nerona. Wymowilem ci miejsce obok Ligii. - Wybacz mi, Kaju, moja porywczosc - rzekl Winicjusz. - Sadzilem, zes ja kazal uprowadzic dla siebie lub dla cezara. - Ja moge ci wybaczyc porywczosc, ale trudniej mi wybaczyc gminne gesta, rubaszne krzyki i glos przypominajacy grajacych w more. Tego nie lubie, Marku, i tego sie strzez. Wiedz, ze streczycielem cezara jest Tygellinus, i wiedz takze, ze gdybym dziewczyne chcial wziac dla siebie, to bym teraz, patrzac ci prosto w oczy, powiedzial, co nastepuje: "Winicjuszu, odbieram ci Ligie i bede ja trzymal poty, poki mi sie nie znudzi." Tak mowiac poczal patrzec swymi orzechowymi zrenicami wprost w oczy Winicjusza, z wyrazem chlodnym i zuchwalym, mlody czlowiek zas zmieszal sie do reszty. - Wina jest moja - rzekl. - Jestes dobry, zacny, i dziekuje ci z calej duszy. Pozwol mi tylko zadac ci jeszcze jedno pytanie. Czemu nie kazales odeslac Ligii wprost do mego domu? - Bo cezar chce zachowac pozory. Beda o tym ludzie mowili w Rzymie, ze zas Ligie zabieramy jako zakladniczke, wiec poki beda mowili, poty zostanie w palacu cezara. Potem odesla ci ja po cichu i bedzie koniec. Miedzianobrody jest tchorzliwym psem. Wie, ze wladza jego jest bez granic, a jednak stara sie upozorowac kazdy postepek. Czy ochlonales juz do tego stopnia, abys mogl troche pofilozofowac? Mnie samemu nie raz przychodzilo na mysl, dlaczego zbrodnia, chocby byla potezna jak cezar i pewna jak on bezkarnosci, stara sie zawsze o pozory prawa, sprawiedliwosci i cnoty?... Na co jej ten trud? Ja uwazam, ze zamordowac brata, matke i zone jest rzecza godna jakiegos azjatyckiego krolika, nie rzymskiego cezara; ale gdyby mi sie to przytrafilo, nie pisalbym usprawiedliwiajacych listow do senatu... Nero zas pisze - Nero szuka pozorow, bo Nero jest tchorzem. Ale taki Tyberiusz nie byl tchorzem, a jednak usprawiedliwial kazdy swoj wystepek. Czemu tak jest? Co to za dziwny, mimowolny hold, skladany przez zlo cnocie? I wiesz, co mi sie zdaje? Otoz, iz dzieje sie tak dlatego, ze wystepek jest szpetny, a cnota piekna. Ergo, prawdziwy esteta jest tym samym cnotliwym czlowiekiem. Ergo, ja jestem cnotliwym czlowiekiem. Musze dzis wylac nieco wina cieniom Protagora, Prodyka i Gorgiasa. Pokazuje sie, ze i sofisci moga sie na cos przydac. Sluchaj, albowiem mowie dalej. Odjalem Ligie Aulusom, by ja oddac tobie. Dobrze. Ale Lizypp utworzylby z was cudowne grupy. Oboje jestescie piekni, a wiec i moj postepek jest piekny, a bedac pieknym nic moze byc zlym. Patrz, Marku, oto siedzi przed toba cnota wcielona w Petroniusza! Gdyby Arystydes zyl, powinien by przyjsc do mnie i ofiarowac mi sto min za krotki wyklad o cnocie. Lecz Winicjusz, jako czlowiek, ktorego rzeczywistosc wiecej obchodzila od wykladow o cnocie, rzekl: - Jutro zobacze Ligie, a potem bede ja mial w domu moim co dzien, ciagle i do smierci. - Ty bedziesz mial Ligie, a ja bede mial na glowie Aulusa. Wezwie na mnie pomsty wszystkich podziemnych bogow. I gdyby przynajmniej bestia wziela przedtem lekcje porzadnej deklamacji... Ale on bedzie wymyslal tak, jak moim klientom wymyslal dawny moj odzwierny, ktorego zreszta wyslalem za to na wies do ergastulum. - Aulus byl u mnie. Obiecalem mu przeslac wiadomosc o Ligii. - Napisz mu, ze wola "boskiego" cezara jest najwyzszym prawem i ze pierwszy twoj syn bedzie mial na imie Aulus. Trzeba, zeby stary mial jakas pocieche. Jestem gotow prosic Miedzianobrodego, by go wezwal jutro na uczte. Niechby cie zobaczyl w triclinium obok Ligii. - Nie czyn tego - rzekl Winicjusz. - Mnie ich jednak zal, zwlaszcza Pomponii. I zasiadl, by napisac ow list, ktory staremu wodzowi odebral reszte nadziei. Przed Akte, dawna kochanka Nerona, schylaly sie niegdys najwyzsze glowy w Rzymie. Lecz ona i wowczas nawet nie chciala sie mieszac do spraw publicznych i jesli kiedykolwiek uzywala swego wplywu na mlodego wladce, to chyba dla wyproszenia dla kogos litosci. Cicha i pokorna, zjednala sobie wdziecznosc wielu, nikogo zas nie uczynila swym nieprzyjacielem. Nie potrafila jej znienawidzic nawet Oktawia. Zazdrosnym wydawala sie zbyt malo niebezpieczna. Wiedziano o niej, ze kocha zawsze Nerona miloscia smutna i zbolala, ktora zyje juz nie nadzieja, ale tylko wspomnieniami chwil, w ktorych ow Nero byl nie tylko mlodszym i kochajacym, ale lepszym. Wiedziano, ze od tych wspomnien nie moze oderwac duszy i mysli, ale niczego juz nie czeka, ze zas nie bylo istotnie obawy, aby cezar do niej wrocil, patrzano na nia jak na istote zgola bezbronna i z tego powodu pozostawiano ja w spokoju. Poppea miala ja tylko za cicha sluge, tak dalece nieszkodliwa, ze nie domagala sie nawet usuniecia jej z palacu. Poniewaz jednak cezar kochal ja niegdys i porzucil bez urazy, w spokojny, a nawet poniekad przyjazny sposob, zachowano dla niej pewne wzgledy. Nero wyzwoliwszy ja dal jej w palacu mieszkanie, a w nim osobne cubiculum i garsc ludzi ze sluzby. A gdy swego czasu Pallas i Narcyz, chociaz Klaudiuszowi wyzwolency, nie tylko zasiadali z Klaudiuszem do uczt, ale jako potezni ministrowie zabierali poczesne miejsca, wiec i ja zapraszano czasem do stolu cezara. Czyniono to moze dlatego, ze jej sliczna postac stanowila prawdziwa ozdobe uczty. Zreszta cezar w doborze towarzystwa od dawna juz przestal sie rachowac z jakimikolwiek wzgledami. Do stolu jego zasiadala najroznorodniejsza mieszanina ludzi wszelkich stanow i powolan. Byli miedzy nimi senatorowie, ale przewaznie tacy, ktorzy godzili sie byc zarazem blaznami. Byli patrycjusze starzy i mlodzi, spragnieni rozkoszy, zbytku i uzycia. Bywaly kobiety noszace wielkie imiona, lecz nie wahajace sie wkladac wieczorem plowych peruk i szukac dla rozrywki przygod na ciemnych ulicach. Bywali i wysocy urzednicy, i kaplani, ktorzy przy pelnych czarach sami radzi drwili z wlasnych bogow, obok nich zas wszelkiego rodzaju halastra, zlozona ze spiewakow, z mimow, muzykow, tancerzy i tancerek, z poetow, ktorzy deklamujac wiersze mysleli o sestercjach, jakie im za pochwale wierszy cezarowych spasc moga, z filozofow-glodomorow odprowadzajacych chciwymi oczyma podawane potrawy, wreszcie ze slynnych woznicow, sztukmistrzow, cudotworcow, bajarzy, trefnisiow, wreszcie z przeroznych pasowanych przez mode lub glupote na jednodniowe znakomitosci drapichrustow, miedzy ktorymi nie braklo i takich, co dlugimi wlosami pokrywali przeklute na znak niewolnictwa uszy. Slynniejsi zasiadali wprost do stolow, mniejsi sluzyli do rozrywki w czasie jedzenia, czekajac na chwile, w ktorej sluzba pozwoli im rzucic sie na resztki potraw i napojow. Gosci tego rodzaju dostarczali Tygellinus, Watyniusz i Witeliusz, gosciom zas zmuszeni byli nieraz dostarczac odziezy odpowiedniej do pokojow cezara, ktory zreszta lubil takie towarzystwo czujac sie w nim najswobodniejszym. Zbytek dworu zlocil wszystko i wszystko pokrywal blaskiem. Wielcy i mali, potomkowie wielkich rodow i holota z bruku miejskiego, potezni artysci i liche wyskrobki talentow cisneli sie do palacu, by nasycic olsnione oczy przepychem, niemal przechodzacym ludzkie pojecie, i zblizyc sie do rozdawcy wszelkich lask, bogactw i dobra, ktorego jedno widzimisie moglo wprawdzie ponizyc, ale moglo i wyniesc bez miary. Dnia tego i Ligia miala wziac udzial w podobnej uczcie. Strach, niepewnosc i oburzenie, niedziwne po naglym przejsciu, walczyly w niej z checia oporu. Bala sie cezara, bala sie ludzi, bala sie palacu, ktorego gwar odejmowal jej przytomnosc, bala sie uczt, o ktorych sromocie slyszala od Aulusa, od Pomponii Grecyny i ich przyjaciol. Bedac mloda dziewczyna nie byla jednak nieswiadoma, albowiem swiadomosc zlego w owych czasach wczesnie dochodzila nawet do dzieciecych uszu. Wiedziala wiec, ze w tym palacu grozi jej zguba, o ktorej zreszta ostrzegala ja w chwili rozstania i Pomponia. Majac jednak dusze mloda, nieobyta z zepsuciem, i wyznajac wysoka nauke wszczepiona jej przez przybrana matke, przyrzekla bronic sie od owej zguby: matce, sobie i zarazem temu Boskiemu Nauczycielowi, w ktorego nie tylko wierzyla, ale ktorego pokochala swym wpoldziecinnym sercem za slodycz nauki, za gorycz smierci i za chwale zmartwychpowstania. Byla tez pewna, ze teraz juz ni Aulus, ni Pomponia Grecyna nie beda odpowiadali za jej postepki, zamyslala wiec, czy nie lepiej bedzie stawic opor i nie isc na uczte. Z jednej strony strach i niepokoj glosno gadaly w jej duszy, z drugiej rodzila sie w niej chec okazania odwagi, wytrwalosci, narazenia sie na meke i smierc. Wszakze Boski Nauczyciel tak kazal. Wszakze sam dal przyklad. Wszakze Pomponia opowiadala jej, ze gorliwsi miedzy wyznawcami pozadaja cala dusza takiej proby i modla sie o nia. I Ligie, gdy jeszcze byla w domu Aulusow, opanowywala chwilami podobna zadza. Widziala sie meczennica, z ranami w rekach i stopach, biala jak sniegi, piekna nadziemska pieknoscia, niesiona przez rownie bialych aniolow w blekit, i podobnymi widzeniami lubowala sie jej wyobraznia. Bylo w tym duzo marzen dziecinnych, ale bylo i nieco upodobania w samej sobie, ktore karcila Pomponia. Teraz zas, gdy opor woli cezara mogl pociagnac za soba jakas okrutna kare i gdy widywane w marzeniach meczarnie mogly sie stac rzeczywistoscia, do pieknych widzen, do upodoban dolaczyla sie jeszcze, pomieszana ze strachem, jakas ciekawosc, jak tez ja skaza i jaki rodzaj mek dla niej obmysla. I tak wahala sie jej wpol jeszcze dziecinna dusza na dwie strony. Lecz Akte dowiedziawszy sie o tych wahaniach spojrzala na nia z takim zdumieniem, jakby dziewczyna mowila w goraczce. Okazac opor woli cezara? Narazic sie od pierwszej chwili na jego gniew? Na to trzeba chyba byc dzieckiem, ktore nie wie, co mowi. Z wlasnych oto slow Ligii pokazuje sie, ze wlasciwie nie jest ona zakladniczka, ale dziewczyna zapomniana przez swoj narod. Nie broni jej zadne prawo narodow, a gdyby jej nawet bronilo, cezar dosc jest potezny, by je w chwili gniewu podeptac. Cezarowi spodobalo sie ja wziac i odtad nia rozporzadza. Odtad jest ona na jego woli, nad ktora nie masz innej na swiecie. - Tak jest - mowila dalej - i ja czytalam listy Pawla z Tarsu, i ja wiem, ze nad ziemia jest Bog i jest Syn Bozy, ktory zmartwychwstal, ale na ziemi jest tylko cezar. Pamietaj o tym, Ligio. Wiem takze, ze twoja nauka nie pozwala ci byc tym, czym ja bylam, i ze wam, jak i stoikom, o ktorych opowiadal mi Epiktet, gdy przyjdzie wybor miedzy sromota a smiercia, smierc tylko wybrac wolno. Ale czy mozesz zgadnac, ze cie czeka smierc, nie sromota? Zali nie slyszalas o corce Sejana, ktora malym byla jeszcze dziewczatkiem, a ktora z Tyberiuszowego rozkazu musiala dla zachowania prawa, ktore zabrania karac dziewic smiercia, przejsc przez hanbe przed zgonem! Ligio, Ligio, nie draznij cezara! Gdy przyjdzie chwila stanowcza, gdy musisz wybierac miedzy hanba a smiercia, postapisz tak, jak ci twoja Prawda wskazuje, ale nie szukaj dobrowolnie zguby i nie draznij z blahego powodu ziemskiego, a przy tym okrutnego boga. Akte mowila z wielka litoscia i nawet z uniesieniem, a majac z natury wzrok nieco krotki, przysunela blisko swa slodka twarz do twarzy Ligii, jakby chcac sprawdzic, jakie jej slowa czynia wrazenie. Ligia zas, zarzuciwszy z ufnoscia dziecka rece na jej szyje, rzekla: - Ty dobra jestes, Akte. Akte, ujeta pochwala i ufnoscia, przycisnela ja do serca, a nastepnie uwolniwszy sie z ramion dziewczyny odpowiedziala: - Moje szczescie minelo i radosc minela, ale zla nie jestem. Po czym jela chodzic szybkimi krokami po izbie i mowic do siebie jakby z rozpacza: - Nie! I on nie byl zly. On sam myslal wowczas, ze jest dobry, i chcial byc dobrym. Ja to wiem najlepiej. To wszystko przyszlo pozniej... gdy przestal kochac... To inni uczynili go takim, jak jest - to inni - i Poppea! Tu rzesy jej pokryly sie lzami. Ligia wodzila za nia czas jakis swymi blekitnymi oczyma, a wreszcie rzekla: - Ty go zalujesz, Akte? - Zaluje! - odpowiedziala glucho Greczynka. I znow poczela chodzic ze scisnietymi jakby z bolu rekoma i twarza bezradna. A Ligia pytala niesmialo dalej: - Ty go jeszcze kochasz, Akte? - Kocham... Po chwili zas dodala: - Jego nikt procz mnie nie kocha... Nastalo milczenie, podczas ktorego Akte usilowala odzyskac zmacona wspomnieniami spokojnosc, i gdy wreszcie twarz jej przybrala znowu zwykly wyraz cichego smutku, rzekla: - Mowmy o tobie, Ligio. Nie mysl nawet o tym, by sprzeciwic sie cezarowi. To byloby szalenstwem. Wreszcie uspokoj sie. Znam dobrze ten dom i sadze, ze ze strony cezara nic ci nie grozi. Gdyby Nero kazal cie porwac dla siebie, nie sprowadzaliby cie na Palatyn. Tu wlada Poppea, a Nero, od czasu gdy mu powila corke, jest jeszcze bardziej pod jej wladza... Nie. Nero kazal wprawdzie, bys byla na uczcie, ale nie widzial cie dotad, nie zapytal o ciebie, wiec mu o ciebie nie chodzi. Moze odebral cie Aulusowi i Pomponii tylko przez zlosc do nich... Do mnie Petroniusz pisal, bym miala nad toba opieke, a ze pisala, jak wiesz, i Pomponia, wiec chyba porozumieli sie ze soba. Moze on to uczynil na jej prosbe. Jesli tak jest, jesli i on na prosbe Pomponii zaopiekuje sie toba, nic ci nie grozi i kto wie nawet, czy Nero za jego namowa nie odesle cie do Aulusow. Nie wiem, czy Nero zbyt go kocha, ale wiem, ze rzadko smie byc przeciwnego z nim zdania. - Ach Akte! - odpowiedziala Ligia. - Petroniusz byl u nas przedtem, nim mnie zabrali, i matka moja byla przekonana, iz Nero zazadal wydania mnie z jego namowy. - To byloby zle - rzekla Akte. Lecz zamysliwszy sie przez chwile, mowila dalej: - Moze jednak Petroniusz wygadal sie tylko przed Neronem przy jakiej wieczerzy, ze widzial u Aulusow zakladniczke Ligow, i Nero, ktory jest zazdrosny o swoja wladze, zazadal cie dlatego, ze zakladnicy naleza do cezara. On zreszta nie lubi Aulusa i Pomponii... Nie! Nie zdaje mi sie, by Petroniusz, gdyby cie chcial odebrac Aulusowi, chwycil sie takiego sposobu. Nie wiem, czy Petroniusz jest lepszy od tych, ktorzy otaczaja cezara, ale jest inny... Moze wreszcie procz niego znajdziesz jeszcze kogo, kto by sie chcial wstawic za toba. Czy u Aulusow nie poznalas kogo z bliskich cezara? - Widywalam Wespazjana i Tytusa. - Cezar ich nie lubi. - I Seneke. - Dosc, by Seneka cos poradzil, aby Nero postapil inaczej. Jasna twarz Ligii poczela pokrywac sie rumiencem. - I Winicjusza... - Nie znam go. - To krewny Petroniusza, ktory wrocil niedawno z Armenii. - Czy myslisz, ze Nero rad go widzi? - Winicjusza lubia wszyscy. - I chcialby sie wstawic za toba? - Tak. Akte usmiechnela sie tkliwie i rzekla: - To go pewnie na uczcie zobaczysz. Byc na niej musisz, naprzod dlatego, ze musisz... Tylko takie dziecko jak ty moglo pomyslec inaczej. Po wtore, jesli chcesz wrocic do domu Aulusow, znajdziesz sposobnosc proszenia Petroniusza i Winicjusza, by swoim wplywem wyjednali dla cie prawo powrotu. Gdyby tu byli, obaj powiedzieliby ci to co ja, ze szalenstwem i zguba byloby probowac oporu. Cezar moglby wprawdzie nie dostrzec twej nieobecnosci, lecz gdyby dostrzegl i pomyslal, ze smialas sie sprzeciwic jego woli, nie byloby juz dla ciebie ratunku. Chodz, Ligio... Czy slyszysz ten gwar w domu? Slonce sie zniza i goscie juz wkrotce zaczna przybywac. - Masz slusznosc, Akte - odpowiedziala Ligia - i pojde za twoja rada. Ile w tym postanowieniu bylo checi zobaczenia Winicjusza i Petroniusza, ile kobiecej ciekawosci, by raz w zyciu ujrzec taka uczte, a na niej cezara, dwor, slynna Poppee i inne pieknosci, i caly ten nieslychany przepych, o ktorym cuda opowiadano w Rzymie, sama Ligia nie umiala sobie zapewne zdac sprawy. Lecz Akte swoja droga miala slusznosc i dziewczyna czula to dobrze. Isc bylo trzeba, wiec gdy koniecznosc i prosty rozum wsparly ukryta pokuse, przestala sie wahac. Akte zaprowadzila ja wowczas do wlasnego unctuarium, by ja namascic i ubrac, a jakkolwiek w domu cezara nie braklo niewolnic i Akte miala ich sporo dla osobistej uslugi, jednak przez wspolczucie dla dziewczyny, ktorej niewinnosc i pieknosc chwycila ja za serce, sama postanowila ja ubrac, i zaraz pokazalo sie, ze w mlodej Greczynce, mimo jej smutku i mimo wczytywania sie w listy Pawla z Tarsu, zostalo wiele jeszcze dawnej duszy hellenskiej, do ktorej pieknosc ciala przemawiala silniej niz wszystko inne na swiecie. Obnazywszy Ligie, na widok jej ksztaltow zarazem wiotkich i pelnych, utworzonych jakby z perlowej masy i rozy, nie mogla wstrzymac okrzyku podziwienia i odstapiwszy kilka krokow, patrzyla z zachwytem na te niezrownana, wiosenna postac. - Ligio! - zawolala wreszcie - tys stokroc piekniejsza od Poppei! Lecz dziewczyna, wychowana w surowym domu Pomponii, gdzie skromnosci przestrzegano nawet wowczas, gdy kobiety byly same ze soba, stala - cudna jak cudny sen, harmonijna jak dzielo Praksytelesa lub jak piesn, ale zmieszana, rozowa od wstydu, ze scisnietymi kolany, z rekoma na piersi i ze spuszczonymi na oczy rzesami. Wreszcie, podnioslszy naglym ruchem ramiona, wyjela szpilki podtrzymujace wlosy i w jednej chwili, jednym wstrzasnieniem glowy, okryla sie nimi jak plaszczem. Akte zas zblizywszy sie i dotykajac jej ciemnych splotow, mowila: - O, jakie ty masz wlosy! Nie posypie ich zlotym pudrem, one same przeswiecaja gdzieniegdzie zlotem na skretach... Ledwie ze moze tu i owdzie dodam zlotego polysku, lecz lekko, lekko, jakby rozjasnil je promien... Cudny musi byc wasz kraj ligijski, gdzie takie sie rodza dziewczyny. - Ja go nie pamietam - odrzekla Ligia. - Ursus tylko mi mowil, ze u nas lasy, lasy i lasy. - A w lasach kwiaty kwitna - mowila Akte maczajac dlonie w wazie pelnej werweny i zwilzajac nia wlosy Ligii. Po ukonczeniu zas tej roboty poczela mascic leciuchno cale jej cialo wonnymi olejkami z Arabii, a nastepnie przyoblekla je w miekka zlotej barwy tunike bez rekawow, na ktora mialo przyjsc sniezne peplum. Lecz ze przedtem trzeba bylo uczesac wlosy, wiec tymczasem owinela ja w rodzaj obszernej szaty, zwanej synthesis, i usadziwszy na krzesle, oddala ja na chwile w rece niewolnic, by czuwac z daleka nad czesaniem. Dwie niewolnice poczely nakladac jednoczesnie na nozki Ligii biale, haftowane purpura trzewiki, przypasujac je na krzyz zlotymi tasmami do alabastrowych kostek. Gdy wreszcie czesanie bylo skonczone, ulozono na niej peplum w przesliczne lekkie faldy, po czym Akte, zapiawszy jej perly na szyi i dotknawszy wlosow na skretach zlocistym pylem, sama kazala sie przybierac, wodzac przez caly czas zachwyconymi oczyma za Ligia. Lecz wnet byla gotowa, a gdy przed glowna brama pierwsze dopiero zaczely ukazywac sie lektyki, weszly obie do bocznego kryptoportyku, z ktorego widac bylo glowna brame, wewnetrzne galerie i dziedziniec otoczony kolumnada z numidyjskiego marmuru. Stopniowo coraz wiecej ludzi przechodzilo pod wynioslym lukiem bramy, nad ktora wspaniala kwadryga Lizyppa zdawala sie unosic w powietrzu Apollina i Diane. Oczy Ligii uderzyl pyszny widok, o ktorym skromny dom Aulusa nie mogl jej dac najmniejszego pojecia. Byla to chwila zachodu slonca i ostatnie jego promienie padaly na zolty numidyjski marmur kolumn, ktory w tych blaskach swiecil jak zloto i zarazem mienil sie na rozowo. Wsrod kolumn, obok bialych posagow Danaid i innych, przedstawiajacych bogow lub bohaterow, przeplywaly tlumy ludzi, mezczyzn i kobiet, podobnych rowniez do posagow, bo udrapowanych w togi, peplumy i stole splywajace z wdziekiem ku ziemi miekkimi faldami, na ktorych dogasaly blaski zachodzacego slonca. Olbrzymi Herkules, z glowa jeszcze w swietle, od piersi pograzon juz w cieniu rzucanym przez kolumne, spogladal z gory na ow tlum. Akte pokazywala Ligii senatorow w szeroko obramowanych togach, w barwnych tunikach i z polksiezycami na obuwiu, i rycerzy, i slynnych artystow, i rzymskie panie przybrane w sposob rzymski, to grecki, to w fantastyczne wschodnie stroje, z wlosami upietymi w wieze, w piramidy lub zaczesane na wzor posagow bogin nisko przy glowie, a strojne w kwiaty. Wielu mezczyzn i wiele kobiet nazywala Akte po imieniu, dodajac do imion krotkie i nieraz straszne historie, przejmujace Ligie strachem, podziwem, zdumieniem. Byl to dla niej swiat dziwny, ktorego pieknoscia napawaly sie jej oczy, ale ktorego przeciwienstw nie umial pojac jej dziewczecy rozum. W tych zorzach na niebie, w tych szeregach nieruchomych kolumn, ginacych w glebi, i w tych ludziach, podobnych do posagow, byl jakis wielki spokoj; zdawalo sie, ze wsrod owych prostolinijnych marmurow powinni zyc jacys prozni trosk, ukojeni i szczesliwi polbogowie, tymczasem cichy glos Akte odkrywal raz po raz coraz inna, straszna tajemnice i tego palacu, i tych ludzi. Oto tam z dala widac kryptoportyk, na ktorego kolumnach i podlodze czerwienia sie jeszcze krwawe plamy krwi, ktora obluzgal biale marmury Kaligula, gdy padl pod nozem Kasjusza Cherei; tam zamordowano jego zone, tam dziecko rozbito o kamienie; tam pod tym skrzydlem jest podziemie, w ktorym gryzl rece z glodu mlodszy Drusus; tam otruto starszego, tam wil sie ze strachu Gemellus, tam z konwulsji Klaudiusz, tam Germanik. Wszedy te sciany slyszaly jeki i chrapanie konajacych, a ci ludzie, ktorzy spiesza teraz na uczte w togach, w barwnych tunikach, w kwiatach i klejnotach, to moze jutrzejsi skazancy; moze na niejednej twarzy usmiech pokrywa strach, niepokoj, niepewnosc jutra; moze goraczka, chciwosc, zazdrosc wzeraja sie w tej chwili w serca tych na pozor beztroskich, uwienczonych polbogow. Sploszone mysli Ligii nie mogly nadazyc za slowami Akte i gdy ow cudny swiat przyciagal z coraz wieksza sila jej oczy, serce scisnelo sie w niej przestrachem, a w duszy zerwala sie nagle niewypowiedziana i niezmierna tesknota za kochana Pomponia Grecyna i za spokojnym domem Aulusow, w ktorym panowala milosc, nie zbrodnia. Tymczasem od Vicus Apollinis naplywaly coraz nowe fale gosci. Zza bramy dochodzil gwar i okrzyki klientow odprowadzajacych swych patronow. Dziedziniec i kolumnady zaroily sie od mnostwa cezarowych niewolnikow, niewolnic, malych pacholat i pretorianskich zolnierzy utrzymujacych straz w palacu. Gdzieniegdzie miedzy bialymi lub smaglymi twarzami zaczerniala twarz Numida w pierzastym helmie i z wielkimi zlocistymi kolkami w uszach. Niesiono lutnie, cytry, peki sztucznie wyhodowanych, mimo poznej jesieni, kwiatow, lampy reczne srebrne, zlote i miedziane. Coraz glosniejszy szmer rozmow mieszal sie z pluskiem fontanny, ktorej rozowe od wieczornych blaskow warkocze, spadajac z wysoka na marmury, rozbijaly sie na nich jakby z lkaniem. Akte przestala opowiadac, lecz Ligia patrzyla ciagle, jakby wypatrujac kogos w tlumach. I nagle twarz jej pokryla sie rumiencem. Spomiedzy kolumn wysuneli sie Winicjusz i Petroniusz i szli ku wielkiemu triclinium, piekni, spokojni, podobni w swoich togach do bialych bogow. Ligii, gdy wsrod obcych ludzi ujrzala te dwie znajome i przyjazne twarze, a zwlaszcza gdy ujrzala Winicjusza, zdawalo sie, ze wielki ciezar spadl z jej serca. Uczula sie mniej samotna. Ta niezmierna tesknota za Pomponia i domem Aulusow, ktora zerwala sie w niej przed chwila, przestala nagle byc dotkliwa. Pokusa widzenia Winicjusza i rozmowy z nim zgluszyla inne glosy. Prozno przypominala sobie wszystko zle, ktore slyszala o domu cezara, i slowa Akte, i przestrogi Pomponii. Mimo tych slow i przestrog poczula nagle, ze na tej uczcie nie tylko byc musi, ale chce: na mysl, ze za chwile uslyszy ten mily i upodobany glos, ktory jej mowil o milosci i o szczesciu godnym bogow i ktory brzmial dotad w jej uszach jak piesn, chwycila ja wprost radosc. Lecz nagle zlekla sie tej radosci. Wydalo jej sie, ze w tej chwili zdradza i te czysta nauke, w jakiej ja wychowano, i Pomponie, i siebie sama. Inna rzecz jest isc pod przymusem, a inna radowac sie taka koniecznoscia. Uczula sie winna, niegodna i zgubiona. Porwala ja rozpacz i chcialo jej sie plakac. Gdyby byla sama, bylaby klekla i poczela sie bic w piersi, powtarzajac: moja wina, moja wina! Akte, wziawszy teraz jej reke, wiodla ja przez wewnetrzne pokoje do wielkiego triclinium, w ktorym miala odbywac sie uczta, a jej cmilo sie w oczach, szumialo od wewnetrznych wzruszen w uszach i bicie serca tamowalo jej oddech. Jak przez sen ujrzala tysiace lamp migoczacych i na stolach, i na scianach, jak przez sen uslyszala okrzyk, ktorym witano cezara, jak przez mgle dojrzala jego samego. Okrzyk zgluszyl ja, blask olsnil, odurzyly wonie i straciwszy reszte przytomnosci, zaledwie mogla rozeznac Akte, ktora umiesciwszy ja przy stole, sama zajela miejsce obok. Lecz po chwili niski, znajomy glos ozwal sie z drugiej strony: - Badz pozdrowiona, najpiekniejsza z dziewic na ziemi i z gwiazd na niebie! Badz pozdrowiona, boska Kallino! Ligia, oprzytomniawszy nieco, spojrzala: obok niej spoczywal Winicjusz. Byl bez togi, albowiem wygoda i zwyczaj nakazywaly zrzucac togi do uczty. Cialo okrywala mu tylko szkarlatna tunika bez rekawow, wyszyta w srebrne palmy. Ramiona mial nagie, ozdobione obyczajem wschodnim dwoma szerokimi zlotymi naramiennikami upietymi powyzej lokci, nizej starannie oczyszczone z wlosow, gladkie, lecz zbyt muskularne, prawdziwe ramiona zolnierza, stworzone do miecza i tarczy. Na glowie nosil wieniec z roz. Ze swymi zrosnietymi nad nosem brwiami, z przepysznymi oczyma i smagla cera byl jakby uosobieniem mlodosci i sily. Ligii wydal sie tak piekny, ze jakkolwiek pierwsze jej odurzenie juz przeszlo, zaledwie zdolala odpowiedziec: - Badz pozdrowiony, Marku... On zas mowil: - Szczesliwe oczy moje, ktore cie widza; szczesliwe uszy, ktore slyszaly twoj glos, milszy mi od glosu fletni i cytr. Gdyby mi kazano wybierac, kto ma spoczywac przy mnie na tej uczcie, czy ty, Ligio, czy Wenus, wybralbym ciebie, o boska! I poczal patrzec na nia, jakby chcial nasycic sie jej widokiem, i palil ja oczyma. Wzrok jego zeslizgiwal sie z jej twarzy na szyje i obnazone ramiona, piescil jej sliczne ksztalty, lubowal sie nia, ogarnial ja, pochlanial, lecz obok zadzy swiecilo w nim szczescie i rozmilowanie, i zachwyt bez granic. - Wiedzialem, ze cie zobacze w domu cezara - mowil dalej - a jednak gdym cie ujrzal, cala dusza moja wstrzasnela taka radosc, jakby mnie calkiem niespodziane szczescie spotkalo. Ligia oprzytomniawszy i czujac, ze w tym tlumie i w tym domu jest on jedyna bliska jej istota, poczela mowic z nim i wypytywac go o wszystko, co bylo dla niej niezrozumiale i co przejmowalo ja strachem. Skad wiedzial, ze ja znajdzie w domu cezara, i dlaczego ona tu jest? Dlaczego cezar odebral ja Pomponii? Ona sie tu boi i chce do niej powrocic. Umarlaby z tesknoty i niepokoju, gdyby nie nadzieja, ze Petroniusz i on wstawia sie za nia do cezara. Winicjusz tlumaczyl jej, iz o jej porwaniu dowiedzial sie od samego Aulusa. Dlaczego ona tu jest, nie wie. Cezar nikomu nie zdaje sprawy ze swoich rozporzadzen i rozkazow. Jednakze niechaj sie nie boi. Oto on, Winicjusz, jest przy niej i pozostanie przy niej. Wolalby stracic oczy niz jej nie widziec, wolalby stracic zycie niz ja opuscic. Ona jest jego dusza, wiec bedzie jej strzegl jak wlasnej duszy. Zbuduje jej u siebie w domu oltarz jak swemu bostwu, na ktorym bedzie ofiarowywal mirre i aloes, a wiosna sasanki i kwiat jabloni... A skoro sie boi domu cezara, wiec jej przyrzeka, ze w domu tym nie pozostanie. A jakkolwiek mowil wykretnie i chwilami zmyslal, w glosie jego czuc bylo prawde, poniewaz uczucia jego byly prawdziwe. Ogarniala go takze szczera litosc i slowa jej wnikaly mu do duszy tak, ze gdy zaczela dziekowac i zapewniac go, ze Pomponia pokocha go za jego dobroc, a ona sama bedzie mu cale zycie wdzieczna, nie mogl opanowac wzruszenia i zdawalo mu sie, ze nigdy w zyciu nie potrafi sie oprzec jej prosbie. Serce poczelo w nim topniec. Pieknosc jej upajala jego zmysly i pragnal jej, lecz zarazem czul, ze jest mu bardzo droga i ze naprawde moglby ja wielbic jak bostwo; czul rowniez niepohamowana potrzebe mowienia o jej pieknosci i o swym dla niej uwielbieniu, ze zas gwar przy uczcie wzmagal sie, wiec przysunawszy sie blizej, poczal jej szeptac wyrazy dobre, slodkie, plynace z glebi duszy, dzwieczne jak muzyka, a upajajace jak wino. I upajal ja. Wsrod tych obcych, ktorzy ja otaczali, wydawal jej sie coraz blizszym, coraz milszym i zupelnie pewnym, i cala dusza oddanym. Uspokoil ja, obiecal wyrwac z domu cezara, obiecal, ze jej nie opusci i ze bedzie jej sluzyl. Procz tego przedtem u Aulusow rozmawial z nia tylko ogolnie o milosci i o szczesciu, jakie ona dac moze, teraz zas mowil juz wprost, ze ja kocha, ze mu jest najmilsza i najdrozsza. Ligia po raz pierwszy slyszala takie slowa z meskich ust i w miare jak sluchala, zdawalo sie jej, ze cos budzi sie w niej jak ze snu, ze ogarnia ja jakies szczescie, w ktorym niezmierna radosc miesza sie z niezmiernym niepokojem. Policzki jej poczely palac, serce bic, usta rozchylily sie jakby z podziwu. Bral ja strach, ze takich rzeczy slucha, a nie chcialaby za nic w swiecie uronic jednego slowa. Chwilami spuszczala oczy, to znow podnosila na Winicjusza wzrok swietlisty, bojazliwy i zarazem pytajacy, jakby pragnela mu powiedziec: "Mow dalej!" Gwar, muzyka, won kwiatow i won arabskich kadzidel poczely ja znow odurzac. W Rzymie bylo zwyczajem spoczywac przy ucztach, lecz w domu Ligia zajmowala miejsce miedzy Pomponia i malym Aulusem, teraz zas spoczywal obok niej Winicjusz, mlody, ogromny, rozkochany, palajacy, ona zas czujac zar, ktory od niego bil, doznawala zarazem wstydu i rozkoszy. Ogarniala ja jakas slodka niemoc, jakas omdlalosc i zapomnienie, jakby ja morzyl sen. Lecz bliskosc jej poczela dzialac i na niego. Twarz mu zbladla. Nozdrza rozdely mu sie jak u wschodniego konia. Widac i jego serce bilo pod szkarlatna tunika niezwyklym tetnem, bo oddech jego stal sie krotki, a wyrazy rwaly mu sie w ustach. I on po raz pierwszy byl tak tuz przy niej. Mysli poczely mu sie macic; w zylach czul plomien, ktory prozno chcial ugasic winem. Nie wino jeszcze, ale jej cudna twarz, jej nagie rece, jej dziewczeca piers, falujaca pod zlota tunika, i jej postac, ukryta w bialych faldach peplum, upajaly go coraz wiecej. Wreszcie objal jej reke powyzej kostki, jak to raz juz uczynil w domu Aulusow, i ciagnac ja ku sobie, poczal szeptac drzacymi wargami: - Ja ciebie kocham, Kallino... boska moja!... - Marku, pusc mnie - rzekla Ligia. On zas mowil dalej z oczyma zaszlymi mgla: - Boska moja! Kochaj mnie... Lecz w tej chwili ozwal sie glos Akte, ktora spoczywala z drugiej strony Ligii: - Cezar patrzy na was. Winicjusza porwal nagly gniew i na cezara, i na Akte. Oto slowa jej rozproszyly czar upojenia. Mlodemu czlowiekowi nawet przyjazny glos wydalby sie w takiej chwili natretnym, sadzil zas, ze Akte pragnie umyslnie przeszkodzic jego rozmowie z Ligia. Wiec podnioslszy glowe i spojrzawszy na mloda wyzwolenice poprzez ramiona Ligii, rzekl ze zloscia: - Minal czas, Akte, gdys na ucztach spoczywala obok cezara, i mowia, ze ci grozi slepota, wiec jakze mozesz go dojrzec? A ona odpowiedziala jakby ze smutkiem: - Widze go jednak... On takze ma krotki wzrok i patrzy na was przez szmaragd. Wszystko, co czynil Nero, wzbudzalo czujnosc nawet w jego najblizszych, wiec Winicjusz zaniepokoil sie, ochlonal - i poczal spogladac nieznacznie w strone cezara. Ligia, ktora na poczatku uczty widziala go ze zmieszania jak przez mgle, a potem, pochlonieta przez obecnosc i rozmowe Winicjusza, nie patrzyla nan wcale, teraz zwrocila takze ku niemu zarazem ciekawe i przestraszone oczy. Akte mowila prawde. Cezar pochylony nad stolem i zmruzywszy jedno oko, a trzymajac palcami przy drugim okragly, wypolerowany szmaragd, ktorym stale sie poslugiwal, patrzyl na nich. Na chwile wzrok jego spotkal sie z oczyma Ligii i serce dziewczyny scisnelo sie przerazeniem. Gdy, dzieckiem jeszcze, bywala w wiejskiej sycylijskiej posiadlosci Aulusow, stara niewolnica egipska opowiadala jej o smokach zamieszkujacych czelusci gor, i otoz teraz wydalo jej sie, ze nagle spojrzalo na nia zielonawe oko takiego smoka. Dlonia chwycila reke Winicjusza, jak dziecko, ktore sie boi, a do glowy poczely jej sie cisnac bezladne i szybkie wrazenia. Wiec to byl on? Ten straszny i wszechmocny? Nie widziala go dotad nigdy, a myslala, ze wyglada inaczej. Wyobrazala sobie jakies okropne oblicze ze skamieniala w rysach zloscia, tymczasem ujrzala wielka, osadzona na grubym karku glowe, straszna wprawdzie, ale niemal smieszna, albowiem podobna z daleka do glowy dziecka. Tunika ametystowej barwy, zabronionej zwyklym smiertelnikom, rzucala sinawy odblask na jego szeroka krotka twarz. Wlosy mial ciemne, utrefione moda zaprowadzona przez Othona, w cztery rzedy pukli. Brody nie nosil, gdyz przed niedawnym czasem poswiecil ja Jowiszowi, za co caly Rzym skladal mu dziekczynienie, jakkolwiek po cichu szeptano sobie, iz poswiecil ja dlatego, ze jak wszyscy z jego rodziny zarastal na czerwono. W jego silnie wystepujacym nad brwiami czole bylo jednak cos olimpijskiego. W sciagnietych brwiach znac bylo swiadomosc wszechmocy; lecz pod tym czolem polboga miescila sie twarz malpy, pijaka i komedianta, prozna, pelna zmiennych zadz, zalana mimo mlodego wieku tluszczem, a jednak chorobliwa i plugawa. Ligii wydal sie wrogim, lecz przede wszystkim ohydnym. Po chwili polozyl szmaragd i przestal patrzec na nia. Wowczas ujrzala jego wypukle, niebieskie oczy, mruzace sie pod nadmiarem swiatla, szkliste, bez mysli, podobne do oczu umarlych. On zas zwrociwszy sie do Petroniusza rzekl: - Czy to jest owa zakladniczka, w ktorej sie kocha Winicjusz? - To ona - rzekl Petroniusz. - Jak sie nazywa jej narod? - Ligowie. - Winicjusz uwaza ja za piekna? - Przybierz w niewiescie peplum sprochnialy pien oliwny, a Winicjusz uzna go za piekny. Ale na twoim obliczu, o znawco niezrownany, czytam juz wyrok na nia! Nie potrzebujesz go oglaszac! Tak jest! Za sucha! Chuderlawa, istna makowka na cienkiej lodydze, a ty, boski esteto, cenisz w kobiecie lodyge, i po trzykroc, po czterykroc masz slusznosc! Sama twarz nic nie znaczy. Jam duzo skorzystal przy tobie, ale tak pewnego rzutu oka nie mam jeszcze... I gotowem oto sie zalozyc z Tuliuszem Senecjonem o jego kochanke, ze jakkolwiek przy uczcie, gdy wszyscy leza, trudno o calej postaci wyrokowac, ty juzes sobie powiedzial: "Za waska w biodrach." - Za waska w biodrach - odrzekl przymykajac oczy Nero. Na ustach Petroniusza pojawil sie ledwo dostrzegalny usmiech, zas Tuliusz Senecjo, ktory byl zajety az do tej chwili rozmowa z Westynusem, a raczej przedrwiwaniem snow, w ktore Westynus wierzyl, zwrocil sie do Petroniusza i chociaz nie mial najmniejszego pojecia, o co chodzi, rzekl: - Mylisz sie! Ja trzymam z cezarem. - Dobrze - odparl Petroniusz. - Dowodzilem wlasnie, ze masz szczypte rozumu, cezar zas twierdzi, iz jestes oslem bez domieszki. - Habet! - rzekl Nero smiejac sie i zwracajac w dol wielki palec reki, jak to czynilo sie w cyrkach na znak, ze gladiator otrzymal cios i ma byc dobity. A Westynus sadzac, ze mowa ciagle o snach, zawolal: - A ja wierze w sny i Seneka mowil mi kiedys, ze wierzy takze. - Ostatniej nocy snilo mi sie, zem zostala westalka - rzekla przechylajac sie przez stol Kalwia Kryspinilla. Na to Nero poczal bic w dlonie, inni poszli za jego przykladem i przez chwile naokol rozlegaly sie oklaski, albowiem Kryspinilla, kilkakrotna rozwodka, znana byla ze swej bajecznej rozpusty w calym Rzymie. Lecz ona nie zmieszawszy sie bynajmniej rzekla: - I coz! Wszystkie one stare i brzydkie. Jedna Rubria do ludzi podobna, a tak byloby nas dwie, chociaz i Rubria dostaje latem piegow. - Pozwol jednak, przeczysta Kalwio - rzekl Petroniusz - iz westalka moglas zostac chyba przez sen. - A gdyby cezar kazal? - Uwierzylbym, ze sprawdzaja sie sny nawet najdziwaczniejsze. - Bo sie sprawdzaja - rzekl Westynus. - Rozumiem ludzi, ktorzy nie wierza w bogow, ale jak mozna nie wierzyc w sny? - A wrozby? - spytal Nero. - Wrozono mi niegdys, ze Rzym przestanie istniec, a ja bede panowal nad calym Wschodem. - Wrozby i sny to sie ze soba laczy - mowil Westynus. - Raz jeden prokonsul, wielki niedowiarek, poslal do swiatyni Mopsusa niewolnika z opieczetowanym listem, ktorego nie pozwolil otwierac, by sprawdzic, czy bozek potrafi odpowiedziec na pytanie w liscie zawarte. Niewolnik przespal noc w swiatyni, by miec sen wrozebny, po czym wrocil i rzekl tak: "Snil mi sie mlodzian, jasny jak slonce, ktory rzekl mi jeden tylko wyraz: "czarnego"." Prokonsul uslyszawszy to zbladl i zwracajac sie do swych gosci, rownych mu niedowiarkow, powiedzial: "Czy wiecie, co bylo w liscie?" Tu Westynus przerwal i podnioslszy czasze z winem poczal pic. - Co bylo w liscie? - spytal Senecjo. - W liscie bylo pytanie: "Jakiego byka mam ofiarowac: bialego czy czarnego?" Lecz zajecie wzbudzone opowiadaniem przerwal Witeliusz, ktory, przyszedlszy juz podpity na uczte, wybuchnal nagle, bez zadnego powodu, bezmyslnym smiechem. - Z czego ta beczka loju smieje sie? - spytal Nero. - Smiech odroznia ludzi od zwierzat - rzekl Petroniusz - a on nie ma innego dowodu, ze nie jest wieprzem. Witeliusz zas urwal wpol smiechu i cmokajac swiecacymi od sosow i tluszczow wargami, poczal spogladac na obecnych z takim zdumieniem, jakby ich nigdy przedtem nie widzial. Nastepnie podniosl swa podobna do poduszki dlon i rzekl ochryplym glosem: - Spadl mi z palca rycerski pierscien po ojcu. - Ktory byl szewcem - dodal Nero. Lecz Witeliusz wybuchnal znowu niespodzianym smiechem i poczal szukac pierscienia w peplum Kalwii Kryspinilli. Na to Watyniusz jal udawac okrzyki przestraszonej kobiety, Nigidia zas, przyjaciolka Kalwii, mloda wdowa z twarza dziecka, a oczyma nierzadnicy, rzekla w glos: - Szuka, czego nie zgubil. - I co mu sie na nic nie przyda, chocby znalazl - dokonczyl poeta Lukan. Uczta stawala sie weselsza. Tlumy niewolnikow roznosily coraz nowe dania; z wielkich waz, napelnionych sniegiem i okreconych bluszczem, wydobywano co chwila mniejsze kratery z licznymi gatunkami win. Wszyscy pili obficie. Z pulapu na stol i na biesiadnikow spadaly raz wraz roze. Petroniusz poczal jednak prosic Nerona, by nim goscie sie popija, uszlachetnil uczte swym spiewem. Chor glosow poparl jego slowa, ale Nero poczal sie wzbraniac. Nie o sama odwage chodzi, chociaz brak mu jej zawsze... Bogowie wiedza, ile go kosztuja wszelkie popisy... Nie uchyla sie wprawdzie od nich, boc trzeba cos uczynic dla sztuki, i zreszta, jesli Apollo obdarzyl go pewnym glosem, to darow bozych nie godzi sie marnowac. Rozumie nawet, ze jest to jego obowiazkiem wzgledem panstwa. Ale dzis jest naprawde zachrypniety. W nocy polozyl sobie olowiane ciezarki na piersiach, ale i to nie pomoglo... Mysli nawet jechac do Ancjum, by odetchnac morskim powietrzem. Lecz Lukan poczal go zaklinac w imie sztuki i ludzkosci. Wszyscy wiedza, ze boski poeta i spiewak ulozyl nowy hymn do Wenus, wobec ktorego Lukrecjuszowy jest skomleniem rocznego wilczecia. Niechze ta uczta bedzie prawdziwa uczta. Wladca tak dobry nie powinien zadawac takich mak swym poddanym: "Nie badz okrutnikiem, cezarze!" - Nie badz okrutnikiem! - powtorzyli wszyscy siedzacy blizej. Nero rozlozyl rece na znak, ze musi ustapic. Wowczas wszystkie twarze ubraly sie w wyraz wdziecznosci, a wszystkie oczy zwrocily sie ku niemu. Lecz on kazal jeszcze przedtem oznajmic Poppei, ze bedzie spiewal, obecnym zas oswiadczyl, ze nie przyszla ona na uczte, bo nie czula sie zdrowa, poniewaz jednak zadne lekarstwo nie sprawia jej takiej ulgi jak jego spiew, przeto zal by mu bylo pozbawic ja sposobnosci. Jakoz Poppea nadeszla niebawem. Wladala ona dotad Neronem jak poddanym, wiedziala jednak, ze gdy chodzilo o jego milosc wlasna jako spiewaka, woznicy lub poety, niebezpiecznie byloby ja zadraznic. Weszla wiec, piekna jak bostwo, przybrana rownie jak Nero w ametystowej barwy szate i w naszyjnik z olbrzymich perel, zlupiony niegdys na Masynissie, zlotowlosa, slodka i jakkolwiek po dwoch mezach rozwodka, z twarza i wejrzeniem dziewicy. Witano ja okrzykami i mianem "boskiej Augusty". Ligia nigdy w zyciu nie widziala nic rownie pieknego, i oczom wlasnym nie chcialo jej sie wierzyc, albowiem wiadomo jej bylo, ze Poppea Sabina jest jedna z najniegodziwszych w swiecie kobiet. Wiedziala od Pomponii, ze ona doprowadzila cezara do zamordowania matki i zony, znala ja z opowiesci Aulusowych gosci i sluzby; slyszala, ze jej to posagi obalano po nocach w miescie; slyszala o napisach, ktorych sprawcow skazywano na najciezsze kary, a ktore jednak zjawialy sie kazdego rana na murach miasta. Tymczasem teraz na widok tej oslawionej Poppei, uwazanej przez wyznawcow Chrystusa za wcielenie zla i zbrodni, wydalo jej sie, ze tak mogli wygladac aniolowie lub jakies duchy niebianskie. Po prostu nie umiala od niej oderwac oczu, a z ust mimo woli wyrwalo sie jej pytanie: - Ach, Marku, czy to byc moze?... On zas, podniecony winem i jakby zniecierpliwiony, ze tyle rzeczy rozpraszalo jej uwage i odrywalo ja od niego i jego slow, mowil: - Tak, ona piekna, ales ty stokroc piekniejsza. Ty sie nie znasz, inaczej zakochalabys sie w sobie jak Narcyz... Ona sie kapie w mleku oslic, a ciebie chyba Wenus wykapala we wlasnym. Ty sie nie znasz, ocelle mi! Nie patrz na nia. Zwroc oczy ku mnie, ocelle mi!... Dotknij ustami tej kruzy wina, a potem ja opre na tym samym miejscu moje... I przysuwal sie coraz blizej, a ona poczela sie cofac ku Akte. Ale w tej chwili nakazano cisze, albowiem cezar powstal. Spiewak Diodor podal mu lutnie z rodzaju zwanych delta, drugi, Terpnos, ktory mial mu towarzyszyc w graniu, zblizyl sie z instrumentem zwanym nablium, Nero zas, oparlszy delte o stol, wzniosl oczy w gore i przez chwile w triclinium zapanowala cisza przerywana tylko szmerem, jaki wydawaly spadajace wciaz z pulapu roze. Po czym jal spiewac, a raczej mowic spiewnie i rytmicznie, przy odglosie dwoch lutni, swoj hymn do Wenus. Ani glos, lubo nieco przycmiony, ani wiersz nie byly zle, tak ze biedna Ligie znowu opanowaly wyrzuty sumienia, albowiem hymn, jakkolwiek slawiacy nieczysta poganska Wenus, wydal sie jej az nadto piekny, a i sam cezar, ze swoim wiencem laurowym na czole i wzniesionymi oczyma, wspanialszym, daleko mniej strasznym i mniej ohydnym niz na poczatku uczty. Lecz biesiadnicy ozwali sie grzmotem oklasow. Wolania: "O, glosie niebianski!", rozlegly sie naokol; niektore z kobiet, podnioslszy dlonie w gore, pozostaly tak na znak zachwytu nawet po skonczeniu spiewu, inne obcieraly zalzawione oczy; w calej sali zawrzalo jak w ulu. Poppea, schyliwszy swa zlotowlosa glowke, podniosla do ust reke Nerona i trzymala ja dlugo w milczeniu, mlody zas Pitagoras, Grek przecudnej urody, ten sam, z ktorym pozniej na wpol juz oblakany Nero kazal sobie dac slub flaminom z zachowaniem wszelkich obrzedow, uklakl teraz u jego nog. Lecz Nero patrzyl pilnie na Petroniusza, ktorego pochwaly przede wszystkim byly mu zawsze pozadane, ow zas rzekl: - Jesli chodzi o muzyke, Orfeusz musi byc w tej chwili tak zolty z zazdrosci, jak tu obecny Lukan, a co do wierszy, zaluje, ze nie sa gorsze, bo moze bym znalazl wowczas odpowiednie na ich pochwale slowa. Lecz Lukan nie wzial mu za zle wzmianki o zazdrosci, owszem, spojrzal na niego z wdziecznoscia i udajac zly humor poczal mruczec: - Przeklete Fatum, ktore kazalo mi zyc wspolczesnie z takim poeta. Mialby czlek miejsce w pamieci ludzkiej i na Parnasie, a tak zgasnie jak kaganek przy sloncu. Petroniusz jednak, ktory mial pamiec zadziwiajaca, poczal powtarzac ustepy z hymnu, cytowac pojedyncze wiersze, podnosic i rozbierac piekniejsze wyrazenia. Lukan, zapomniawszy niby o zazdrosci wobec uroku poezji, dolaczyl do jego slow swoje zachwyty. Na twarzy Nerona odbila sie rozkosz i bezdenna proznosc, nie tylko graniczaca z glupota, lecz zupelnie jej rowna. Sam podsuwal im wiersze, ktore uwazal za najpiekniejsze, a wreszcie jal pocieszac Lukana i mowic mu, by nie tracil odwagi, bo jakkolwiek czym sie kto urodzi, tym jest, jednakze czesc, jaka ludzie oddaja Jowiszowi, nie wylacza czci innych bogow. Po czym wstal, by odprowadzic Poppee, ktora bedac istotnie niezdrowa pragnela odejsc. Wszelako biesiadnikom, ktorzy pozostali, rozkazal zajac znow miejsca i zapowiedzial, ze wroci. Jakoz wrocil po chwili, by odurzac sie dymem kadzidel i patrzec na dalsze widowiska, jakie on sam, Petroniusz lub Tygellinus przygotowali na uczte. Czytano znow wiersze lub sluchano dialogow, w ktorych dziwactwo zastepowalo dowcip. Za czym slynny mima, Parys, przedstawial przygody Iony, corki Inacha. Gosciom, a zwlaszcza Ligii, nieprzywyklej do podobnych widowisk, wydalo sie, ze widza cuda i czary. Parys ruchami rak i ciala umial wyrazac rzeczy na pozor do wyrazenia w tancu niemozliwe. Dlonie jego zamacily powietrze, tworzac chmure swietlista, zywa, pelna drgan, lubiezna, otaczajaca na wpol omdlaly dziewiczy ksztalt, wstrzasany spazmem rozkoszy. Byl to obraz, nie taniec, obraz jasny, odslaniajacy tajnie milosci, czarowny i bezwstydny, a gdy po jego ukonczeniu weszli korybanci i rozpoczeli z syryjskimi dziewczetami, przy odglosie cytr, fletni, cymbalow i bebenkow, taniec bachiczny, pelen dzikich wrzaskow i dzikszej jeszcze rozpusty, Ligii wydalo sie, ze spali ja zywy ogien, ze piorun powinien uderzyc w ten dom lub pulap zapasc sie na glowy biesiadnikow. Lecz ze zlotego niewodu upietego pod pulapem padaly tylko roze, a natomiast na wpol pijany juz Winicjusz mowil jej: - Widzialem cie w domu Aulusow przy fontannie i pokochalem cie. Byl swit i myslalas, ze nikt nie patrzy, a jam cie widzial... I widze cie taka dotad, chociaz kryje mi cie to peplum. Zrzuc peplum jak Kryspinilla. Widzisz! Bogowie i ludzie szukaja milosci. Nie ma procz niej nic w swiecie! Oprzyj mi glowe na piersiach i zmruz oczy. A jej tetna bily ciezko w skroniach i rekach. Ogarnialo ja wrazenie, ze leci w jakas przepasc, a ten Winicjusz, ktory przedtem wydawal jej sie tak bliskim i pewnym, zamiast ratowac, ciagnie ja do niej. I uczula do niego zal. Poczela sie znow bac i tej uczty, i jego, i siebie samej. Jakis glos, podobny do glosu Pomponii, wolal jeszcze w jej duszy: "Ligio, ratuj sie!", ale cos mowilo jej takze, ze juz za pozno i ze kogo obwial podobny plomien, kto to wszystko, co dzialo sie na tej uczcie, widzial, w kim serce tak bilo, jak bilo w niej, gdy sluchala slow Winicjusza, i kogo przejmowal taki dreszcz, jaki przejmowal ja, gdy on przyblizal sie do niej, ten jest juz zgubiony bez ratunku. Czynilo jej sie slabo. Chwilami zdawalo jej sie, ze zemdleje, a potem stanie sie cos strasznego. Wiedziala, ze pod grozba gniewu cezara nie wolno nikomu wstac, poki nie wstanie cezar, ale chocby i tak nie bylo, nie mialaby juz na to sil. Tymczasem do konca uczty bylo daleko. Niewolnicy przynosili jeszcze nowe dania i ustawicznie napelniali kruze winem, a przed stolem, ustawionym w otwarta z jednej strony klamre, zjawili sie dwaj atleci, by dac gosciom widok zapasow. I wnet poczeli sie zmagac. Potezne, swiecace od oliwy ciala utworzyly jedna bryle, kosci ich chrzescialy w zelaznych ramionach, z zacisnietych szczek wydobywal sie zgrzyt zlowrogi. Chwilami slychac bylo szybkie, gluche uderzenia ich stop o przytrzasnieta szafranem podloge, to znow stawali nieruchomie, cichli i widzom wydawalo sie, ze maja przed soba grupe wykuta z kamienia. Oczy Rzymian z luboscia sledzily gre straszliwie napietych grzbietow, lyd i ramion. Lecz walka nie trwala zbyt dlugo, albowiem Kroto, mistrz i przelozony szkoly gladiatorow, nieprozno uchodzil za najsilniejszego w panstwie czlowieka. Przeciwnik jego poczal oddychac coraz spieszniej, potem rzezic, potem twarz mu posiniala, wreszcie wyrzucil krew ustami i zwisl. Grzmot oklaskow powital koniec walki, zas Kroto, oparlszy stopy na plecach przeciwnika, skrzyzowal olbrzymie ramiona na piersiach i toczyl oczyma tryumfatora po sali. Weszli nastepnie udawacze zwierzat i ich glosow, kuglarze i blazny, lecz malo na nich patrzono, gdyz wino cmilo juz oczy patrzacych. Uczta zmieniala sie stopniowo w pijacka i rozpustna orgie. Syryjskie dziewczeta, ktore poprzednio tanczyly taniec bachiczny, pomieszaly sie z goscmi. Muzyka zmienila sie w bezladny i dziki halas cytr, lutni, cymbalow armenskich, sistr egipskich, trab i rogow, gdy zas niektorzy z biesiadnikow pragneli rozmawiac, poczeto krzyczec na muzykantow, by poszli precz. Powietrze przesycone zapachem kwiatow, pelne woni olejkow, ktorymi sliczne pacholeta przez czas uczty skrapialy stopy biesiadnikow, przesycone szafranem i wyziewami ludzkimi stalo sie duszne; lampy palily sie mdlym plomieniem, poprzekrzywialy sie wience na czolach, twarze pobladly i pokryly sie kroplami potu. Witeliusz zwalil sie pod stol. Nigidia, obnazywszy sie do wpol ciala, wsparla swa pijana, dziecinna glowe na piersi Lukana, a ow, rownie pijany, poczal zdmuchiwac zloty puder z jej wlosow, podnoszac oczy z niezmierna uciecha ku gorze. Westynus z uporem pijaka powtarzal po raz dziesiaty odpowiedz Mopsusa na zapieczetowany list prokonsula. Tuliusz zas, ktory drwil z bogow, mowil przerywanym przez czkawke, rozwleklym glosem: - Bo jesli Sferos Ksenofanesa jest okragly, to uwazasz, takiego boga mozna toczyc noga przed soba jak beczke. Lecz Domicjusz Afer, stary zlodziej i donosiciel, oburzyl sie ta rozmowa i z oburzenia polal sobie falernem cala tunike. On zawsze wierzyl w bogow. Ludzie mowia, ze Rzym zginie, a sa nawet tacy, ktorzy twierdza, ze juz ginie. I pewno!... Ale jesli to nastapi, to dlatego, ze mlodziez nie ma wiary, a bez wiary nie moze byc cnoty. Zaniechano takze dawnych surowych obyczajow i nikomu nie przychodzi do glowy, ze epikurejczycy nie opra sie barbarzyncom. A to darmo! Co do niego, zaluje, ze dozyl takich czasow i ze w uciechach szukac musi obrony przed zmartwieniami, ktore inaczej rychlo by sobie daly z nim rady. To rzeklszy przygarnal ku sobie syryjska tancerke i bezzebnymi ustami poczal calowac jej kark i plecy, co widzac konsul Memmiusz Regulus rozsmial sie i podnioslszy swa lysine przybrana w wieniec na bakier, rzekl: - Kto mowi, ze Rzym ginie?... Glupstwo!... Ja, konsul, wiem najlepiej... Videant consules!... trzydziesci legii... strzeze naszej pax romana!... Tu przylozyl piesci do skroni i poczal krzyczec na cala komnate: - Trzydziesci legii! - trzydziesci legii!... od Brytanii do granic Partow! Lecz nagle zastanowil sie i przylozywszy palec do czola, rzekl: - A bodaj ze nawet trzydziesci dwie... I stoczyl sie pod stol, gdzie po chwili poczal oddawac jezyki flamingow, pieczone rydze, mrozone grzyby, szarancze na miodzie, ryby, miesiwa i wszystko, co zjadl lub wypil. Domicjusza nie uspokoila jednak ilosc legii strzegacych rzymskiego pokoju: Nie, nie! Rzym musi zginac, bo zginela wiara w bogow i surowy obyczaj! Rzym musi zginac, a szkoda, bo zycie jednak jest dobre, cezar laskawy, wino dobre! Ach, co za szkoda! I ukrywszy glowe w lopatki syryjskiej bachantki, rozplakal sie. Co tam to zycie przyszle!... Achilles mial slusznosc, ze lepiej jest byc parobkiem w podslonecznym swiecie niz krolowac w kimeryjskich krainach. A i to pytanie, czy istnieja jacy bogowie, chociaz niewiara gubi mlodziez... Lukan tymczasem rozdmuchal wszystek zloty puder z wlosow Nigidii, ktora, spiwszy sie, usnela. Nastepnie zdjal zwoje bluszczow ze stojacej przed nim wazy i obwinal w nie spiaca, a po dokonaniu dziela jal patrzyc na obecnych wzrokiem rozradowanym i pytajacym. Po czym ustroil i siebie w bluszcz, powtarzajac tonem glebokiego przekonania: - Wcale nie jestem czlowiekiem, tylko faunem. Petroniusz nie byl pijany, ale Nero, ktory z poczatku pil ze wzgledu na swoj "niebieski" glos malo, pod koniec wychylal czasze po czaszy i upil sie. Chcial nawet spiewac dalej swe wiersze, tym razem greckie, ale ich zapomnial i przez omylke zaspiewal piosenke Anakreona. Wtorowali mu do niej Pitagoras, Diodor i Terpnos, ale poniewaz wszystkim nie szlo, wiec dali spokoj. Nero natomiast poczal sie zachwycac, jako znawca i esteta, uroda Pitagorasa i z zachwytu calowac go po rekach. Tak piekne rece widzial tylko niegdys... u kogo? I przylozywszy dlon do mokrego czola poczal sobie przypominac. Po chwili na twarzy jego odbil sie strach: - Aha! U matki! U Agrypiny! I nagle opanowaly go posepne widzenia. - Mowia - rzekl - ze ona nocami chodzi przy ksiezycu po morzu, kolo Baiae i Bauli... Nic, tylko chodzi, chodzi, jakby czego szukala. A jak zblizy sie do lodki, to popatrzy i odejdzie, ale rybak, na ktorego spojrzala, umiera. - Niezly temat - rzekl Petroniusz. Westynus zas wyciagnawszy szyje jak zuraw, szeptal tajemniczo: - Nie wierze w bogow, ale wierze w duchy... oj! Lecz Nero nie uwazal na ich slowa i mowil dalej: - Przecie odbylem lemuralia. Nie chce jej widziec! To juz piaty rok. Musialem, musialem ja skazac, bo naslala na mnie morderce, i gdybym jej nie byl uprzedzil, nie slyszelibyscie dzis mego spiewu. - Dzieki, cezarze, w imieniu miasta i swiata - zawolal Domicjusz Afer. - Wina! I niech uderza w tympany. Halas wszczal sie na nowo. Lukan, caly w bluszczach, chcac go przekrzyczec wstal i poczal wolac: - Nie jestem czlowiekiem, jeno faunem i mieszkam w lesie. E...cho...oooo! Spil sie wreszcie cezar, spili sie mezczyzni i kobiety. Winicjusz nie mniej byl pijany od innych, a w dodatku obok zadzy budzila sie w nim chec do klotni, co zdarzalo mu sie zawsze, ilekroc przebral miare. Jego czarniawa twarz stala sie jeszcze bledsza i jezyk platal mu sie juz, gdy mowil glosem podniesionym i rozkazujacym: - Daj mi usta! Dzis, jutro, wszystko jedno!... Dosc tego! Cezar wzial cie od Aulusow, by cie darowac mnie, rozumiesz! Jutro o zmroku przyszle po ciebie, rozumiesz!... Cezar mi cie obiecal, nim cie wzial... Musisz byc moja! Daj mi usta! Nie chce czekac jutra... daj predko usta! I objal ja, ale Akte poczela jej bronic, a i ona sama bronila sie ostatkiem sil, bo czula, ze ginie. Prozno jednak usilowala obu rekami zdjac z siebie jego bezwlose ramie; prozno glosem, w ktorym drgal zal i strach, blagala go, by nie byl takim, jak jest, i by mial nad nia litosc. Przesycony winem oddech oblewal ja coraz blizej, a twarz jego znalazla sie tuz kolo jej twarzy. Nie byl to juz dawny, dobry i niemal drogi duszy Winicjusz, ale pijany, zly satyr, ktory napelnial ja przerazeniem i wstretem. Sily jednak opuszczaly ja coraz bardziej. Daremnie, przechyliwszy sie, odwracala twarz, by uniknac jego pocalunkow. On podniosl sie, chwycil ja w oba ramiona i przyciagnawszy jej glowe ku piersiom, poczal dyszac rozgniatac ustami jej zbladle usta. Lecz w tejze chwili jakas straszna sila odwinela jego ramiona z jej szyi z taka latwoscia, jakby to byly ramiona dziecka, jego zas odsunela na bok jak sucha galazke lub zwiedly lisc. Co sie stalo? Winicjusz przetarl zdumione oczy i nagle ujrzal nad soba olbrzymia postac Liga zwanego Ursusem, ktorego poznal w domu Aulusow. Lig stal spokojny i tylko patrzyl na Winicjusza blekitnymi oczyma tak dziwnie, iz mlodemu czlowiekowi krew sciela sie w zylach, po czym wzial na rece swa krolewne i krokiem rownym, cichym wyszedl z triclinium. Akte w tej chwili wyszla za nim. Winicjusz siedzial przez mgnienie oka jak skamienialy, po czym zerwal sie i poczal biec ku wyjsciu: - Ligio! Ligio!... Lecz zadza, zdumienie, wscieklosc i wino podciely mu nogi. Zatoczyl sie raz i drugi, po czym chwycil za nagie ramiona jednej z bachantek i poczal pytac mrugajac oczyma: - Co sie stalo? A ona wziawszy kruze z winem podala mu ja z usmiechem w zamglonych oczach. - Pij! - rzekla. Winicjusz wypil i zwalil sie z nog. Wieksza czesc gosci lezala juz pod stolem; inni chodzili chwiejnym krokiem po triclinium, inni spali na sofach stolowych, chrapiac lub oddajac przez sen zbytek wina, a na pijanych konsulow i senatorow, na pijanych rycerzy, poetow, filozofow, na pijane tancerki i patrycjuszki, na caly ten swiat, wszechwladny jeszcze, ale juz bezduszny, uwienczony i rozpasany, ale juz gasnacy, ze zlotego niewodu upietego pod pulapem kapaly i kapaly wciaz roze. Na dworze poczelo switac. Ursusa nikt nie zatrzymal, nikt nie zapytal nawet, co czyni. Ci z gosci, ktorzy nie lezeli pod stolem, nie pilnowali juz swych miejsc, wiec sluzba, widzac olbrzyma niosacego na reku biesiadniczke, sadzila, ze to jakis niewolnik wynosi pijana swoja pania. Zreszta Akte szla z nimi i obecnosc jej usuwala wszelkie podejrzenia. W ten sposob wyszli z triclinium do przyleglej komnaty, a stamtad na galerie wiodaca do mieszkania Akte. Ligie opuscily sily tak dalece, ze ciezyla jak martwa na ramieniu Ursusa. Ale gdy oblalo ja chlodne i czyste poranne powietrze, otworzyla oczy. Na swiecie czynilo sie coraz widniej. Po chwili, idac kolumnada, skrecili w boczny portyk wychodzacy nie na dziedziniec, ale na palacowe ogrody, w ktorych wierzcholki pinij i cyprysow rumienily sie juz od zorzy porannej. W tej czesci gmachu bylo pusto, a odglosy muzyki i wrzaski biesiadne dochodzily ich coraz niewyrazniej. Ligii wydalo sie, ze wyrwano ja z piekla i wyniesiono na jasny swiat bozy. Bylo jednak cos poza tym ohydnym triclinium. Bylo niebo, zorze, swiatlo i cisza. Dziewczyne chwycil nagly placz i tulac sie do ramienia olbrzyma, poczela powtarzac ze lkaniem: - Do domu, Ursusie, do domu, do Aulusow! - Pojdziemy! - odrzekl Ursus. Tymczasem jednak znalezli sie w malym atrium przynaleznym do mieszkania Akte. Tam Ursus posadzil Ligie na marmurowej lawce opodal fontanny. Akte zas poczela ja uspokajac i zachecac do spoczynku upewniajac, ze chwilowo nic jej nie grozi, gdyz pijani biesiadnicy beda po uczcie spali do wieczora. Lecz Ligia przez dlugi czas nie chciala sie uspokoic i przycisnawszy rekoma skronie powtarzala tylko jak dziecko: - Do domu, do Aulusow!... Ursus byl gotow. Przy bramach stoja wprawdzie pretorianie, ale on i tak przejdzie. Zolnierze nie zatrzymuja wychodzacych. Przed lukiem mrowi sie od lektyk. Ludzie poczna wychodzic calymi kupami. Nikt ich nie zatrzyma. Wyjda razem z tlumem i pojda prosto do domu. Zreszta, co mu tam! Jak krolewna kaze, tak musi byc. Po to on tu jest. A Ligia powtarzala: - Tak, Ursusie, wyjdziemy. Lecz Akte musiala miec rozum za oboje. Wyjda! Tak! Nikt ich nie zatrzyma. Ale z domu cezara uciekac nie wolno i kto to czyni, obraza jego majestat. Wyjda, ale wieczorem centurion na czele zolnierzy przyniesie wyrok smierci Aulusowi, Pomponii Grecynie, Ligie zas zabierze na powrot do palacu i wowczas juz nie bedzie dla niej ratunku. Jesli Aulusowie przyjma ja pod swoj dach, smierc czeka ich na pewno. Ligii opadly rece. Nie bylo rady. Musiala wybierac miedzy zguba Plaucjuszow a wlasna. Idac na uczte miala nadzieje, ze Winicjusz i Petroniusz wyprosza ja od cezara i oddadza Pomponii, teraz zas wiedziala, ze to oni wlasnie namowili cezara, by ja odebral Aulusom. Nie bylo rady. Cud chyba mogl ja wyrwac z tej przepasci. Cud i potega Boza. - Akte - rzekla z rozpacza - czy slyszalas, co mowil Winicjusz, ze mu cezar mnie darowal i ze dzis wieczor przysle po mnie niewolnikow i zabierze mnie do swego domu? - Slyszalam - rzekla Akte. I rozlozywszy rece umilkla. Rozpacz, z jaka mowila Ligia, nie znajdowala w niej echa. Ona sama byla przecie kochanka Nerona. Serce jej, jakkolwiek dobre, nie umialo dosc odczuc sromoty takiego stosunku. Jako dawna niewolnica, nadto zzyla sie z prawem niewoli, a oprocz tego kochala dotad Nerona. Gdyby chcial powrocic do niej, wyciagnelaby do niego rece jak do szczescia. Rozumiejac teraz jasno, ze Ligia albo musi zostac kochanka mlodego i pieknego Winicjusza, albo narazic siebie i Aulusow na zgube, nie pojmowala po prostu, jak dziewczyna mogla sie wahac. - W domu cezara - rzekla po chwili - nie byloby ci bezpieczniej niz w domu Winicjusza. I nie przyszlo jej na mysl, ze jakkolwiek mowila prawde, slowa jej znaczyly: "Zgodz sie z losem i zostan naloznica Winicjusza." Lecz Ligii, ktora czula jeszcze na ustach jego pelne zwierzecej zadzy i palace jak wegiel pocalunki, krew naplynela ze wstydu na samo wspomnienie o nich do twarzy. - Nigdy! - zawolala z wybuchem. - Nie zostane ani tu, ani u Winicjusza, nigdy! Akte zadziwil ow wybuch. - Zali - spytala - Winicjusz jest ci tak nienawistny? Lecz Ligia nie mogla odpowiedziec, gdyz porwal ja znow placz. Akte przygarnela ja do piersi i poczela uspokajac. Ursus oddychal ciezko i zaciskal olbrzymie piesci, albowiem kochajac z wiernoscia psa swa krolewne, nie mogl zniesc widoku jej lez. W jego ligijskim, poldzikim sercu rodzila sie chec, by wrocic do sali, zdlawic Winicjusza, a w razie potrzeby cezara, bal sie jednak zaofiarowac z tym swej pani, nie bedac pewnym, czy taki postepek, ktory zrazu wydal mu sie nader prostym, bylby odpowiednim dla wyznawcy Ukrzyzowanego Baranka. A Akte utuliwszy Ligie poczela znow pytac: - Zali on ci tak nienawistny? - Nie - rzekla Ligia - nie wolno mi go nienawidzic, bo jestem chrzescijanka. - Wiem, Ligio. Wiem takze z listow Pawla z Tarsu, iz wam nie wolno ni sie pohanbic, ni bac sie wiecej smierci niz grzechu, ale powiedz mi, czy twoja nauka pozwala smierc zadawac? - Nie. - Wiec jakze mozesz sciagac pomste cezara na dom Aulusow? Nastala chwila milczenia. Przepasc bez dna otworzyla sie przed Ligia na nowo. Zas mloda wyzwolenica mowila dalej: - Pytam, bo mi cie zal i zal dobrej Pomponii, i Aulusa, i ich dziecka. Ja dawno zyje w tym domu i wiem, czym grozi gniew cezara. Nie! Wy nie mozecie stad uciekac. Jedna ci droga zostaje: blagac Winicjusza, aby cie wrocil Pomponii. Lecz Ligia obsunela sie na kolana, by blagac kogo innego. Ursus uklakl po chwili takze i oboje poczeli sie modlic w domu cezara, przy rannej zorzy. Akte po raz pierwszy widziala taka modlitwe i nie mogla oczu oderwac od Ligii, ktora zwrocona do niej profilem, ze wzniesiona glowa i rekoma, patrzyla w niebo, jakby czekajac stamtad ratunku. Swit obrzucil swiatlem jej ciemne wlosy i biale peplum, odbil sie w zrenicach i cala w blasku, sama wygladala jak swiatlo. W jej pobladlej twarzy, w otwartych ustach, we wzniesionych rekach i oczach znac bylo jakies nadziemskie uniesienie. I Akte zrozumiala teraz, dlaczego Ligia nie moze zostac niczyja naloznica. Przed dawna kochanka Nerona uchylil sie jakby rog zaslony kryjacej swiat zgola inny niz ow, do ktorego przywykla. Zdumiewala ja ta modlitwa w tym domu zbrodni i sromoty. Przed chwila wydawalo sie jej, ze nie ma dla Ligii ratunku, teraz zas poczela wierzyc, ze moze stac sie cos nadzwyczajnego, ze przyjdzie jakis ratunek tak potezny, iz i sam cezar oprzec mu sie nie zdola, ze z nieba zejda jakies skrzydlate wojska w pomoc dziewczynie albo ze slonce podsciele pod nia promienie i pociagnie ja ku sobie. Slyszala juz o wielu cudach miedzy chrzescijanami i myslala teraz, ze widocznie wszystko to prawda, skoro Ligia tak sie modli. Ligia zas podniosla sie wreszcie z twarza rozjasniona nadzieja. Ursus podniosl sie takze i przykucnawszy obok lawki, patrzyl w swa pania czekajac jej slow. A jej oczy zaszly mgla i po chwili dwie wielkie lzy poczely sie toczyc z wolna po jej policzkach. - Niech Bog blogoslawi Pomponii i Aulusowi - rzekla. - Nie wolno mi sciagac zguby na nich, wiec nie zobacze ich nigdy wiecej. Po czym zwrociwszy sie do Ursusa poczela mu mowic, iz on jeden zostaje jej teraz na swiecie, ze musi byc teraz jej ojcem i opiekunem. Nie moga szukac schronienia u Aulusow, albowiem sciagneliby na nich gniew cezara. Ale ona nie moze pozostac takze ni w domu cezara, ni Winicjusza. Niechze wiec Ursus ja wezmie, niech wyprowadzi z miasta, niech ukryje gdzies, gdzie jej nie znajdzie ni Winicjusz, ni jego sludzy. Ona wszedzie pojdzie za nim, chocby za morza, chocby za gory, do barbarzyncow, gdzie nie slyszano rzymskiego imienia i gdzie wladza cezara nie siega. Niech ja wezmie i ratuje, bo on jej jeden pozostal. Lig byl gotow i na znak posluszenstwa pochyliwszy sie objal jej nogi. Lecz na twarzy Akte, ktora spodziewala sie cudu, odbilo sie rozczarowanie. Tylez tylko sprawila ta modlitwa? Uciec z domu cezara jest to dopuscic sie zbrodni obrazy majestatu, ktora musi byc pomszczona, i gdyby nawet Ligia zdolala sie ukryc, cezar pomsci sie na Aulusach. Jesli chce uciekac, niech ucieka z domu Winicjusza. Wowczas cezar, ktory nie lubi zajmowac sie cudzymi sprawami, moze nawet nie zechce pomagac Winicjuszowi w poscigu, a w kazdym razie nie bedzie zbrodni obrazonego majestatu. Lecz Ligia tak wlasnie myslala. Aulusowie nie beda nawet wiedzieli, gdzie ona jest, nawet Pomponia. Ucieknie jednak nie z domu Winicjusza, tylko z drogi. On oswiadczyl jej po pijanemu, iz wieczorem przysle po nia swych niewolnikow. Mowil pewno prawde, ktorej nie bylby wyznal, gdyby byl trzezwym. Widocznie on sam lub moze obaj z Petroniuszcm widzieli przed uczta cezara i wymogli na nim obietnice, ze ja nazajutrz wieczorem wyda. A jesliby dzis zapomnieli, to przysla po nia jutro. Ale Ursus ja uratuje. Przyjdzie, wyniesie ja z lektyki, jak wyniosl z triclinium, i pojda w swiat. Ursusowi nie potrafi sie oprzec nikt. Jemu nie oparlby sie nawet ow straszny zapasnik, ktory wczoraj zmagal sie w triclinium. Ale ze Winicjusz moze przyslac bardzo duzo niewolnikow, wiec Ursus pojdzie zaraz do biskupa Linusa o rade i pomoc. Biskup ulituje sie nad nia, nie zostawi jej w rekach Winicjusza i kaze chrzescijanom isc z Ursusem na jej ratunek. Odbija ja i uprowadza, a potem Ursus potrafi ja wywiesc z miasta i ukryc gdzies przed moca rzymska. I twarz jej poczela sie powlekac rumiencem i smiac. Otucha wstapila w nia na nowo, tak jakby nadzieja ratunku zmienila sie juz w rzeczywistosc. Nagle rzucila sie na szyje Akte i przylozywszy swe sliczne usta do jej policzka, poczela szeptac: - Ty nas nie zdradzisz, Akte, nieprawda? - Na cien matki mojej - odpowiedziala wyzwolenica - nie zdradze was i pros tylko swego Boga, by Ursus potrafil cie odebrac. Ale niebieskie, dziecinne oczy olbrzyma swiecily szczesciem. Oto nie potrafil nic wymyslec, choc lamal swa biedna glowe, ale taka rzecz to on potrafi. I czy w dzien, czy w nocy, wszystko mu jedno!... Pojdzie do biskupa, bo biskup w niebie czyta, co trzeba, a czego nie trzeba. Ale chrzescijan to by i tak potrafil zebrac. Maloz to on ma znajomych i niewolnikow, i gladiatorow, i wolnych ludzi, i na Suburze, i za mostami. Zebralby ich tysiac i dwa. I odbije swoja pania, a wyprowadzic ja z miasta takze potrafi, i pojsc z nia potrafi. Pojda chocby na koniec swiata, chocby tam, skad sa, gdzie i nie slyszal nikt o Rzymie. Tu poczal wpatrywac sie przed siebie, jakby chcial dojrzec jakies rzeczy przeszle i niezmiernie odlegle, po czym jal mowic: - Do boru? Hej, jaki bor, jaki bor!... Lecz po chwili otrzasnal sie z widzen. Ot, pojdzie zaraz do biskupa, a wieczorem bedzie juz w jakie sto glow czatowal na lektyke. I niechby ja prowadzili nie tylko niewolnicy, ale nawet pretorianie! Juz tam lepiej nikomu nie podsuwac sie pod jego piesci, chocby w zelaznej zbroi... Bo czy to zelazo takie mocne! Jak godnie stuknac w zelazo, to i glowa pod nim nie wytrzyma. Lecz Ligia z wielka, a zarazem dziecinna powaga podniosla palec w gore: - Ursusie! "Nie zabijaj!" - rzekla. Lig zalozyl swa podobna do maczugi reke na tyl glowy i poczal mruczac pocierac kark z wielkim zaklopotaniem. On przecie musi ja odebrac... "swoje swiatlo"... Sama powiedziala, ze teraz jego kolej... Bedzie sie staral, ile bedzie mogl. Ale jakby sie zdarzylo niechcacy?... Przecie musi ja odebrac! No, jakby sie zdarzylo, to juz on tak bedzie pokutowal, tak Baranka Niewinnego przepraszal, ze Baranek Ukrzyzowany zlituje sie nad nim biednym... On by przecie Baranka nie chcial obrazic, tylko ze rece ma takie ciezkie... I wielkie rozczulenie odmalowalo sie na jego twarzy, lecz pragnac je ukryc poklonil sie i rzekl: - To ja ide do swietego biskupa. Akte zas objawszy szyje Ligii poczela plakac... Raz jeszcze zrozumiala, ze jest jakis swiat, w ktorym nawet w cierpieniu wiecej jest szczescia niz we wszystkich zbytkach i rozkoszach domu cezara; raz jeszcze uchylily sie przed nia jakies drzwi na swiatlo, lecz zarazem uczula, ze niegodna jest przejsc przez te drzwi. Ligii zal bylo Pomponii Grecyny, ktora kochala z calej duszy, i zal calego domu Aulusow, jednakze rozpacz jej minela. Czula nawet pewna slodycz w mysli, ze oto dla swej Prawdy poswieca dostatek, wygode i idzie na zycie tulacze i nieznane. Moze bylo w tym troche i dziecinnej ciekawosci, jakim bedzie to zycie gdzies w odleglych krajach, wsrod barbarzyncow i dzikich zwierzat, bylo wszelako jeszcze wiecej glebokiej i ufnej wiary, ze postepujac w ten sposob, czyni tak, jak nakazal Boski Mistrz, i ze odtad On sam bedzie czuwal nad nia jak nad dzieckiem poslusznym i wiernym. A w takim razie coz zlego moglo ja spotkac? Przyjda-li jakie cierpienia, to ona je zniesie w Jego imie. Przyjdzie-li smierc niespodziana, to On ja zabierze, i kiedys, gdy umrze Pomponia, beda razem przez cala wiecznosc. Nieraz, jeszcze w domu Aulusow, trapila swa dziecinna glowke, ze ona, chrzescijanka, nic nie moze uczynic dla tego Ukrzyzowanego, o ktorym z takim rozczuleniem wspominal Ursus. Lecz teraz chwila nadeszla. Ligia czula sie prawie szczesliwa i poczela mowic o swoim szczesciu Akte, ktora jednak nie mogla jej zrozumiec. Porzucic wszystko, porzucic dom, dostatki, miasto, ogrody, swiatynie, portyki, wszystko, co jest piekne, porzucic kraj sloneczny i ludzi bliskich, i dlaczego? Dlatego, by skryc sie przed miloscia mlodego i pieknego rycerza?... W glowie Akte nie chcialy sie te rzeczy pomiescic. Chwilami odczuwala, ze jest w tym slusznosc, ze moze byc nawet jakies ogromne, tajemnicze szczescie, ale jasno nie umiala zdac sobie z tego sprawy, zwlaszcza ze Ligie czekalo jeszcze przejscie, ktore moglo sie zle skonczyc i w ktorym mogla stracic wprost zycie. Akte byla bojazliwa z natury i ze strachem myslala o tym, co ow wieczor moze przyniesc. Lecz o obawach swych nie chciala mowic Ligii, ze zas tymczasem uczynil sie dzien jasny i slonce zajrzalo do atrium, wiec poczela ja namawiac na spoczynek, potrzebny po bezsennie spedzonej nocy. Ligia nie stawila oporu i obie weszly do cubiculum, ktore bylo obszerne i urzadzone z przepychem, skutkiem dawnych stosunkow Akte z cezarem. Tam polozyly sie jedna obok drugiej, lecz Akte mimo zmeczenia nie mogla zasnac. Od dawna byla smutna i nieszczesliwa, lecz teraz poczal ja chwytac jakis niepokoj, ktorego nie doznawala nigdy przedtem. Dotychczas zycie wydawalo sie jej tylko ciezkim i pozbawionym jutra, teraz wydalo sie jej nagle bezecnym. W glowie jej powstawal coraz wiekszy zamet. Drzwi na swiatlo poczely sie znow to odchylac, to zamykac. Ale w chwili, gdy sie otwieraly, swiatlo owo olsniewalo ja tak, ze nie widziala nic wyraznie. Raczej odgadywala tylko, ze tkwi w tej jasnosci jakies szczescie po prostu bez miary, wobec ktorego wszelkie inne jest tak dalece niczym, ze gdyby na przyklad cezar oddalil Poppee a pokochal na nowo ja, Akte, to i to byloby marnoscia. Naraz przyszla jej mysl, ze ten cezar, ktorego kochala i ktorego mimo woli uwazala za jakiegos polboga, jest czyms tak lichym jak i kazdy niewolnik, a ow palac z kolumnadami z numidyjskiego marmuru czyms nie lepszym od kupy kamieni. Lecz w koncu te poczucia, z ktorych nie umiala sobie zdac sprawy, poczely ja meczyc. Pragnela zasnac, lecz nurtowana przez niepokoj nie mogla. Na koniec, sadzac, ze Ligia, nad ktora zawislo tyle grozb i niepewnosci, nie spi takze, zwrocila sie ku niej, by rozmawiac o jej wieczornej ucieczce. Lecz Ligia spala spokojnie. Do ciemnego cubiculum przez zasunieta nie dosc szczelnie zaslone wpadalo kilka jasnych promieni, w ktorych krecil sie pyl zloty. Przy ich swietle Akte spostrzegla jej delikatna twarz, wsparta na obnazonym ramieniu, zamkniete oczy i otwarte nieco usta. Oddychala rowno, ale tak, jak oddycha sie we snie. "Spi, moze spac! - pomyslala Akte. - To jeszcze dziecko." Wszelako po chwili przyszlo jej do glowy, ze to dziecko woli jednak uciekac niz zostac kochanka Winicjusza, woli nedze niz hanbe, tulactwo niz wspanialy dom kolo Karynow, niz stroje, klejnoty, niz uczty, glosy lutni i cytr. "Dlaczego?" I poczela patrzec na Ligie, jakby chcac znalezc odpowiedz w jej uspionej twarzy. Patrzyla na jej przeczyste czolo, na pogodny luk brwi, na ciemne rzesy, na rozchylone usta, na poruszana spokojnym oddechem piers dziewczeca, po czym pomyslala znow: "Jaka ona inna ode mnie!" I Ligia wydala jej sie cudem, jakims boskim widzeniem, jakims ukochaniem bogow, stokroc piekniejszym od wszystkich kwiatow w ogrodzie cezara i od wszystkich rzezb w jego palacu. Lecz w sercu Greczynki nie bylo zazdrosci. Owszem, na mysl o niebezpieczenstwach, jakie grozily dziewczynie, chwycila ja wielka litosc. Zbudzilo sie w niej jakies uczucie matki; Ligia wydala sie jej nie tylko piekna jak piekny sen, ale zarazem bardzo kochana, i zblizywszy usta do jej ciemnych wlosow poczela je calowac. A Ligia spala spokojnie jakby w domu, pod opieka Pomponii Grecyny. I spala dosc dlugo. Poludnie przeszlo juz, gdy otworzyla swe blekitne oczy i poczela spogladac po cubiculum z wielkim zdziwieniem. Widocznie dziwilo ja, ze nie jest w domu, u Aulusow. - To ty, Akte? - rzekla wreszcie, dojrzawszy w mroku twarz Greczynki. - Ja, Ligio. - Czy to juz wieczor? - Nie, dziecko, ale poludnie juz minelo. - A Ursus nie wrocil? - Ursus nie mowil, ze wroci, tylko ze wieczorem bedzie czatowal z chrzescijanami na lektyke. - Prawda. Po czym opuscily cubiculum i udaly sie do lazni, gdzie Akte, wykapawszy Ligie, zaprowadzila ja na sniadanie, a potem do ogrodow palacowych, w ktorych zadnego niebezpiecznego spotkania nie nalezalo sie obawiac, albowiem cezar i jego przedniejsi dworscy spali jeszcze. Ligia po raz pierwszy w zyciu widziala te wspaniale ogrody, pelne cyprysow, pinii, debow, oliwek i mirtow, wsrod ktorych bielil sie caly lud posagow, blyszczaly spokojne zwierciadla sadzawek, kwiecily sie cale gaiki roz zraszanych pylem fontann, gdzie wejscia do czarownych grot obrastal bluszcz lub winograd, gdzie na wodach plywaly srebrne labedzie, a wsrod posagow i drzew chodzily przyswojone gazele z pustyn Afryki i barwne ptactwo sprowadzane ze wszystkich znanych krain swiata. Ogrody byly puste; tu i owdzie tylko pracowali z lopatami w reku niewolnicy, spiewajac polglosem piesni; inni, ktorym dano chwile wypoczynku, siedzieli nad sadzawkami lub w cieniu debow, w drgajacych swiatelkach utworzonych od promieni slonca przedzierajacych sie przez liscie, inni na koniec zraszali roze lub bladolila kwiaty szafranu. Akte z Ligia chodzily dosc dlugo, ogladajac wszelkie cuda ogrodow, i jakkolwiek Ligii braklo swobody mysli, byla jednak jeszcze nadto dzieckiem, aby mogla oprzec sie zajeciu, ciekawosci i podziwowi. Przychodzilo jej nawet na mysl, ze gdyby cezar byl dobry, to w takim palacu i w takich ogrodach moglby byc bardzo szczesliwy. Lecz wreszcie, zmeczone nieco, siadly na lawce ukrytej prawie calkiem w gaszczu cyprysow i poczely rozmawiac o tym, co im najbardziej ciazylo na sercu, to jest o wieczornej ucieczce Ligii. Akte byla daleko mniej spokojna od Ligii o powodzenie tej ucieczki. Chwilami wydawalo sie jej nawet, ze to jest zamiar szalony, ktory nie moze sie udac. Czula coraz wieksza litosc nad Ligia. Przychodzilo jej tez do glowy, ze stokroc bezpieczniej byloby probowac przejednac Winicjusza. Po chwili poczela ja wypytywac, jak dawno zna Winicjusza i czy nie mysli, ze dalby sie moze ublagac i wrocil ja Pomponii. Lecz Ligia potrzasnela smutno swa ciemna glowka. - Nie. W domu Aulusow Winicjusz byl inny, dobry bardzo, ale od wczorajszej uczty boje sie go i wole uciec do Ligow. Akte pytala dalej: - Jednak w domu Aulusow byl ci milym? - Tak - odrzekla Ligia schylajac glowe. - Ty przecie nie jestes niewolnica, tak jak ja bylam - rzekla po chwili namyslu Akte. - Ciebie Winicjusz moglby zaslubic. Jestes zakladniczka i corka krola Ligow. Aulusowie kochaja cie jak wlasne dziecko i jestem pewna, ze gotowi cie przyjac za corke. Winicjusz moglby cie zaslubic, Ligio. Lecz ona odpowiedziala cicho i jeszcze smutniej: - Wole uciec do Ligow. - Ligio, czy chcesz, bym zaraz poszla do Winicjusza, zbudzila go, jesli spi, i powiedziala mu to, co tobie mowie w tej chwili? Tak, droga moja, pojde do niego i powiem mu: "Winicjuszu, to corka krolewska i drogie dziecko slawnego Aulusa; jesli ja kochasz, wroc ja Aulusom, a potem wez ja jako zone z ich domu." A dziewczyna odpowiedziala glosem tak juz cichym, ze Akte zaledwie mogla doslyszec: - Wole do Ligow... I dwie lzy zawisly na jej spuszczonych rzesach. Lecz dalsza rozmowe przerwal szelest zblizajacych sie krokow i zanim Akte miala czas zobaczyc, kto nadchodzi, przed lawka ukazala sie Sabina Poppea z malym orszakiem niewolnic. Dwie z nich trzymaly nad jej glowa peki strusich pior, osadzone na zlotych pretach, ktorymi wachlowaly ja lekko, a zarazem i zaslanialy przed palacym jeszcze jesiennym sloncem, przed nia zas czarna jak heban Etiopka, o wydetych, jakby wezbranych mlekiem piersiach, niosla na reku dziecko owiniete w purpure ze zlota fredzla. Akte i Ligia powstaly mniemajac, ze Poppea przejdzie obok lawki nie zwrociwszy na nie uwagi, lecz ona zatrzymala sie przed nimi i rzekla: - Akte, dzwonki, ktores przyszyla na icunculi (lalce), zle byly przyszyte; dziecko oderwalo jeden i ponioslo do ust; szczescie, ze Lilith zobaczyla dosc wczesnie. - Wybacz, boska - odpowiedziala Akte krzyzujac rece na piersi i pochylajac glowe. Lecz Poppea poczela patrzec na Ligie. - Co to za niewolnica? - spytala po chwili. - To nie jest niewolnica, boska Augusto, ale wychowanka Pomponii Grecyny i corka krola Ligow, dana przez tegoz jako zakladniczka Rzymowi. - I przyszla cie odwiedzic? - Nie, Augusto. Od onegdaj mieszka w palacu. - Byla wczoraj na uczcie? - Byla, Augusto. - Z czyjego rozkazu? - Z rozkazu cezara... Poppea poczela jeszcze uwazniej patrzec na Ligie, ktora stala przed nia z glowa pochylona, to wznoszac z ciekawosci swe promienne oczy, to nakrywajac je znow powiekami. Nagle zmarszczka zjawila sie miedzy brwiami Augusty. Zazdrosna o wlasna urode i o wladze, zyla ona w ustawicznej trwodze, by kiedys jakas szczesliwa wspolzawodniczka nie zgubila jej tak, jak ona sama zgubila Oktawie. Dlatego kazda piekna twarz w palacu wzbudzala w niej podejrzenie. Okiem znawczyni ogarnela od razu wszystkie ksztalty Ligii, ocenila kazdy szczegol jej twarzy i zlekla sie. "To jest wprost nimfa - rzekla sobie. - Ja urodzila Wenus." I nagle przyszlo jej do glowy to, co nie przychodzilo jej nigdy dotad na widok zadnej pieknosci: ze jest znacznie starsza! Zadrgala w niej zraniona milosc wlasna, chwycil ja niepokoj i rozne obawy poczely jej przesuwac sie szybko przez glowe. "Moze jej Nero nie widzial albo patrzac przez szmaragd, nie ocenil. Ale co moze sie zdarzyc, jesli ja spotka w dzien, przy sloncu, taka cudna?... W dodatku nie jest niewolnica! Jest corka krolewska, z barbarzyncow wprawdzie, ale corka krolewska!... Bogowie niesmiertelni! Ona rownie piekna jak ja, a mlodsza!" I zmarszczka miedzy brwiami stala sie jeszcze wieksza, a oczy jej spod zlotych rzes poczely swiecic zimnym blaskiem. Lecz zwrociwszy sie do Ligii poczela pytac z pozornym spokojem: - Mowilas z cezarem? - Nie, Augusto. - Dlaczego wolisz tu byc niz u Aulusow? - Ja nie wole, pani. Petroniusz namowil cezara, by mnie odebral Pomponii, ale jam tu po niewoli, o pani!... - I chcialabys wrocic do Pomponii? Ostatnie pytanie Poppea zadala glosem miekszym i lagodniejszym, wiec w serce Ligii wstapila nagle nadzieja. - Pani! - rzekla wyciagajac ku niej rece - cezar obiecal oddac mnie, jak niewolnice, Winicjuszowi, ale ty sie wstaw za mna i wroc mnie Pomponii. - Wiec Petroniusz namowil cezara, by cie zabral Aulusowi i oddal Winicjuszowi? - Tak, pani. Winicjusz ma dzis jeszcze przyslac po mnie, lecz ty, dobra, ulituj sie nade mna. To rzeklszy schylila sie i chwyciwszy za brzeg sukni Poppei poczela czekac na jej slowo z bijacym sercem. Poppea zas patrzyla na nia przez chwile z twarza rozjasniona zlym usmiechem, po czym rzekla: - Wiec ci obiecuje, ze dzis jeszcze zostaniesz niewolnica Winicjusza. I odeszla jak widziadlo piekne, ale zle. Do uszu Ligii i Akte doszedl tylko krzyk dziecka, ktore nie wiadomo dlaczego zaczelo plakac. Ligii oczy rowniez wezbraly lzami, lecz po chwili wziela reke Akte i rzekla: - Wrocmy. Pomocy stad tylko czekac nalezy, skad przyjsc moze. I wrocily do atrium, ktorego nie opuszczaly juz do wieczora. Gdy sie sciemnilo i gdy niewolnicy wniesli poczworne kaganki o wielkich plomieniach, obie byly bardzo blade. Rozmowa ich rwala sie co chwila. Obie nasluchiwaly wciaz, czy sie kto nie zbliza. Ligia powtarzala ustawicznie, ze jakkolwiek zal jej porzucac Akte, ale poniewaz Ursus musi tam juz czekac w ciemnosciach, wiec wolalaby, zeby wszystko stalo sie dzis. Jednakze oddech jej uczynil sie ze wzruszenia szybszy i glosniejszy. Akte goraczkowo zgarniala, jakie mogla, klejnoty i wiazac je w rog peplum zaklinala Ligie, by nie odrzucala tego daru i tego srodka ucieczki. Chwilami zapadala glucha cisza, pelna zludzen sluchu. Obydwom zdawalo sie, ze slysza to jakis szept za kotara, to daleki placz dziecka, to szczekanie psow. Nagle zaslona od przedsionka poruszyla sie bez szelestu i wysoki, czarniawy czlowiek z twarza poznaczona ospa zjawil sie jak duch w atrium. Ligia w jednej chwili poznala Atacyna, wyzwolenca Winicjuszowego, ktory przychodzil do domu Aulusow. Akte krzyknela, lecz Atacynus sklonil sie nisko i rzekl: - Pozdrowienie boskiej Ligii od Marka Winicjusza, ktory czeka ja z uczta w domu przybranym w zielen. Usta dziewczyny pobielaly zupelnie. - Ide - rzekla. I zarzucila na pozegnanie rece na szyje Akte. Dom Winicjusza przybrany byl istotnie w zielen mirtowa i bluszcze, z ktorych poczyniono upiecia na scianach i nad drzwiami. Kolumny okrecono zwojami winogradu. W atrium, nad ktorego otworem rozciagnieto dla ochrony od nocnego chlodu welniana purpurowa zaslone, widno bylo jak w dzien. Plonely osmio- i dwunastoplomienne kaganki, majace ksztalt naczyn, drzew, zwierzat, ptakow lub posagow trzymajacych lampy napelnione wonna oliwa, wykutych z alabastru, z marmuru, ze zloconej miedzi korynckiej, nie tak cudnych jak ow slawny swiecznik ze swiatyni Apollina, ktorym poslugiwal sie Nero, ale pieknych i przez slawnych mistrzow rzezbionych. Niektore pooslaniane byly aleksandryjskim szklem lub przezroczymi tkaninami znad Indu, barwy czerwonej, blekitnej, zoltej, fioletowej, tak ze cale atrium pelne bylo roznokolorowych promieni. Wszedy rozchodzila sie won nardu, do ktorej Winicjusz przywykl i ktora polubil na Wschodzie. Glab domu, w ktorej snuly sie zenskie i meskie postacie niewolnikow, jasniala takze swiatlem. W triclinium stol byl przygotowany na cztery osoby, do uczty bowiem procz Winicjusza i Ligii mial zasiasc Petroniusz i Chryzotemis. Winicjusz szedl we wszystkim za slowami Petroniusza, ktory radzil mu nie isc po Ligie, ale poslac Atacyna z uzyskanym od cezara pozwoleniem, samemu zas przyjac ja w domu i przyjac uprzejmie, a nawet z oznakami czci. - Wczoraj byles pijany - mowil mu. - Widzialem cie: postepowales z nia jak kamieniarz z Gor Albanskich. Nie badz zbyt natarczywy i pamietaj, ze dobre wino nalezy pic powoli. Wiedz takze, ze slodko jest pozadac, lecz jeszcze slodziej byc pozadanym. Chryzotemis miala o tym wlasne, nieco odmienne zdanie, lecz Petroniusz, nazywajac ja swoja westalka i golabka, poczal jej tlumaczyc roznice, jaka byc musi miedzy wprawnym cyrkowym woznica a pacholeciem, ktore po raz pierwszy wsiada na kwadryge. Po czym zwrociwszy sie do Winicjusza mowil dalej: - Zyskaj jej ufnosc, rozwesel ja, badz z nia wspanialomyslny. Nie chcialbym widziec smutnej uczty. Przysiegnij jej nawet na Hades, ze ja wrocisz Pomponii, a juz twoja bedzie rzecza, by wolala nazajutrz zostac niz wrocic. Po czym ukazujac na Chryzotemis dodal: - Ja od pieciu lat co dzien postepuje w ten mniej wiecej sposob z ta plochliwa turkawka i nie moge sie uskarzac na jej srogosc... Chryzotemis uderzyla go na to wachlarzem z pawich pior i rzekla: - Alboz sie nie opieralam, satyrze! - Ze wzgledu na mego poprzednika... - Alboz nie byles u moich nog? - Zeby na ich palce zakladac pierscionki. Chryzotemis spojrzala mimo woli na swe stopy, na ktorych palcach polyskiwaly istotnie skry klejnotow, i oboje z Petroniuszem poczeli sie smiac. Lecz Winicjusz nie sluchal ich sprzeczki. Serce bilo mu niespokojnie pod wzorzysta szata syryjskiego kaplana, w ktora sie przybral na przyjecie Ligii. - Juz powinni byli wyjsc z palacu - rzekl, jakby mowiac sam do siebie. - Powinni byli - odpowiedzial Petroniusz. - Moze ci tymczasem opowiedziec o wrozbach Apoloniusza z Tiany lub owa historie o Rufinie, ktorej, nie pamietam dlaczego, nie skonczylem. Lecz Winicjusza zarowno malo obchodzil Apoloniusz z Tiany, jak i historia Rufina. Mysl jego byla przy Ligii i choc czul, ze piekniej bylo przyjac ja w domu niz isc w roli zbira do palacu, zalowal jednak chwilami, ze nie poszedl, tylko dlatego, ze moglby wczesniej widziec Ligie i siedziec kolo niej w ciemnosciach w podwojnej lektyce. Tymczasem niewolnicy wniesli trojnozne, zdobne glowami trykow, brazowe misy z weglami, na ktore poczeli sypac male zdzbla mirry i nardu. - Juz skrecaja ku Karynom - rzekl znow Winicjusz. - On nie wytrzyma, wybiegnie naprzeciw i gotow sie jeszcze z nimi rozminac - zawolala Chryzotemis. Winicjusz usmiechnal sie bezmyslnie i rzekl: - Owszem, wytrzymam. Lecz poczal poruszac nozdrzami i sapac, co widzac Petroniusz wzruszyl ramionami. - Nie ma w nim filozofa za jedna sestercje - rzekl - i nigdy nie zrobie z tego syna Marsa czlowieka. Winicjusz nawet nie uslyszal. - Sa juz na Karynach!... Oni zas rzeczywiscie skrecili ku Karynom. Niewolnicy, zwani lampadarii, szli na przedzie, inni zwani pedisequi - po obu stronach lektyki, Atacynus zas tuz za nia czuwajac nad pochodem. Lecz posuwali sie z wolna, bo latarnie w miescie wcale nie oswietlonym zle rozjasnialy droge. Przy tym ulice w poblizu palacu byly puste, zaledwie gdzieniegdzie jakis czlowiek przesuwal sie z latarka, ale dalej niezwykle ozywione. Z kazdego prawie zaulku wychodzili ludzie po trzech, po czterech, wszyscy bez pochodni, wszyscy w ciemnych plaszczach. Niektorzy szli razem z pochodem, mieszajac sie z niewolnikami, inni w wiekszych gromadach zachodzili z naprzeciwka. Niektorzy taczali sie jak pijani. Chwilami pochod stawal sie tak trudny, ze lampadarii poczeli wolac: - Miejsce dla szlachetnego trybuna, Marka Winicjusza! Ligia widziala przez rozsuniete firanki te ciemne gromady i poczela dygotac ze wzruszenia. Porywala ja na przemian to nadzieja, to trwoga. "To on! to Ursus i chrzescijanie! To stanie sie juz zaraz - mowila drzacymi ustami. - O Chryste, pomagaj! o Chryste, ratuj!" Ale i Atacynus, ktory z poczatku nie zwazal na owo niezwykle ozywienie ulicy, poczal sie wreszcie niepokoic. Bylo w tym cos dziwnego. Lampadarii musieli coraz czesciej wolac: "Miejsce dla lektyki szlachetnego trybuna!" Z bokow nieznani ludzie naciskali tak lektyke, ze Atacynus kazal niewolnikom odganiac ich kijami. Nagle krzyk uczynil sie na przodzie pochodu, w jednej chwili pogasly wszystkie swiatla. Kolo lektyki uczynil sie tlok, zamieszanie i bitwa. Atacynus zrozumial: byl to wprost napad. I zrozumiawszy struchlal. Wiadomym bylo wszystkim, ze cezar czesto dla zabawy rozbija w gronie augustianow i na Suburze, i w innych dzielnicach miasta. Wiadomym bylo, ze czasem nawet przynosil z tych nocnych wycieczek guzy i since, lecz kto sie bronil, szedl na smierc, chocby byl senatorem. Dom wigilow, ktorych obowiazkiem bylo czuwac nad miastem, nie byl zbyt odlegly, ale straz udawala w podobnych wypadkach, ze byla glucha i slepa. Tymczasem kolo lektyki wrzalo; ludzie poczeli sie zmagac, bic, obalac i deptac. Atacynusowi blysnela mysl, ze przede wszystkim nalezy ocalic Ligie i siebie, a reszte zostawic losowi. Jakoz wyciagnawszy ja z lektyki, porwal na rece i usilowal sie wymknac w ciemnosci. Lecz Ligia poczela wolac: - Ursus! Ursus! Byla bialo ubrana, wiec latwo bylo ja dojrzec. Atacynus poczal druga wolna reka narzucac na nia gwaltownie wlasny plaszcz, gdy naraz straszliwe cegi chwycily jego kark, a na glowe spadla mu, jak kamien, olbrzymia druzgocaca masa. On zas padl w jednej chwili, jak wol uderzony obuchem przed oltarzem Jowisza. Niewolnicy lezeli po wiekszej czesci na ziemi lub ratowali sie, rozbijajac sie wsrod grubych ciemnosci o zalomy murow. Na miejscu pozostala tylko podruzgotana w zamieszaniu lektyka. Ursus unosil Ligie ku Suburze, towarzysze jego dazyli za nim rozpraszajac sie stopniowo po drodze. Lecz niewolnicy poczeli sie zbierac przed domem Winicjusza i naradzac. Nie smieli wejsc. Po krotkiej naradzie wrocili na miejsce spotkania, na ktorym znalezli kilka cial martwych, a miedzy nimi cialo Atacyna. Ten drgal jeszcze, lecz po chwilowej silniejszej konwulsji wyprezyl sie i pozostal nieruchomy. Wowczas zabrali go i wrociwszy zatrzymali sie znow przed brama. Trzeba bylo jednak oznajmic panu, co sie stalo. - Gulo niech oznajmi - zaczelo szeptac kilka glosow. - Krew mu plynie, jak i nam, z twarzy i pan go kocha. Gulowi bezpieczniej od innych. A Germanin Gulo, stary niewolnik, ktory niegdys wynianczyl Winicjusza, a odziedziczony byl przez niego po matce, siostrze Petroniusza, rzekl: - Ja oznajmie, ale pojdzmy wszyscy. Niech na mnie jednego nie spada jego gniew. Winicjusz zas poczal sie juz niecierpliwic zupelnie. Petroniusz i Chryzotemis wysmiewali go, lecz on chodzil szybkim krokiem po atrium powtarzajac: - Juz powinni byc!... Juz powinni byc! I chcial isc, a tamci oboje go wstrzymywali. Lecz nagle w przedsionku daly sie slyszec kroki i do atrium wpadli hurmem niewolnicy, a stanawszy szybko pod sciana, podniesli rece w gore i poczeli powtarzac jekliwymi glosami: - Aaaa! - aa! Winicjusz skoczyl ku nim. - Gdzie Ligia? - zawolal strasznym, zmienionym glosem. - Aaaa!... Wtem Gulo wysunal sie naprzod ze swoja pokrwawiona twarza, wolajac z pospiechem i zalosnie: - Oto krew, panie! Bronilismy! Oto krew, panie, oto krew!... Lecz nie zdolal dokonczyc, gdyz Winicjusz chwycil brazowy swiecznik i jednym uderzeniem strzaskal czerep niewolnika, po czym, objawszy sie za glowe rekoma, wpil palce we wlosy, powtarzajac chrapliwie: - Me miserum! Me miserum!... Twarz mu posiniala, oczy uciekly pod czolo, piana wystapila na usta. - Rozeg! - ryknal wreszcie nieludzkim glosem. - Panie! Aaaa!... Ulituj sie! - jeczeli niewolnicy. Lecz Petroniusz podniosl sie z wyrazem niesmaku w twarzy. - Chodz, Chryzotemis! - rzekl. - Jesli chcesz patrzec na mieso, kaze odbic sklep rzeznika na Karynach. I wyszedl z atrium, w calym zas domu, ubranym w zielen bluszczow i gotowym do uczty, rozlegly sie po chwili jeki i swist rozeg, ktory trwal niemal do rana. Tej nocy Winicjusz nie kladl sie wcale. W czas jakis po odejsciu Petroniusza, gdy jeki smaganych niewolnikow nie mogly ukoic ani jego bolu, ani wscieklosci, zebral gromade innych slug i na ich czele pozna juz noca wypadl na poszukiwanie Ligii. Zwiedzil dzielnice eskwilinska, potem Subure, Vicus Sceleratus i wszystkie przylegle zaulki. Po czym obszedlszy Kapitol, przez most Fabrycjusza przedostal sie na wyspe, za czym przebiegl czesc miasta zatybrzanska. Lecz byla to gonitwa bez celu, gdyz sam nie mial nadziei odnalezienia Ligii i jesli jej szukal, to glownie dlatego, by zapelnic czymkolwiek noc straszna. Jakoz wrocil do domu dopiero o switaniu, gdy juz w miescie poczely sie zjawiac wozy i muly przekupniow jarzyn i gdy piekarze otwierali juz sklepy. Wrociwszy kazal uprzatnac cialo Gula, ktorego nikt nie smial tknac dotad, nastepnie tych niewolnikow, ktorym odbito Ligie, kazal wyslac do wiejskich ergastulow, co bylo kara straszniejsza niemal od smierci, wreszcie, rzuciwszy sie na wyslana lawe w atrium, poczal bezladnie rozmyslac, jakim sposobem odnajdzie i zabierze Ligie. Wyrzec sie jej, stracic ja, nie zobaczyc jej wiecej, wydawalo mu sie niepodobienstwem i na sama mysl o tym ogarnial go szal. Samowolna natura mlodego zolnierza pierwszy raz w zyciu trafila na opor, na inna niezlomna wole, i wprost nie mogla pojac, jak to byc moze, by ktos smial stawac w poprzek jego zadzy. Winicjusz wolalby raczej, zeby swiat i miasto zapadly w gruzy, niz zeby on nie mial dopiac tego, czego chcial. Odjeto mu czare rozkoszy niemal sprzed ust, wiec wydalo mu sie, iz spelnilo sie cos nieslychanego, wolajacego o pomste do praw boskich i ludzkich. Lecz przede wszystkim nie chcial i nie mogl sie pogodzic z losem, albowiem nigdy niczego tak nie pragnal w zyciu jak Ligii. Zdawalo mu sie, ze nie potrafi bez niej istniec. Nie umial sobie odpowiedziec, co zrobilby bez niej jutro, jak by mogl przezyc dni nastepne. Chwilami porywal go na nia gniew bliski obledu. Chcialby ja miec po to, by ja bic, wloczyc za wlosy do cubiculow i pastwic sie nad nia, to znow porywala go straszna tesknota za jej glosem, postacia, oczyma, i czul, ze gotow by byl lezec u jej nog. Wolal na nia, gryzl palce, obejmowal glowe rekoma. Zmuszal sie ze wszystkich sil, by myslec spokojnie o jej odzyskaniu, i nie mogl. Przez glowe przelatywaly mu tysiaczne srodki i sposoby, ale jedne od drugich szalensze. Wreszcie blysnela mu mysl, ze nikt inny jej nie odbil, tylko Aulus, ze w najgorszym razie Aulus musial wiedziec, gdzie ona sie ukrywa. I zerwal sie, by biec do domu Aulusow. Jesli mu jej nie oddadza, jesli nie ulekna sie grozb, pojdzie do cezara, oskarzy starego wodza o nieposluszenstwo i uzyska na niego wyrok smierci, ale przedtem wydobedzie z nich wyznanie, gdzie jest Ligia. Lecz jesli ja oddadza, nawet dobrowolnie, i tak sie pomsci. Przyjeli go wprawdzie w dom i pielegnowali, ale to nic. Ta jedna krzywda uwolnili go od wszelkiej wdziecznosci. Tu msciwa i zawzieta jego dusza poczela sie lubowac mysla o rozpaczy Pomponii Grecyny, gdy staremu Aulusowi centurion przyniesie wyrok smierci. Byl zas niemal pewny, ze go uzyska. Pomoze mu w tym Petroniusz. Zreszta i sam cezar nie odmawia niczego swym towarzyszom augustianom, chyba ze mu nakazuje odmowic osobista niechec lub zadza. I nagle serce zamarlo w nim niemal pod wplywem strasznego przypuszczenia. A nuz to sam cezar odbil Ligie? Wszyscy wiedzieli, ze cezar czesto szukal w nocnych rozbojach rozrywek wsrod nudow. Nawet Petroniusz przyjmowal udzial w tych zabawach. Glownym ich celem bylo wprawdzie chwytanie kobiet i podrzucanie ich na plaszczu zolnierskim az do omdlenia. Jednakze sam Nero nazywal czasami owe wyprawy "polowem perel"; zdarzalo sie bowiem, ze w glebi dzielnic zamieszkalych przez rojna uboga ludnosc wylawiano prawdziwa perle wdzieku i mlodosci. Wowczas sagatio, jak nazywano podrzucanie na zolnierskiej guni, zmienialo sie na prawdziwe porwanie i "perle" odsylano albo na Palatyn, albo do ktorejs z niezliczonych willi cezara, albo wreszcie Nero odstepowal ja ktoremu z towarzyszow. Tak moglo zdarzyc sie z Ligia. Cezar przypatrywal sie jej w czasie uczty i Winicjusz ani na chwile nie watpil, ze musiala mu sie wydac najpiekniejsza z kobiet, jakie dotad widzial. Jakzeby moglo byc inaczej! Wprawdzie Nero ja mial u siebie na Palatynie i mogl otwarcie zatrzymac, lecz, jak slusznie mowil Petroniusz, cezar nie mial odwagi w zbrodniach i mogac dzialac otwarcie, wolal zawsze dzialac tajemnie. Tym razem mogla go do tego sklonic i obawa przed Poppea. Winicjuszowi przyszlo teraz do glowy, ze Aulusowie moze by nie smieli porywac przemoca dziewczyny podarowanej mu przez cezara. Kto by zreszta smial? Czy moze ow olbrzymi Lig z blekitnymi oczyma, ktory odwazyl sie jednak wejsc do triclinium i wyniesc ja z uczty na reku? Ale gdziez by sie z nia schronil, dokad by ja mogl zaprowadzic? Nie, niewolnik nie zdobylby sie na to. Zatem nie uczynil tego nikt inny jak cezar. Na te mysl Winicjuszowi pociemnialo w oczach i krople potu pokryly mu czolo. W takim razie Ligia byla stracona na zawsze. Mozna ja bylo wyrwac z kazdych innych rak, lecz nie z takich. Teraz z wieksza niz przedtem slusznoscia mogl powtarzac: Vae misero mihi! Wyobraznia przedstawila mu Ligie w ramionach Nerona i po raz pierwszy w zyciu zrozumial, ze sa mysli, ktorych czlowiek po prostu zniesc nie moze. Dopiero teraz poznal, jak ja pokochal. Jak tonacemu przesuwa sie blyskawicznie przez pamiec cale jego zycie, tak jemu poczela sie przesuwac Ligia. Widzial ja i slyszal kazde jej slowo. Widzial ja przy fontannie, widzial u Aulusow i na uczcie. Czul ja znow blisko, czul zapach jej wlosow, cieplo jej ciala, rozkosz pocalunkow, ktorymi na uczcie rozgniatal jej niewinne usta. Wydala mu sie stokroc piekniejsza, pozadansza, slodsza, stokroc wiecej jedyna, wybrana sposrod wszystkich smiertelnych i wszystkich bostw niz kiedykolwiek. I gdy pomyslal, ze to wszystko, co tak wszczepilo mu sie w serce, co stalo sie krwia i zyciem, mogl posiasc Nero, chwycil go bol zupelnie fizyczny, tak straszny, ze chcialo mu sie bic glowa o sciany atrium, poki jej nie roztrzaska. Czul, ze moze oszalec i ze oszalalby z pewnoscia, gdyby mu jeszcze nie pozostawala zemsta. Lecz jak poprzednio wydalo mu sie, ze nie bedzie mogl zyc, jesli Ligii nie odzyska, tak obecnie, ze nie bedzie mogl umrzec, poki jej nie pomsci. Ta jedna mysl sprawiala mu niejaka ulge. "Bede twoim Kasjuszem Cherea!" - powtarzal sobie, myslac o Neronie. Po chwili chwyciwszy w rece ziemi z waz kwiatowych otaczajacych impluvium, wykonal straszna przysiege Erebowi, Hekacie i wlasnym domowym larom, ze zemsty dokona. I doznal istotnie ulgi. Mial przynajmniej dla czego zyc i czym zapelnic dnie i noce. Po czym zaniechawszy mysli udania sie do Aulusow kazal sie niesc na Palatyn. Po drodze myslal, ze jesli go nie dopuszcza do cezara lub zechca sprawdzac, czy nie ma przy sobie broni, to bedzie dowod, ze Ligie porwal cezar. Broni jednak nie wzial. Stracil przytomnosc w ogole, lecz jak zwykle ludzie pochlonieci jedna mysla, zachowal ja w tym, co sie tyczylo zemsty. Nie chcial, by mu spelzla przedwczesnie. Procz tego pragnal przede wszystkim zobaczyc Akte, sadzil bowiem, ze od niej moze dowiedziec sie prawdy. Chwilami przeblyskiwala mu nadzieja, ze moze zobaczy Ligie, i na te mysl poczynal drzec. Nuz bowiem cezar porwal ja nie wiedzac, kogo porywa, i dzis mu ja wroci? Ale po chwili odrzucil to przypuszczenie. Gdyby chciano mu ja odeslac, odeslano by wczoraj. Akte jedna mogla wszystko wyjasnic i ja przed innymi nalezalo zobaczyc. Utwierdziwszy sie w tym, kazal niewolnikom przyspieszyc kroku, po drodze zas rozmyslal bezladnie to o Ligii, to o zemscie. Slyszal, ze kaplani egipskiej bogini Pacht umieja sprowadzac choroby, na kogo zechca, i postanowil dowiedziec sie od nich o sposobie. Na Wschodzie mowiono mu takze, ze Zydzi maja jakies zaklecia, za pomoca ktorych pokrywaja wrzodami ciala nieprzyjaciol. Miedzy niewolnikami mial w domu kilkunastu Zydow, obiecal sobie wiec, ze za powrotem kaze ich cwiczyc, poki mu tej tajemnicy nie wyjawia. Z najwieksza jednak rozkosza myslal o krotkim mieczu rzymskim, ktory wytacza strumienie krwi, takie wlasnie, jakie wytrysly z Kajusa Kaliguli i potworzyly niestarte plamy na kolumnie portyku. Gotow byl teraz wymordowac caly Rzym, a gdyby jacy msciwi bogowie obiecali mu, ze wszyscy ludzie wymra z wyjatkiem jego i Ligii, bylby sie na to zgodzil. Przed lukiem zebral cala przytomnosc i na widok strazy pretorianskiej pomyslal, ze jesli mu beda czynili chocby najmniejsze trudnosci przy wejsciu, to bedzie dowod, ze Ligia jest z woli cezara w palacu. Lecz pryncypilarny centurion usmiechnal sie do niego przyjaznie i postapiwszy kilka krokow rzekl: - Witaj, szlachetny trybunie. Jesli pragniesz zlozyc poklon cezarowi, na zla trafiles chwile i nie wiem, czy bedziesz mogl go zobaczyc. - Co sie stalo? - spytal Winicjusz. - Boska mala Augusta zachorowala niespodzianie od dnia wczorajszego. Cezar i Augusta Poppea sa przy niej wraz z lekarzami, ktorych z calego miasta wezwano. Byl to wypadek wazny. Cezar, gdy mu sie urodzila ta corka, szalal po prostu ze szczescia i przyjal ja extra humanium gaudium. Przedtem jeszcze senat polecal najuroczysciej bogom lono Poppei. Czyniono wota i wyprawiano w Ancjum, gdzie nastapilo rozwiazanie, wspaniale igrzyska, a oprocz tego wzniesiono swiatynie dwom Fortunom. Nero, ktory w niczym nie umial zachowac miary, bez miary rowniez kochal to dziecie, Poppei zas bylo ono takze drogim, chocby dlatego, ze umacnialo jej stanowisko i wplyw czynilo nieprzepartym. Od zdrowia i zycia malej Augusty mogly zalezec losy calego imperium, lecz Winicjusz tak byl zajety soba, wlasna sprawa i wlasna miloscia, ze nie zwrociwszy prawie uwagi na wiadomosc centuriona, odrzekl: - Chce widziec sie tylko z Akte. I przeszedl. Lecz Akte zajeta byla takze przy dziecku i musial czekac na nia dlugo. Nadeszla dopiero kolo poludnia z twarza zmeczona i blada, ktora na widok Winicjusza pobladla jeszcze bardziej. - Akte - zawolal chwytajac jej rece Winicjusz i ciagnac ja na srodek atrium - gdzie jest Ligia? - Chcialam sie ciebie o to zapytac - odrzekla patrzac mu z wyrzutem w oczy. A on, jakkolwiek przyrzekal sobie, ze wybada ja spokojnie, scisnal znow dlonmi glowe i poczal powtarzac z twarza sciagnieta przez bol i gniew: - Nie ma jej. Porwano mi ja w drodze! Po chwili jednak opamietal sie i zblizywszy swa twarz do twarzy Akte, poczal mowic przez zacisniete zeby: - Akte... Jesli ci zycie mile, jesli nie chcesz stac sie przyczyna nieszczesc, ktorych nie potrafisz sobie nawet wyobrazic, odpowiedz mi prawde: czy nie cezar ja odbil? - Cezar nie wychodzil wczoraj z palacu. - Na cien matki twojej, na wszystkich bogow! Czy nie ma jej w palacu? - Na cien matki mojej, Marku, nie masz jej w palacu i nie cezar ja odbil. Od wczoraj zachorowala mala Augusta i Nero nie oddala sie od jej kolyski. Winicjusz odetchnal. To, co wydawalo mu sie najstraszniejszym, przestalo mu grozic. - A wiec - rzekl siadajac na lawie i zaciskajac piesci - porwali ja Aulusowie i w takim razie biada im! - Aulus Plaucjusz byl tu dzis rano. Nie mogl sie ze mna widziec, gdyz bylam zajeta przy dziecku, ale wypytywal o Ligie Epafrodyta i innych ze sluzby cesarskiej, a potem oswiadczyl im, ze przyjdzie jeszcze, aby sie widziec ze mna. - Chcial odwrocic od siebie podejrzenia. Gdyby nie wiedzial, co sie stalo z Ligia, bylby przyszedl szukac jej do mego domu. - Zostawil mi kilka slow na tabliczce, z ktorych zobaczysz, ze wiedzac, iz Ligia zostala zabrana z jego domu przez cezara na twoje i Petroniusza zadanie, spodziewal sie, iz zostanie tobie odeslana, i dzis rano byl w twoim domu, gdzie mu powiedziano, co sie stalo. To rzeklszy poszla do cubiculum i po chwili wrocila z tabliczka, ktora jej zostawil Aulus. Winicjusz przeczytal i zamilkl. Akte zas zdawala sie czytac mysli w jego posepnej twarzy, gdyz po chwili rzekla: - Nie, Marku. Stalo sie to, czego chciala sama Ligia. - Tys wiedziala, ze ona chce uciec! - wybuchnal Winicjusz. A ona spojrzala na niego swymi mglistymi oczyma niemal surowo. - Wiedzialam, ze nie chce zostac twoja naloznica. - A ty czym bylas cale zycie? - Ja bylam przedtem niewolnica. Lecz Winicjusz nie przestal sie burzyc. Cezar darowal mu Ligie, wiec on nie potrzebuje pytac, czym byla przedtem. Wynajdzie ja chocby pod ziemia i uczyni z niej wszystko, co mu sie podoba. Tak jest! Bedzie jego naloznica. Kaze ja chlostac, ilekroc mu sie podoba. Gdy mu sie sprzykrzy, odda ja ostatniemu ze swoich niewolnikow albo kaze jej obracac zarna w swoich posiadlosciach w Afryce. Bedzie jej teraz szukal i odnajdzie ja tylko po to, by ja zgniesc, zdeptac i upokorzyc. I podniecajac sie coraz bardziej, tracil wszelka miare do tego stopnia, ze nawet Akte poznala, iz zapowiadal wiecej, niz bylby zdolny dotrzymac, i ze mowi przez niego gniew i meka. Nad meka mialaby litosc, lecz przebrana miara wyczerpala jej cierpliwosc, tak ze wreszcie spytala go, dlaczego do niej przyszedl. Winicjusz nie znalazl na razie odpowiedzi. Przyszedl do niej, bo tak chcial, bo sadzil, ze udzieli mu jakich wiadomosci, ale wlasciwie przyszedl tylko do cezara, a nie mogac sie z nim zobaczyc wstapil do niej. Ligia uciekajac sprzeciwila sie woli cezara, wiec on ublaga go, by nakazal jej szukac w calym miescie i panstwie, chocby przyszlo uzyc do tego wszystkich legii i przetrzasnac kolejno kazdy dom w imperium. Petroniusz poprze jego prosbe i poszukiwania rozpoczna sie od dzis dnia. Na to Akte rzekla: - Strzez sie, bys jej nie stracil na zawsze wowczas dopiero, gdy ja z rozkazu cezara odnajda. Winicjusz zmarszczyl brwi. - Co to znaczy? - spytal. - Sluchaj mnie, Marku! Wczoraj bylysmy z Ligia w tutejszych ogrodach i spotkalysmy Poppee, a z nia mala Auguste, ktora niosla Murzynka Lilith. Wieczorem dziecko zachorowalo, a Lilith twierdzi, ze zostalo urzeczone i ze urzekla je ta cudzoziemka, ktora spotkaly w ogrodach. Jesli dziecko wyzdrowieje, zapomna o tym, lecz w razie przeciwnym pierwsza Poppea oskarzy Ligie o czary, a wowczas, gdziekolwiek ja odnajda, nie bedzie dla niej ratunku. Nastala chwila milczenia, po czym Winicjusz ozwal sie: - A moze ja urzekla? I mnie urzekla. - Lilith powtarza, ze dziecko zaraz zaplakalo, gdy je przeniosla kolo nas. I prawda! Zaplakalo. Pewno wyniesiono je do ogrodow juz chore. Marku, szukaj jej sam, gdzie chcesz, ale poki mala Augusta nie wyzdrowieje, nie mow o niej z cezarem, bo sciagniesz na nia pomste Poppei. Dosc juz jej oczy plakaly przez ciebie i niech wszyscy bogowie strzega teraz jej biednej glowy. - Ty ja kochasz, Akte? - spytal posepnie Winicjusz. A w oczach wyzwolenicy blysnely lzy. - Tak! Pokochalam ja. - Bo ci nie odplacila nienawiscia jak mnie. Akte popatrzyla na niego przez chwile, jakby wahajac sie lub jakby pragnac zbadac, czy mowil szczerze, po czym odrzekla: - Czlowieku zapalczywy i slepy! Ona cie kochala. Winicjusz zerwal sie pod wplywem tych slow jak opetany. Nieprawda! Nienawidzila go. Skad Akte moze wiedziec?! Czy po jednym dniu znajomosci Ligia uczynila jej wyznanie? Co to jest za milosc, ktora woli tulactwo, hanbe ubostwa, niepewnosc jutra, a moze i nedzna smierc - od uwienczonego domu, w ktorym czeka z uczta kochany! Lepiej mu takich rzeczy nie slyszec, bo gotow oszalec. Oto nie oddalby tej dziewczyny za wszystkie skarby tego palacu, a ona uciekla. Co to jest za milosc, ktora boi sie rozkoszy, a plodzi bolesc! Kto to pojmie? Kto moze zrozumiec? Gdyby nie nadzieja, ze ja odnajdzie, to utopilby w sobie miecz! Milosc sie oddaje, nie odbiera. Byly chwile u Aulusow, ze sam wierzyl w bliskie szczescie, ale teraz wie, ze go nienawidzila, nienawidzi i umrze z nienawiscia w sercu. Lecz Akte, zwykle bojazliwa i lagodna, wybuchnela z kolei oburzeniem. Jakze to on staral sie ja pozyskac? Zamiast poklonic sie o nia Aulusowi i Pomponii, odebral dziecko podstepem rodzicom. Chcial ja uczynic nie zona, ale naloznica, ja, wychowanke zacnego domu, ja, corke krolewska. I sprowadzil ja do tego domu zbrodni i sromoty, pokalal jej niewinne oczy widokiem bezecnej uczty, postepowal z nia jak z nierzadnica. Zali zapomnial, czym jest dom Aulusow i kim Pomponia Grecyna, ktora wychowala Ligie? Zali nie ma dosc rozumu na to, by odgadnac, ze to sa kobiety inne niz Nigidia, niz Kalwia Kryspinilla, niz Poppea i niz te wszystkie, ktore napotyka w domu cezara? Zali ujrzawszy Ligie nie zrozumial od razu, ze to jest czyste dziewcze, ktore woli smierc od hanby? Skadze wie, jakich ona bogow wyznaje i czy nie czystszych, nie lepszych niz nierzadna Wenus lub niz Izys, ktora czcza rozpustne Rzymianki? Nie! Ligia nie czynila jej wyznan, ale mowila jej, ze ratunku wyglada od niego, od Winicjusza; miala nadzieje, ze on wyprosi dla niej od cezara powrot do domu i ze wroci ja Pomponii. A mowiac o tym plonila sie jak dziewcze, ktore kocha i ufa. I jej serce bilo dla niego, ale on sam przestraszyl ja, zrazil, oburzyl i niechze teraz jej szuka z pomoca zolnierzy cezara, ale niech wie, ze jesli dziecko Poppei umrze, to na nia padnie podejrzenie i zguba jej bedzie nieuchronna. Przez gniew i bol Winicjusza poczelo sie przeciskac wzruszenie. Wiadomosc, ze Ligia kochala go, wstrzasnela do glebi jego dusza. Przypomnial ja sobie w ogrodzie u Aulusow, gdy sluchala jego slow z rumiencem na twarzy i z oczyma pelnymi swiatla. Wydalo mu sie, ze wowczas istotnie poczynala go kochac, i nagle ogarnelo go na te mysl poczucie jakiegos szczescia stokroc jeszcze wiekszego niz to, ktorego pragnal. Pomyslal, ze istotnie mogl ja miec powolna, a w dodatku kochajaca. Oto bylaby oprzedla drzwi jego i namascila je wilczym tluszczem, a potem zasiadla, jako zona, na owczym runie, u jego ogniska. Oto uslyszalby z jej ust sakramentalne: "Gdzie ty Kajus, tam i ja Kaja", i bylaby na zawsze jego. Czemu on tak nie postapil? Byl przecie gotow. A teraz jej nie ma i moze jej nie odnalezc, a gdyby odnalazl, moze ja zgubic, a gdyby nawet nie zgubil, nie zechca go juz ani Aulusowie, ani ona. Tu gniew poczal mu znow podnosic wlosy na glowie, lecz teraz zwrocil sie juz nie przeciw Aulusom lub Ligii, lecz przeciw Petroniuszowi. On byl wszystkiemu winien. Gdyby nie on, Ligia nie potrzebowalaby sie tulac, bylaby jego narzeczona i zadne niebezpieczenstwo nie wisialoby nad jej droga glowa. A teraz stalo sie i za pozno naprawiac zle, ktore sie naprawic nie da. - Za pozno! I zdawalo mu sie, ze otchlan otworzyla sie przed jego nogami. Nie wiedzial, co przedsiewziac, jak postapic, dokad sie udac. Akte powtorzyla, jak echo, slowo "za pozno", ktore w cudzych ustach zabrzmialo mu jak wyrok smierci. Rozumial tylko jedna rzecz, ze trzeba mu znalezc Ligie, bo inaczej stanie sie z nim cos zlego. I okreciwszy sie machinalnie w toge chcial odejsc nie zegnajac sie nawet z Akte, gdy wtem zaslona dzielaca przedsionek od atrium uchylila sie i nagle ujrzal przed soba zalobna postac Pomponii Grecyny. Widocznie i ona dowiedziala sie juz o zniknieciu Ligii i sadzac, ze jej latwiej bedzie niz Aulusowi widziec sie z Akte, przychodzila do niej po wiadomosci. Lecz spostrzeglszy Winicjusza zwrocila ku niemu swa drobna, blada twarz i po chwili rzekla: - Marku, niech Bog ci przebaczy krzywde, jaka wyrzadziles nam i Ligii. A on stal z czolem spuszczonym, z poczuciem nieszczescia i winy, nie rozumiejac, jaki Bog mial i mogl mu przebaczyc ni dlaczego Pomponia mowila o przebaczeniu, gdy powinna byla mowic o zemscie. I wreszcie wyszedl z glowa bezradna, pelna ciezkich mysli, ogromnej troski i zdumienia. Na dziedzincu i pod galeria staly niespokojne gromady ludzi. Miedzy palacowymi niewolnikami widac bylo rycerzy i senatorow, ktorzy przybyli dowiedziec sie o zdrowie malej Augusty, a zarazem pokazac sie w palacu i zlozyc dowod swej troskliwosci chocby wobec niewolnikow cezarianskich. Wiesc o chorobie "bogini" rozeszla sie widac szybko, bo w bramie ukazywaly sie coraz nowe postacie, a przez otwor luku widac bylo cale tlumy. Niektorzy z przybywajacych widzac, ze Winicjusz wychodzil z palacu, zaczepiali go o nowiny, lecz on nie odpowiadajac na pytania szedl przed siebie, dopoki Petroniusz, ktory takze przybyl juz po wiadomosci, nie potracil go omal piersia i nie zatrzymal. Winicjusz bylby niechybnie zawrzal na jego widok i dopuscil sie jakiego bezprawia w palacu cezara, gdyby nie to, ze od Akte wyszedl jak zlamany, w takim wyczerpaniu i pognebieniu, ze chwilowo opuscila go nawet wrodzona mu zapalczywosc. Odsunal jednak Petroniusza i chcial przejsc, lecz ow zatrzymal go prawie przemoca. - Jak sie ma boska? - spytal. Ale owa przemoc rozdraznila znow Winicjusza i wzburzyla go w jednej chwili. - Niech pieklo pochlonie ja i caly ten dom! - odpowiedzial sciskajac zeby. - Milcz, nieszczesliwy! - rzekl Petroniusz i rozejrzawszy sie naokol dodal pospiesznie: - Chcesz wiedziec cos o Ligii, to chodz ze mna. Nie! Tu nic nie powiem! Chodz ze mna, powiem ci moje domysly w lektyce. I otoczywszy ramieniem mlodego czlowieka wyprowadzil go co predzej z palacu. Lecz o to mu glownie chodzilo, gdyz nowin nie mial zadnych. Natomiast bedac czlowiekiem zaradnym i majac mimo wczorajszego oburzenia duzo wspolczucia dla Winicjusza, a wreszcie poczuwajac sie poniekad do odpowiedzialnosci za wszystko, co sie stalo, juz byl cos przedsiewzial i gdy wsiedli do lektyki, rzekl: - Przy wszystkich bramach kazalem czuwac moim niewolnikom, dawszy im dokladny opis dziewczyny i tego olbrzyma, ktory ja u cezara wyniosl z uczty, nie ma bowiem watpliwosci, ze to on ja odbil. Sluchaj mnie! Byc moze, ze Aulusowie zechca ja ukryc w ktorej ze swych wiejskich posiadlosci, a w takim razie bedziemy wiedzieli, w ktora strone ja uprowadza. Jesli zas przy bramach jej nie dostrzega, to bedzie dowod, ze zostala w miescie, i dzis jeszcze w miescie rozpoczniemy poszukiwania. - Aulusowie nie wiedza, gdzie ona jest - odrzekl Winicjusz. - Masz-li pewnosc, ze tak jest? - Widzialem Pomponie. Oni szukaja jej takze. - Wczoraj nie mogla z miasta wyjsc, bo noca bramy zamkniete. Dwoch z moich ludzi krazy kolo kazdej bramy. Jeden ma isc w slad za Ligia i za olbrzymem, drugi wroci natychmiast, by dac znac. Jesli jest w miescie, znajdziemy ja, bo owego Liga, chocby po wzroscie i barkach, rozpoznac latwo. Szczesliwys, ze nie porwal jej cezar, moge cie zas upewnic, ze nie, bo na Palatynie nie ma dla mnie tajemnic. Lecz Winicjusz wybuchnal wiecej jeszcze zalem niz gniewem i glosem przerywanym przez wzruszenie poczal Petroniuszowi opowiadac, co slyszal od Akte i jakie nowe niebezpieczenstwa zawisly nad glowa Ligii, tak straszne, ze wobec nich, znalazlszy zbiegow, trzeba bedzie ukrywac ja jak najstaranniej przed Poppea. Po czym jal wyrzucac gorzko Petroniuszowi jego rady. Gdyby nie on, wszystko by poszlo inaczej. Ligia bylaby u Aulusow, a on, Winicjusz, moglby ja widywac codziennie i bylby szczesliwszy od cezara. I unoszac sie w miare opowiadania, poddawal sie coraz bardziej wzruszeniu, az wreszcie lzy zalu i wscieklosci poczely mu kapac z oczu. Petroniusz zas, ktory wprost nie spodziewal sie, by mlody czlowiek mogl kochac i pozadac do tego stopnia, widzac te lzy rozpaczy mowil sobie w duchu z pewnym zdziwieniem: - O potezna pani Cypru! Ty jedna krolujesz bogom i ludziom! Lecz gdy wysiedli przed domem Petroniusza, przelozony nad atrium oswiadczyl im, ze zaden z niewolnikow, wyslanych do bram, jeszcze nie wrocil. Atriensis kazal im poniesc zywnosc i nowy rozkaz, by pod grozba chlosty dawali pilne baczenie na wszystkich wychodzacych z miasta. - Widzisz - rzekl Petroniusz - niewatpliwie sa dotad w miescie, a w takim razie znajdziemy ich. Kaz jednak i swoim ludziom czuwac przy bramach, tym mianowicie, ktorzy byli poslani po Ligie, bo ci latwo ja rozpoznaja. - Kazalem ich zeslac do wiejskich ergastulow - rzeki Winicjusz - ale wnet rozkaz odwolam, niech ida do bram. I skresliwszy kilka slow na powleczonej woskiem tabliczce oddal ja Petroniuszowi, ktory polecil odeslac ja natychmiast do domu Winicjusza. Po czym przeszli do wewnetrznego portyku i tam zasiadlszy na marmurowej lawie, poczeli rozmawiac. Zlotowlosa Eunice i Iras podsunely im pod nogi brazowe stoleczki, a nastepnie przystawiwszy do lawki stolik poczely im lac wino do czasz z cudnych waskoszyjastych dzbankow, ktore sprowadzono z Volaterrae i Ceryny. - Czy masz miedzy swymi ludzmi kogo, co by znal tego olbrzymiego Liga? - spytal Petroniusz. - Znal go Atacynus i Gulo. Ale Atacynus legl wczoraj przy lektyce, a Gula zabilem ja. - Szkoda mi go - rzekl Petroniusz. - On nosil na reku nie tylko ciebie, ale i mnie. - Chcialem go nawet wyzwolic - odparl Winicjusz - lecz mniejsza z tym. Mowmy o Ligii. Rzym to morze... - Perly polawiaja sie wlasnie w morzu... Zapewne nie znajdziemy jej dzis lub jutro, jednakze znajdziemy niechybnie. Ty mnie obecnie obwiniasz, zem ci podal ten srodek, ale srodek sam w sobie byl dobry, a stal sie zly dopiero wowczas, gdy na zle sie obrocil. Wszakzes slyszal od samego Aulusa, ze zamierza z cala rodzina przeniesc sie do Sycylii. W ten sposob dziewczyna bylaby i tak daleko od ciebie. - Bylbym za nimi pojechal - odrzekl Winicjusz - a w kazdym razie bylaby bezpieczna, teraz zas, jesli tamto dziecko umrze, Poppea i sama uwierzy, i wmowi w cezara, ze to z winy Ligii. - Tak jest. To mnie zaniepokoilo takze. Ale ta mala kukla moze jeszcze wyzdrowiec. Gdyby zas miala umrzec, znajdziemy i wowczas jakis sposob. Tu Petroniusz zamyslil sie na chwile, po czym rzekl: - Poppea wyznaje jakoby religie Zydow i wierzy w zle duchy. Cezar jest przesadny... Jesli rozpuscimy wiesc, ze Ligie porwaly zle duchy, wiesc znajdzie wiare, zwlaszcza ze, gdy nie odbil jej ani cezar, ani Aulus Plaucjusz, zniknela w sposob istotnie tajemniczy. Lig sam jeden nie bylby tego dokazal. Musialby miec pomoc, a skad by niewolnik w ciagu jednego dnia mogl zebrac tylu ludzi? - Niewolnicy wspieraja sie wzajem w calym Rzymie. - Ktory krwawo to kiedykolwiek przyplaci. Tak, wspieraja sie, ale nie jedni przeciw drugim, a tu wiadomo bylo, ze na twoich spadnie odpowiedzialnosc i kara. Gdy poddasz swoim mysl o zlych duchach, potwierdza natychmiast, ze je na wlasne oczy widzieli, bo to ich wobec ciebie od razu uniewinni... Spytaj ktorego na probe, czy nie widzial, jak unosily Ligie w powietrzu, a na egide Zeusa, zaprzysiegnie natychmiast, ze tak bylo. Winicjusz, ktory byl takze przesadny, spojrzal na Petroniusza z naglym, ogromnym niepokojem. - Jesli Ursus nie mogl miec ludzi do pomocy i nie mogl sam jeden jej porwac, to kto ja porwal? Lecz Petroniusz poczal sie smiac. - Widzisz - rzekl - uwierza, skoro i ty juz na wpol wierzysz. Taki jest nasz swiat, ktory drwi z bogow. Uwierza i nie beda jej szukali, a my tymczasem umiescimy ja gdzies daleko od miasta, w jakiejs mojej lub twojej willi. - Jednakze kto mogl jej pomoc? - Jej wspolwyznawcy - odpowiedzial Petroniusz. - Jacy? Jakiez ona czci bostwo? Powinien bym wiedziec lepiej od ciebie. - Kazda niemal kobieta w Rzymie czci inne. Jest rzecza niezawodna, ze Pomponia wychowala ja w czci dla tego bostwa, ktore sama wyznaje, jakie zas wyznaje, nie wiem. Jedna jest rzecz pewna, ze nikt nie widzial jej, by w ktorejkolwiek z naszych swiatyn ofiarowala naszym bogom. Oskarzano ja nawet, ze jest chrzescijanka, ale to rzecz niepodobna. Sad domowy oczyscil ja z tego zarzutu. O chrzescijanach mowia, ze nie tylko czcza osla glowe, ale sa nieprzyjaciolmi rodzaju ludzkiego i dopuszczaja sie najbezecniejszych zbrodni. Zatem Pomponia nie moze byc chrzescijanka, gdyz cnota jej jest znana, a nieprzyjaciolka rodzaju ludzkiego nie obchodzilaby sie tak z niewolnikami, jak ona sie obchodzi. - W zadnym domu nie obchodza sie z nimi tak jak u Aulusow - przerwal Winicjusz. - Wiec widzisz. Pomponia wspominala mi o jakims bogu, ktory ma byc jeden, wszechmocny i milosierny. Gdzie pochowala wszystkich innych, to jej rzecz, dosc, ze ten jej Logos nie bylby chyba bardzo wszechmocny, a raczej musialby byc marnym bogiem, gdyby mial tylko dwie czcicielki, to jest Pomponie i Ligie z dodatkiem ich Ursusa. Musi ich byc wiecej, tych wyznawcow, i ci dali pomoc Ligii. - Ta wiara kaze przebaczac - rzekl Winicjusz. - Spotkalem u Akte Pomponie, ktora powiedziala mi: "Niech ci Bog przebaczy krzywde, jaka wyrzadziles Ligii i nam." - Widocznie ich bog to jakis curator bardzo dobrowolny. Ha, niechze ci przebaczy, a na znak przebaczenia niechaj ci wroci dziewczyne. - Ofiarowalbym mu jutro hekatombe. Nie chce jadla ni kapieli, ni snu. Wezme ciemna lacerne i pojde wloczyc sie po miescie. Moze ja w przebraniu znajde. Chory jestem! Petroniusz spojrzal na niego z pewnym politowaniem. Istotnie, oczy Winicjusza podsinialy, zrenice swiecily goraczka; nie ogolony rano zarost powlokl ciemnym pasem jego silnie zarysowane szczeki, wlosy mial w nieladzie i wygladal naprawde jak chory. Iras i zlotowlosa Eunice patrzyly na niego takze ze wspolczuciem, lecz on zdawal sie ich nie widziec i obaj z Petroniuszem tak nic nie zwazali na obecnosc niewolnic, jak by nie zwazali na krecace sie kolo nich psy. - Goraczka cie trawi - rzekl Petroniusz. - Tak jest. - Wiec posluchaj mnie... Nie wiem, co by ci zapisal lekarz, ale wiem, jak ja bym postapil na twoim miejscu, ja. Oto zanim sie tamta odnajdzie, poszukalbym w innej tego, czego mi wraz z tamta zabraklo. Widzialem w twojej willi ciala wyborne. Nie przecz mi... Wiem, co jest milosc, i wiem, ze gdy sie jednej pozada, inna jej zastapic nie moze. Ale w pieknej niewolnicy mozna zawsze znalezc chociaz chwilowa rozrywke... - Nie chce! - odpowiedzial Winicjusz. Lecz Petroniusz, ktory mial do niego rzeczywista slabosc i ktory pragnal istotnie zlagodzic jego cierpienie, poczal rozmyslac, jak by to uczynic. - Moze twoje nie maja dla ciebie uroku nowosci - rzekl po chwili - lecz (i tu jal patrzec kolejno na Iras i na Eunice, a wreszcie polozyl dlon na biodrze zlotowlosej Greczynki) przypatrz sie tej Charytce. Kilka dni temu mlodszy Fontejus Kapiton dawal mi za nia troje cudnych pacholat z Klazomene, albowiem piekniejszego ciala chyba i Skopas nie stworzyl. Sam nie rozumiem, dlaczego dotad pozostalem dla niej obojetny, nie wstrzymala mnie przecie mysl o Chryzotemis! Otoz daruje ci ja, wez ja sobie! A zlotowlosa Eunice uslyszawszy to pobladla w jednej chwili jak plotno i patrzac przestraszonymi oczyma na Winicjusza, zdawala sie bez tchu w piersi czekac na jego odpowiedz. Lecz on zerwal sie nagle i scisnawszy rekoma skronie poczal mowic predko jak czlowiek, ktory trawiony choroba, nie chce slyszec o niczym: - Nie!... nie!... Nic mi po niej! Nic mi po innych... Dziekuje ci, ale nie chce! I ide szukac tamtej po miescie. Kaz mi dac galijska lacerne z kapturem. Pojde za Tyber. Gdybym choc Ursusa mogl zobaczyc!... I wyszedl spiesznie. Petroniusz zas widzac, ze istotnie nie moze usiedziec na miejscu, nie probowal go wstrzymywac. Biorac jednak odmowe Winicjusza za chwilowa niechec do kazdej kobiety, ktora nie byla Ligia, i nie chcac, by wspanialomyslnosc jego poszla na marne, zwrociwszy sie do niewolnicy rzekl: - Eunice, wykapiesz sie, namascisz i przybierzesz, a potem pojdziesz do domu Winicjusza. Lecz ona padla przed nim na kolana i ze zlozonymi rekoma poczela go blagac, by jej nie oddalal z domu. Ona nie pojdzie do Winicjusza i woli tu nosic drwa do hypocaustum niz tam byc pierwsza ze slug! Nie chce! nie moze! I blaga go, by zlitowal sie nad nia. Niechaj ja kaze chlostac codziennie, byle jej nie wysylal z domu. I trzesac sie jak lisc, zarazem z bojazni i uniesienia, wyciagala ku niemu rece, on zas sluchal jej ze zdumieniem. Niewolnica, ktora smie sie wypraszac od spelnienia rozkazu, ktora mowi: "Nie chce i nie moge", byla czyms tak nieslychanym w Rzymie, ze Petroniusz na razie nie chcial uszom uwierzyc. Wreszcie zmarszczyl brwi. Byl on zbyt wykwintnym, by byc okrutnym. Niewolnikom jego, zwlaszcza w zakresie rozpusty, wiecej bylo wolno niz innym, pod warunkiem, by wzorowo spelniali sluzbe i wole panska czcili na rowni z boza. W razie uchybienia tym dwom obowiazkom umial jednak nie zalowac kar, jakim wedle ogolnego obyczaju podlegali. A gdy procz tego nie cierpial i wszelkich przeciwnosci, i wszystkiego, co mu mieszalo spokoj, wiec popatrzywszy chwile na kleczaca rzekl: - Przywolasz mi Tejrezjasza i powrocisz tu z nim razem. Eunice wstala drzaca, ze lzami w oczach, i odeszla, po chwili zas wrocila z przelozonym nad atrium Kretenczykiem Tejrezjaszem. - Wezmiesz Eunice - rzekl mu Petroniusz - i dasz jej dwadziescia piec plag, tak jednak, by nie popsuc skory. To rzeklszy przeszedl do biblioteki i zasiadlszy przy stole z rozowego marmuru poczal pracowac nad swoja Uczta Trymalchiona. Ale ucieczka Ligii i choroba malej Augusty nadto rozrywaly mu mysl, tak ze nie mogl dlugo pracowac. Zwlaszcza choroba owa byla waznym wypadkiem. Petroniuszowi przyszlo do glowy, ze jesli cezar uwierzy, iz Ligia rzucila czar na mala Auguste, to odpowiedzialnosc moze spasc i na niego, albowiem na jego to prosbe sprowadzono dziewczyne do palacu. Liczyl jednak, ze za pierwszym widzeniem sie z cezarem potrafi w jakikolwiek sposob wytlumaczyc mu cala niedorzecznosc podobnego przypuszczenia, a po trochu liczyl i na pewna slabosc, jaka czula dla niego Poppea, ukrywajac ja wprawdzie starannie, ale nie tak starannie, by nie mial jej odgadnac. Po chwili tez wzruszyl ramionami na swe obawy i postanowil zejsc do triclinium, by sie posilic, a nastepnie kazac sie zaniesc jeszcze raz do palacu, potem na Pole Marsowe, a potem do Chryzotemis. Lecz po drodze do triclinium, przy wejsciu do korytarza przeznaczonego dla sluzby, dojrzal nagle stojaca pod sciana wsrod innych niewolnikow wysmukla postac Eunice i zapomniawszy, ze nie wydal Tejrezjaszowi innego rozkazu, jak aby ja wychlostal, zmarszczyl znow brwi i poczal sie za nim ogladac. Nie dostrzeglszy go jednak miedzy sluzba zwrocil sie do Eunice: - Czy otrzymalas chloste? A ona po raz drugi rzucila sie do jego nog, przycisnela na chwile do ust brzeg jego togi, po czym odrzekla: - O tak, panie! Otrzymalam! O tak, panie!... W glosie jej brzmiala jakby radosc i wdziecznosc. Widocznym bylo, iz sadzila, ze chlosta miala zastapic oddanie jej z domu i ze teraz moze juz pozostac. Petroniusza, ktory to zrozumial, zadziwil ten namietny opor niewolnicy, ale nadto byl bieglym znawca natury ludzkiej, by nie odgadnac, ze jedna chyba milosc mogla byc takiego oporu powodem. - Masz-li kochanka w tym domu? - spytal. A ona podniosla na niego swoje niebieskie, lzawe oczy i odrzekla tak cicho, ze ledwo mozna ja bylo uslyszec: - Tak, panie!... I z tymi oczyma, z odrzuconym w tyl zlotym wlosem, z obawa i nadzieja w twarzy, byla tak piekna, patrzyla na niego tak blagalnie, ze Petroniusz, ktory, jako filozof, sam glosil potege milosci, a jako esteta, czcil wszelka pieknosc, uczul dla niej pewien rodzaj politowania. - Ktory z nich jest twoim kochankiem? - spytal wskazujac glowa na sluzbe. Lecz na to nie bylo odpowiedzi, tylko Eunice schylila twarz az do jego stop i pozostala nieruchoma. Petroniusz spojrzal po niewolnikach, miedzy ktorymi byli piekni i dorodni mlodziency, lecz z zadnego oblicza nie mogl nic wyczytac, a natomiast wszystkie mialy jakies dziwne usmiechy; za czym popatrzyl chwile jeszcze na lezaca u jego nog Eunice i odszedl w milczeniu do triclinium. Po posilku kazal sie zaniesc do palacu, a potem do Chryzotemis, u ktorej pozostal do poznej nocy. Lecz wrociwszy rozkazal wezwac do siebie Tejrezjasza. - Czy Eunice dostala chloste? - spytal go. - Tak, panie. Nie pozwoliles jednak przecinac skory. - Czym nie wydal co do niej innego rozkazu? - Nie, panie - odpowiedzial z niepokojem atriensis. - To dobrze. Kto z niewolnikow jest jej kochankiem? - Nikt, panie. - Co o niej wiesz? Tejrezjasz poczal mowic nieco niepewnym glosem: - Eunice nigdy nie opuszcza noca cubiculum, w ktorym sypia ze stara Akryzjona i Ifida; nigdy po twej kapieli, panie, nie zostaje w lazni... Inne niewolnice smieja sie z niej i nazywaja ja Diana. - Dosyc - rzekl Petroniusz. - Moj krewny, Winicjusz, ktoremu darowalem dzis rano Eunice, nie przyjal jej, wiec pozostanie w domu. Mozesz odejsc. - Czy wolno mi jeszcze mowic o Eunice, panie? - Kazalem ci mowic wszystko, co wiesz. - Cala familia mowi, panie, o ucieczce dziewicy, ktora miala zamieszkac w domu szlachetnego Winicjusza. Po twoim odejsciu Eunice przyszla do mnie i powiedziala mi, iz zna czlowieka, ktory potrafi ja odnalezc. - A! - rzekl Petroniusz. - Co to za czlowiek? - Nie znam go, panie, myslalem jednak, ze powinienem ci to oznajmic. - Dobrze. Niech ten czlowiek czeka jutro w moim domu na przybycie trybuna, ktorego jutro poprosisz w moim imieniu, by rano mnie odwiedzil. Atriensis sklonil sie i wyszedl. Petroniusz zas poczal mimo woli myslec o Eunice. Z poczatku zdawalo mu sie rzecza jasna, ze mloda niewolnica pragnie, by Winicjusz odzyskal Ligie dlatego tylko, by nie byc zmuszona do zastapienia jej w jego domu. Lecz nastepnie przyszlo mu do glowy, ze ow czlowiek, ktorego Eunice nastrecza, moze byc jej kochankiem, i ta mysl wydala mu sie nagle przykra. Byl wprawdzie prosty sposob dowiedzenia sie prawdy, wystarczalo bowiem kazac zawolac Eunice, lecz godzina byla pozna, Petroniusz zas czul sie strudzony po dlugich odwiedzinach u Chryzotemis i pilno mu bylo do snu. Jednakze idac do cubiculum przypomnial sobie, nie wiadomo dlaczego, ze w katach oczu Chryzotemis dostrzegl dzis zmarszczki. Pomyslal tez, ze jej pieknosc byla bardziej rozglosna w calym Rzymie niz prawdziwa i ze Fontejus Kapiton, ktory mu ofiarowal trzy pacholeta z Klazomene za Eunice, chcial ja jednak kupic zbyt tanio. Nazajutrz Petroniusz konczyl sie zaledwie ubierac w unctuarium, gdy nadszedl wezwany przez Tejrezjasza Winicjusz. Wiedzial on juz, ze zadne nowiny od bram nie przyszly, i wiadomosc ta zamiast go ucieszyc, jako dowod, ze Ligia znajduje sie w miescie, przygnebila go jeszcze bardziej, albowiem poczal przypuszczac, ze Ursus mogl ja wyprowadzic z miasta natychmiast po porwaniu, a wiec przedtem, zanim niewolnicy Petroniusza poczeli przy bramach strazowac. Wprawdzie jesienia, gdy dni stawaly sie krotsze, zamykano je dosc wczesnie, ale tez i otwierano je dla wyjezdzajacych, ktorych liczba bywala znaczna. Za mury mozna sie tez bylo wydostac i innymi sposobami, o ktorych na przyklad niewolnicy, ktorzy chcieli zbiec z miasta, wiedzieli dobrze. Winicjusz wyslal wprawdzie swych ludzi i na wszystkie drogi, wiodace na prowincje do wigilow w pomniejszych miastach, z ogloszeniem o zbieglej parze niewolnikow, z dokladnym opisem Ursusa i Ligii i z oznajmieniem nagrody za ich schwytanie. Bylo jednak rzecza watpliwa, czy ten poscig moze ich dosiegnac, a gdyby nawet dosiegnal, czy wladze miejscowe beda sie czuly w prawie zatrzymac ich na prywatne zadanie Winicjusza, nie poswiadczone przez pretora. Owoz na podobne poswiadczenie nie bylo czasu. Ze swej strony Winicjusz przez caly wczorajszy dzien szukal Ligii w przebraniu niewolnika po wszystkich zaulkach miasta, nie zdolal jednak odnalezc najmniejszego sladu ni wskazowki. Widzial wprawdzie ludzi Aulusowych, ale ci zdawali sie takze czegos szukac i to utwierdzilo go tylko w mniemaniu, ze nie Aulusowie ja odbili i ze nie wiedza takze, co sie z nia stalo. Gdy wiec Tejrezjasz oswiadczyl mu, ze jest czlowiek, ktory podejmuje sie jej odszukac, pospieszyl co tchu do domu Petroniusza i zaledwie sie z nim powitawszy poczal o owego czlowieka wypytywac. - Zaraz go zobaczymy - rzekl Petroniusz. - Jest to znajomy Eunice, ktora w tej chwili nadejdzie ulozyc faldy mojej togi i ktora da nam o nim blizsza wiadomosc. - Ta, ktora wczoraj chciales mi darowac? - Ta, ktora wczoraj odrzuciles, za co ci zreszta jestem wdzieczny, jest to bowiem najlepsza vestiplica w calym miescie. Jakoz vestiplica nadeszla, prawie zanim skonczyl mowic, i wziawszy toge, zlozona na krzesle wykladanym koscia sloniowa, rozwinela ja, by zarzucic na ramiona Petroniusza. Twarz miala jasna, cicha, a w oczach jej swiecila radosc. Petroniusz spojrzal na nia i wydala mu sie bardzo piekna. Po chwili, gdy okreciwszy go w toge, poczela ja ukladac, schylajac sie chwilami dla wydluzenia fald, spostrzegl, ze jej ramiona maja przecudny kolor bladej rozy, a piers i barki przezrocze odblaski perlowca lub alabastru. - Eunice - rzekl - czy jest ten czlowiek, o ktorym wspominalas wczoraj Tejrezjaszowi? - Jest, panie. - Jak sie zowie? - Chilon Chilonides, panie. - Kto on jest? - Lekarz, medrzec i wrozbita, ktory umie czytac w losach ludzkich i przepowiadac przyszlosc. - Czy przepowiedzial przyszlosc i tobie? Eunice oblala sie rumiencem, ktory zarozowil nawet jej uszy i szyje. - Tak, panie. - Coz ci wywrozyl? - Ze spotka mnie bolesc i szczescie. - Bolesc spotkala cie wczoraj z reki Tejrezjasza, a wiec powinno przyjsc i szczescie. - Juz przyszlo, panie. - Jakie? A ona szepnela cicho: - Zostalam. Petroniusz polozyl dlon na jej zlotej glowie. - Dobrzes ulozyla dzis faldy i rad jestem z ciebie, Eunice. Jej zas pod tym dotknieciem oczy w jednej chwili zaszly mgla szczescia i piers poczela sie szybko poruszac. Lecz Petroniusz z Winicjuszem przeszli do atrium, gdzie czekal na nich Chilon Chilonides, ktory ujrzawszy ich oddal gleboki poklon. Petroniuszowi na mysl o przypuszczeniu, ktore uczynil wczoraj, ze moze to byc kochanek Eunice, usmiech wybiegl na usta. Czlowiek, ktory stal przed nim, nie mogl byc niczyim kochankiem. W tej dziwnej figurze bylo cos i plugawego, i smiesznego. Nie byl stary: w jego niechlujnej brodzie i kreconej czuprynie ledwie gdzieniegdzie przeswiecal wlos siwy. Brzuch mial zapadly, plecy zgarbione tak, ze na pierwszy rzut oka wydawal sie byc garbatym, nad owym garbem zas wznosila sie glowa wielka, o twarzy malpiej i zarazem lisiej, i przenikliwym wejrzeniu. Zoltawa jego cera popstrzona byla pryszczami, a pokryty nimi calkowicie nos mogl wskazywac zbytnie zamilowanie do butelki. Zaniedbany ubior, skladajacy sie z ciemnej tuniki utkanej z koziej welny i takiegoz dziurawego plaszcza, dowodzil prawdziwej lub udanej nedzy. Petroniuszowi na jego widok przyszedl na mysl Homerowy Tersytes, wiec tez odpowiedziawszy skinieniem reki na jego uklon rzekl: - Witaj, boski Tersytesie! Jak sie miewaja twoje guzy, ktorych ci nabil pod Troja Ulisses, i co on sam porabia na Polach Elizejskich? - Szlachetny panie - odpowiedzial Chilon Chilonides - najmedrszy z umarlych, Ulisses, zasyla przeze mnie najmedrszemu z zyjacych, Petroniuszowi, pozdrowienie i prosbe, by okryl nowym plaszczem moje guzy. - Na Hekate Triformis! - zawolal Petroniusz - odpowiedz warta plaszcza... Lecz dalsza rozmowe przerwal niecierpliwy Winicjusz, ktory spytal wrecz: - Czy wiesz dokladnie, czego sie podejmujesz? - Gdy dwie familie w dwoch wspanialych domach nie mowia o niczym innym, a za nimi powtarza wiadomosc polowa Rzymu, nietrudno wiedziec - odparl Chilon. - Wczorajszej nocy odbito dziewice, wychowana w domu Aula Plaucjusza, imieniem Ligia albo wlasciwie: Kallina, ktora twoi niewolnicy, o panie, przeprowadzali z palacu cezara do twej insuli, ja zas podejmuje sie odnalezc ja w miescie lub, jesli, co jest malo prawdopodobnym, opuscila miasto, wskazac ci, szlachetny trybunie, dokad uciekla i gdzie sie ukryla. - Dobrze! - rzekl Winicjusz, ktoremu podobala sie scislosc odpowiedzi.- Jakie masz do tego srodki? Chilo usmiechnal sie chytrze: - Srodki ty posiadasz, panie, ja mam tylko rozum. Petroniusz usmiechnal sie takze, albowiem byl zupelnie zadowolony ze swego goscia. "Ten czlowiek moze odnalezc dziewczyne" - pomyslal. Tymczasem Winicjusz zmarszczyl swe zrosniete brwi i rzekl: - Nedzarzu, jesli mnie zwodzisz dla zysku, kaze cie zabic pod kijami. - Filozofem jestem, panie, a filozof nie moze byc chciwym na zysk, zwlaszcza na taki, jaki wspanialomyslnie obiecujesz. - Ach, jestes filozofem? - spytal Petroniusz. - Eunice mowila mi, ze jestes lekarzem i wrozbita. Skad znasz Eunice? - Przychodzila do mnie po rade, gdyz slawa moja obila sie o jej uszy. - Jakiejze chciala rady? - Na milosc, panie. Chciala sie wyleczyc z bezwzajemnej milosci. - I wyleczyles ja? - Uczynilem wiecej, panie, dalem jej bowiem amulet, ktory zapewnia wzajemnosc. W Pafos, na Cyprze, jest swiatynia, o panie, w ktorej chowaja przepaske Wenery. Dalem jej dwie nitki z tej przepaski, zamkniete w skorupie migdala. - I kazales sobie dobrze zaplacic? - Za wzajemnosc nigdy nie mozna dosc zaplacic, ja zas nie majac dwoch palcow u prawej reki zbieram na niewolnika-skrybe, ktory by spisywal moje mysli i zachowal moja nauke dla swiata. - Do jakiejze szkoly nalezysz, boski medrcze? - Jestem cynikiem, panie, bo mam dziurawy plaszcz; jestem stoikiem, bo biede znosze cierpliwie, a jestem perypatetykiem, bo nie posiadajac lektyki chodze piechota od winiarza do winiarza i po drodze nauczam tych, ktorzy obiecuja za dzban zaplacic. - Przy dzbanku zas stajesz sie retorem? - Heraklit powiedzial: "Wszystko plynie", a czy mozesz zaprzeczyc, panie, ze wino jest plynem? - I glosi, ze ogien jest bostwem, bostwo zas to plonie na twym nosie. - A boski Diogenes z Apolonii glosil, ze istota rzeczy jest powietrze, a im powietrze cieplejsze, tym doskonalsze tworzy istoty, a z najcieplejszego tworza sie dusze medrcow. Ze zas jesienia przychodza chlody, ergo prawdziwy medrzec powinien ogrzewac dusze winem... Bo rowniez nie mozesz zaprzeczyc, panie, by dzban, chocby cienkusza spod Kapui lub Telezji, nie roznosil ciepla po wszystkich kosciach znikomego ludzkiego ciala. - Chilonie Chilonidesie, gdzie jest twoja ojczyzna? - Nad Pontem Euxynem. Pochodze z Mezembrii. - Chilonie, jestes wielki! - I zapoznany! - dodal melancholijnie medrzec. Jednakze Winicjusz zniecierpliwil sie znowu. Wobec nadziei, jaka mu zablysla, chcialby, by Chilo natychmiast wyruszyl na wyprawe, i cala rozmowa wydala mu sie tylko marna strata czasu, o ktora zly byl na Petroniusza. - Kiedy rozpoczniesz poszukiwania? - rzekl zwracajac sie do Greka. - Juz je rozpoczalem - odpowiedzial Chilon. - I gdy tu jestem, gdy odpowiadam na twe uprzejme pytania, szukam takze. Miej tylko ufnosc, cny trybunie, i wiedz, ze gdyby ci zginela zawiazka od obuwia, potrafilbym odszukac zawiazke lub tego, ktory ja na ulicy podjal. - Czy byles juz uzywany do podobnych poslug? - spytal Petroniusz. Grek podniosl w gore oczy: - Zbyt nisko dzis cenia cnote i madrosc, by nawet filozof nie byl zmuszony szukac innych do zycia sposobow. - Jakiez sa twoje? - Widziec wszystko i sluzyc nowinami tym, ktorzy ich pragna. - I ktorzy za nie placa? - Ach, panie, potrzebuje kupic pisarza. Inaczej moja madrosc umrze wraz ze mna. - Jeslis nie zebral dotad nawet na caly plaszcz, zaslugi twe nie musza byc znakomite. - Skromnosc przeszkadza mi je wynosic. Lecz pomysl, panie, ze nie ma dzis takich dobroczyncow, jakich bylo pelno dawniej i ktorym obsypac zlotem zasluge bylo tak milo, jak polknac ostryge z Puteoli. Nie zaslugi moje sa male, lecz wdziecznosc ludzka jest mala. Czasem, gdy ucieknie cenny niewolnik, kto go wynajdzie, jesli nie jedyny syn mego ojca? Gdy na murach zjawia sie napisy na boska Poppee, kto wskaze sprawcow? Kto wyszpera u ksiegarzy wiersz na cezara? Kto doniesie, co mowia w domach senatorow i rycerzy? Kto nosi listy, ktorych nie chca powierzyc niewolnikom, kto nasluchuje nowin przy drzwiach balwierzy, dla kogo nie maja tajemnic winiarze i piekarczycy, komu ufaja niewolnicy, kto umie przejrzec na wylot kazdy dom od atrium do ogrodu? Kto zna wszystkie ulice, zaulki, kryjowki, kto wie, co mowia w termach, w cyrku, na targach, w szkolach lanistow, w szopach u handlarzy niewolnikow i nawet w arenariach?... - Na bogi, dosyc, szlachetny medrcze! - zawolal Petroniusz - bo utoniemy w twych zaslugach, cnocie, madrosci i wymowie. Dosyc! Chcielismy wiedziec, kim jestes, i wiemy. Lecz Winicjusz rad byl, pomyslal bowiem, ze czlowiek ten, podobnie jak pies gonczy, raz puszczony na trop, nie ustanie, poki nie odnajdzie kryjowki. - Dobrze - rzekl. - Czy potrzebujesz wskazowek? - Potrzebuje broni. - Jakiej? - spytal ze zdziwieniem Winicjusz. Grek nadstawil jedna dlon, druga zas uczynil gest liczenia pieniedzy. - Takie dzis czasy, panie - rzekl z westchnieniem. - Bedziesz wiec oslem - rzekl Petroniusz - ktory zdobywa fortece za pomoca workow zlota. - Jestem tylko biednym filozofem, panie - odrzekl z pokora Chilon - zloto macie wy. Winicjusz cisnal mu kieske, ktora Grek chwycil w powietrzu, jakkolwiek istotnie nie mial dwoch palcow u prawej reki. Po czym podniosl glowe i rzekl: - Panie, wiem juz wiecej, niz sie spodziewasz. Nie przyszedlem tu z proznymi rekoma. Wiem, ze dziewicy nie porwali Aulusowie, gdyz mowilem juz z ich slugami. Wiem, ze jej nie ma na Palatynie, gdzie wszyscy zajeci sa chora mala Augusta, i moze nawet domyslam sie, dlaczego wolicie szukac dziewicy z moja pomoca niz z pomoca wigilow i zolnierzy cezara. Wiem, ze ulatwil jej ucieczke sluga pochodzacy z tegoz samego co i ona kraju. Nie mogl on znalezc pomocy u niewolnikow, bo niewolnicy, ktorzy sie wszyscy razem trzymaja, nie pomogliby mu przeciw twoim. Mogli mu pomoc tylko wspolwyznawcy... - Sluchaj, Winicjuszu - przerwal Petroniusz - czym ci tego samego slowo w slowo nie mowil? - Honor to dla mnie - rzekl Chilo. - Dziewica, panie - mowil zwracajac sie znow do Winicjusza - niechybnie czci jednakie bostwo z ta najcnotliwsza z Rzymianek, z ta prawdziwa matrona stolata, Pomponia. Slyszalem i to, ze Pomponia byla sadzona w domu za wyznawanie jakichs obcych bostw, nie moglem sie jednak od jej slug dowiedziec, jakie jest owo bostwo i jak sie zowia jego wyznawcy. Gdybym mogl o tym wiedziec, udalbym sie do nich, stalbym sie najpobozniejszym miedzy nimi i zyskal ich ufnosc. Lecz ty, panie, ktory, jak wiem, takze spedziles kilkanascie dni w domu szlachetnego Aulusa, czy mozesz dac mi jaka o tym wiadomosc? - Nie moge - rzekl Winicjusz. - Pytaliscie mnie dlugo o rozne rzeczy, szlachetni panowie, i ja odpowiadalem na pytania, pozwolcie, bym je teraz zadawal. Czy nie widziales, cny trybunie, zadnych posazkow, zadnych ofiar, zadnych oznak, zadnych amuletow na Pomponii lub na twej boskiej Ligii? Czy nie widziales, aby kreslily miedzy soba jakies znaki zrozumiale dla nich tylko? - Znaki?... Czekaj!... Tak! Widzialem raz, jak Ligia nakreslila na piasku rybe. - Rybe? Aa! Ooo! Czy uczynila to raz, czy kilkakrotnie? - Raz jeden. - I jestes, panie, pewien, ze nakreslila... rybe? Oo!... - Tak jest! - odrzekl zaciekawiony Winicjusz. - Czy odgadujesz, co to znaczy? - Czy odgaduje?! - zawolal Chilon. I skloniwszy sie na znak pozegnania, dodal: - Niechaj Fortuna rozsypie na was po rownie wszystkie dary, dostojni panowie. - Kaz sobie dac plaszcz! - rzekl mu na droge Petroniusz. - Ulisses sklada ci dzieki za Tersytesa - odpowiedzial Grek. I skloniwszy sie powtornie wyszedl. - Coz powiesz o tym szlachetnym medrcu? - spytal Winicjusza Petroniusz. - Powiem, ze on odnajdzie Ligie! - zawolal z radoscia Winicjusz - ale powiem takze, ze gdyby istnialo panstwo lotrow, on moglby byc krolem w tym panstwie. - Niewatpliwie. Musze z tym stoikiem zabrac blizsza znajomosc, ale tymczasem kaze wykadzic po nim atrium. A Chilon Chilonides, okreciwszy sie swym nowym plaszczem, podrzucal na dloni pod jego faldami otrzymana od Winicjusza kieske i lubowal sie zarowno jej ciezarem, jak dzwiekiem. Idac z wolna i ogladajac sie, czy z domu Petroniusza za nim nie patrza, minal portyk Liwii i doszedlszy do rogu Clivus Virbius skrecil na Subure. "Trzeba pojsc do Sporusa - mowil sobie - i ulac troche wina Fortunie. Znalazlem wreszcie, czegom od dawna szukal. Mlody jest, zapalczywy, hojny jak kopalnie Cypru i za te ligijska makolagwe gotow by oddac pol mienia. Tak, takiego wlasnie szukalem od dawna. Trzeba jednak byc z nim ostroznym, bo jego zmarszczenie brwi nie zapowiada nic dobrego. Ach! Szczenieta wilcze panuja dzis nad swiatem!... Mniej bym sie bal tego Petroniusza. O, bogowie! Przecz streczycielstwo lepiej dzis poplaca niz cnota? Ha! Nakreslila ci rybe na piasku? Jesli wiem, co to znaczy, niech sie udlawie kawalkiem koziego sera! Ale bede wiedzial! Poniewaz jednak ryby zyja pod woda, a poszukiwanie pod woda trudniejsze jest niz na ladzie, ergo: zaplaci mi za te rybe osobno. Jeszcze jedna taka kieska, a moglbym porzucic dziadowskie biesagi i kupic sobie niewolnika... Lecz co bys powiedzial, Chilonie, gdybym ci doradzil kupic nie niewolnika, ale niewolnice?... Znam cie! Wiem, ze sie zgodzisz!... Gdyby byla piekna, jak na przyklad Eunice, sam bys przy niej odmlodnial, a zarazem mialbys z niej uczciwy i pewny dochod. Sprzedalem tej biednej Eunice dwie nitki z mego wlasnego starego plaszcza... Glupia jest, ale gdyby mi ja Petroniusz darowal, to bym ja wzial... Tak, tak, Chilonie, synu Chilona... Straciles ojca i matke!... Jestes sierota, wiec kup sobie na pocieche choc niewolnice. Musi ona wprawdzie gdzies mieszkac, wiec Winicjusz najmie jej mieszkanie, w ktorym i ty sie przytulisz; musi sie ubrac, wiec Winicjusz zaplaci za jej ubior, i musi jesc, wiec bedzie ja zywil... Och, jakie zycie ciezkie! Gdzie te czasy, w ktorych za obola mozna bylo dostac tyle bobu ze slonina, ile mozna bylo w obie dlonie objac, lub kawal koziej kiszki, nalanej krwia, tak dlugi jak ramie dwunastoletniego pacholecia!... Ale oto i ten zlodziej, Sporus! W winiarni najlatwiej czegos sie dowiedziec." Tak mowiac wszedl do winiarni i kazal sobie podac dzbaniec "ciemnego", widzac zas nieufne spojrzenie gospodarza wydlubal zloty pieniadz z kieski i polozywszy go na stole rzekl: - Sporusie, pracowalem dzis z Seneka od switu do poludnia i oto, czym moj przyjaciel obdarzyl mnie na droge. Okragle oczy Sporusa uczynily sie na ten widok jeszcze okraglejsze i wino wnet znalazlo sie przed Chilonem, ten zas umoczywszy w nim palec nakreslil rybe na stole i rzekl: - Wiesz, co to znaczy? - Ryba? No, ryba to ryba! - Glupis, choc dolewasz tyle wody do wina, ze moglaby sie w nim znalezc i ryba. To jest symbol, ktory w jezyku filozofow znaczy: usmiech Fortuny. Gdybys go byl odgadl, bylbys i ty moze zrobil fortune. Szanuj filozofie, mowie ci, bo inaczej zmienie winiarnie, do czego moj osobisty przyjaciel, Petroniusz, od dawna mnie namawia. Przez kilka dni nastepnych Chilon nie pokazywal sie nigdzie. Winicjusz, ktory od czasu, jak dowiedzial sie od Akte, ze Ligia go kochala, stokroc jeszcze wiecej pragnal ja odnalezc, rozpoczal poszukiwania na wlasna reke, nie chcac, a zarazem i nie mogac udac sie o pomoc do cezara, pograzonego w trwodze z powodu zdrowia malej Augusty. Jakoz nie pomogly ofiary skladane w swiatyniach, modly i wota, jak rowniez sztuka lekarska i wszelkie czarodziejskie srodki, jakich sie w ostatecznosci chwytano. Po tygodniu dziecko umarlo. Zaloba padla na dwor i na Rzym. Cezar, ktory przy urodzeniu dziecka szalal z radosci, szalal teraz z rozpaczy i zamknawszy sie u siebie, przez dwa dni nie przyjmowal pokarmu, a jakkolwiek palac roil sie tlumami senatorow i augustianow, ktorzy spieszyli z oznakami zalu i wspolczucia, nie chcial nikogo widziec. Senat zebral sie na nadzwyczajne posiedzenie, na ktorym zmarle dziecko ogloszone zostalo boginia; uchwalono wzniesc jej swiatynie i ustanowic osobnego przy niej kaplana. Skladano tez w innych nowe na czesc zmarlej ofiary, odlewano jej posagi z drogocennych metali, a pogrzeb byl jedna niezmierna uroczystoscia, na ktorej lud podziwial niepomiarkowane oznaki zalu, jakie dawal cezar, plakal z nim razem, wyciagal rece po podarki i nade wszystko bawil sie niezwyklym widowiskiem. Petroniusza zaniepokoila ta smierc. Wiadomym juz bylo w calym Rzymie, ze Poppea przypisuje ja czarom. Powtarzali to za nia i lekarze, ktorzy w ten sposob mogli usprawiedliwic bezskutecznosc swych wysilkow, i kaplani, ktorych ofiary okazaly sie bezsilne, i zamawiacze, ktorzy drzeli o swoje zycie, i lud. Petroniusz rad byl teraz, ze Ligia uciekla; poniewaz jednak nie zyczyl zle Aulusom, a zyczyl dobrze i sobie, i Winicjuszowi, przeto gdy zdjeto cyprys zatkniety na znak zaloby przed Palatynem, udal sie na przyjecie zgotowane dla senatorow i augustianow, by sie przekonac, o ile Nero podal ucho wiesci o czarach, i zapobiec nastepstwom, jakie by mogly z tego wyniknac. Przypuszczal tez, znajac Nerona, ze ten chocby w czary nie uwierzyl, bedzie udawal, ze wierzy, i dlatego, by oszukac wlasny bol, i dlatego, by sie na kimkolwiek pomscic, i wreszcie, by zapobiec przypuszczeniom, ze bogowie poczynaja go karac za zbrodnie. Petroniusz nie sadzil, by cezar mogl nawet wlasne dziecko kochac prawdziwie i gleboko, jakkolwiek kochal je zapalczywie, byl jednak pewien, ze bedzie przesadzal w bolesci. Jakoz nie omylil sie. Nero sluchal pociech senatorow i rycerzy z kamienna twarza, z oczyma utkwionymi w jeden punkt, i widac bylo, ze jesli nawet cierpi istotnie, to zarazem mysli o tym, jakie wrazenie czyni jego bol na obecnych, zarazem pozuje na Niobe i daje przedstawienie rodzicielskiego zalu, tak jakby je dawal komediant na scenie. Nie umial nawet przy tym wytrwac w milczacej i niby skamienialej bolesci, albowiem chwilami czynil gesta, jak gdyby posypywal glowe prochem ziemi, a chwilami jeczal glucho, ujrzawszy zas Petroniusza zerwal sie i tragicznym glosem poczal wolac tak, aby go wszyscy mogli doslyszec: - Eheu!... I tys winien jej smierci! Za twoja to rada wszedl w te mury zly duch, ktory jednym spojrzeniem wyssal zycie z jej piersi... Biada mi! I wolej, by oczy moje nie patrzyly na swiatlo Heliosa... Biada mi! Eheu! Eheu!... I podnoszac coraz glos, przeszedl w krzyk rozpaczliwy, lecz Petroniusz w tejze samej chwili postanowil stawic wszystko na jeden rzut kosci, za czym, wyciagnawszy reke, zerwal szybko jedwabna chustke, ktora Nero zawsze nosil na szyi, i polozyl mu ja na ustach. - Panie! - rzekl z powaga. - Spal Rzym i swiat z bolesci, lecz zachowaj nam swoj glos! Zdumieli sie obecni, zdumial sie na chwile sam Nero, jeden tylko Petroniusz pozostal niewzruszony. Wiedzial on nadto dobrze, co robi. Pamietal przecie, ze Terpnos i Diodor mieli wprost rozkaz zatykac usta cezarowi, gdyby podnoszac zbyt glos narazal go na szwank jakikolwiek. - Cezarze - mowil dalej z ta sama powaga i smutkiem - ponieslismy strate niezmierna, niech nam choc ten skarb pociechy zostanie! Twarz Nerona zadrgala i po chwili z oczu puscily mu sie lzy; nagle wsparl dlonie na ramionach Petroniusza i zlozywszy glowe na jego piersiach jal powtarzac wsrod lkan: - Tys jeden ze wszystkich o tym pomyslal, ty jeden, Petroniuszu! Ty jeden! Tygellinus pozolkl z zazdrosci. Petroniusz zas mowil: - Jedz do Ancjum! Tam ona przyszla na swiat, tam splynela na cie radosc, tam splynie ukojenie. Niech morskie powietrze odswiezy twe boskie gardlo; niechaj piers twoja odetchnie slona wilgocia. My, wierni, pojdziemy wszedy za toba i gdy twoj bol bedziemy koili przyjaznia, ty ukoisz nas piesnia. - Tak! - odrzekl zalosnie Nero - napisze hymn na jej czesc i uloze do niego muzyke. - A potem poszukasz cieplego slonca w Baiae. - A potem zapomnienia w Grecji. - W ojczyznie poezji i piesni! I kamienny, ponury nastroj mijal stopniowo, jak mijaja chmury pokrywajace slonce, a natomiast poczela sie rozmowa niby pelna jeszcze smutku, lecz pelna i ukladow na przyszlosc, tyczacych podrozy, artystycznych wystapien, a nawet i przyjec, jakich wymagalo zapowiedziane przybycie Tyrydata, krola Armenii. Tygellinus probowal wprawdzie jeszcze wspomniec o czarach, lecz Petroniusz, pewny juz wygranej, podjal wprost wyzwanie. - Tygellinie - rzekl - czy sadzisz, ze czary moga szkodzic bogom? - Sam cezar o nich mowil - odpowiedzial dworak. - Bolesc mowila, nie cezar, lecz ty co o tym mniemasz? - Bogowie sa zbyt potezni, by mogli podlegac urokom. - Mialzebys zas odmawiac boskosci cezarowi i jego rodzinie? - Peractum est! - mruknal stojacy obok Epriusz Marcellus powtarzajac okrzyk, jaki wydawal lud, gdy gladiator w arenie ugodzony zostal od razu tak, ze nie potrzebowal dobicia. Tygellinus zgryzl w sobie gniew. Miedzy nim i Petroniuszem z dawna istnialo wspolzawodnictwo wobec Nerona i Tygellinus mial te wyzszosc, ze Nero mniej albo raczej wcale sie wobec niego nie krepowal, az dotad jednak Petroniusz, ilekroc sie zetkneli, pokonywal go rozumem i dowcipem. Tak sie stalo i teraz. Tygellinus umilkl i tylko zapisywal sobie w pamieci tych senatorow i rycerzy, ktorzy w chwili, gdy Petroniusz cofnal sie w glab sali, otoczyli go zaraz, mniemajac, ze po tym, co zaszlo, on bedzie stanowczo pierwszym ulubiencem cezara. Petroniusz zas wyszedlszy z palacu udal sie do Winicjusza i opowiedziawszy mu zajscie z cezarem i Tygellinem rzekl: - Nie tylko odwrocilem niebezpieczenstwo od Aulusa Plaucjusza i Pomponii, a zarazem od nas obydwoch, ale nawet od Ligii, ktorej nie beda poszukiwali chocby dlatego, ze namowilem tamta miedzianobroda malpe, by pojechala do Ancjum, a stamtad do Neapolis lub Baiae. I pojedzie, w Rzymie bowiem nie smial dotad wystapic publicznie w teatrze, wiem zas, ze od dawna ma zamiar wystapic w Neapolis. Potem marzy o Grecji, gdzie chce mu sie spiewac we wszystkich znaczniejszych miastach, a potem wraz ze wszystkimi wiencami, ktore mu ofiaruja Graeculi, odprawic triumfalny wjazd do Rzymu. Przez ten czas bedziemy mogli szukac Ligii swobodnie i ukryc ja bezpiecznie. A coz? Czy nasz szlachety filozof nie byl dotad? - Twoj szlachetny filozof jest oszust. Nie! Nie byl, nie pokazal sie i nie pokaze sie wiecej! - A ja lepsze mam pojecie, jesli nie o jego uczciwosci, to o rozumie. Upuscil juz raz krwi twemu workowi i przyjdzie chocby po to, zeby jej upuscic po raz drugi. - Niech sie strzeze, bym ja mu krwi nie upuscil! - Nie czyn tego; miej z nim cierpliwosc, poki sie dowodnie o oszustwie nie przekonasz. Nie dawaj mu wiecej pieniedzy, a natomiast obiecuj hojna nagrode, jesli ci przyniesie wiadomosc pewna. Czy przedsiebierzesz cos takze na wlasna reke? - Dwaj moi wyzwolency, Nimfidiusz i Demas, szukaja jej na czele szescdziesieciu ludzi. Ten z niewolnikow, ktory ja odnajdzie, ma obiecana wolnosc. Wyslalem procz tego umyslnych na wszystkie drogi wiodace z Rzymu, by w gospodach wypytywali o Liga i dziewice. Sam przebiegam miasto dniem i noca, liczac na traf szczesliwy. - Cokolwiek bedziesz wiedzial, daj mi znac, bo ja musze jechac do Ancjum. - Dobrze. - A jesli ktoregokolwiek rana obudziwszy sie powiesz sobie, ze dla jednej dziewczyny nie warto sie dreczyc i czynic dla niej tylu zabiegow, to przyjezdzaj do Ancjum. Tam nie zbraknie ni kobiet, ni uciech. Winicjusz poczal chodzic szybkimi krokami, Petroniusz zas spogladal czas jakis za nim, wreszcie rzekl: - Powiedz mi szczerze - nie jak zapaleniec, ktory cos w siebie wmawia i sam sie podnieca, ale jak czlowiek rozsadny, ktory odpowiada przyjacielowi: czy tobie zawsze jednakowo chodzi o te Ligie? Winicjusz zatrzymal sie na chwile i spojrzal tak na Petroniusza, jak gdyby go przedtem nie widzial, po czym znow poczal chodzic. Widocznym bylo, ze hamuje w sobie wybuch. Wreszcie w oczach, z poczucia wlasnej bezsilnosci, z zalu, gniewu i niepokonanej tesknoty, zebraly mu sie dwie lzy, ktore przemowily silniej do Petroniusza niz najwymowniejsze slowa. Wiec zamysliwszy sie przez chwile rzekl: - Swiat dzwiga na barkach nie Atlas, ale kobieta, i czasem igra nim jak pilka. - Tak! - rzekl Winicjusz. I poczeli sie zegnac. Lecz w tej chwili niewolnik dal znac, ze Chilon Chilonides czeka w przedsionku i prosi, aby mogl byc dopuszczony przed oblicze pana. Winicjusz kazal wpuscic go natychmiast, Petroniusz zas rzekl: - Ha! Nie mowilem ci! Na Herkulesa! Zachowaj tylko spokoj; inaczej on toba owladnie, nie ty nim. - Pozdrowienie i czesc szlachetnemu wojskowemu trybunowi i tobie, panie! - mowil wchodzac Chilon. - Niech szczescie wasze rowne bedzie waszej slawie, a slawa niech obiegnie swiat caly, od slupow Herkulesa az po granice Arsacydow. - Witaj, prawodawco cnoty i madrosci! - odpowiedzial Petroniusz. Lecz Winicjusz spytal z udanym spokojem: - Co przynosisz? - Za pierwszym razem przynioslem ci, panie, nadzieje, obecnie przynosze pewnosc, ze dziewica zostanie odnaleziona. - To znaczy, zes jej nie odnalazl dotad? - Tak, panie, alem odnalazl, co znaczy znak, ktory ci uczynila; wiem, kto sa ludzie, ktorzy ja odbili, i wiem, miedzy jakiego bostwa wyznawcami szukac jej nalezy. Winicjusz chcial sie zerwac z krzesla, na ktorym siedzial, lecz Petroniusz polozyl mu dlon na ramieniu i zwracajac sie do Chilona rzekl: - Mow dalej! - Czy jestes zupelnie pewny, panie, ze dziewica nakreslila ci rybe na piasku? - Tak jest! - wybuchnal Winicjusz. - A zatem jest chrzescijanka i odbili ja chrzescijanie. Nastala chwila milczenia. - Sluchaj, Chilonie - rzekl wreszcie Petroniusz. - Krewny moj przeznaczyl ci za odszukanie dziewczyny znaczna ilosc pieniedzy, ale nie mniej znaczna ilosc rozeg, jesli go zechcesz oszukiwac. W pierwszym razie kupisz nie jednego, ale trzech skrybow, w drugim filozofia wszystkich siedmiu medrcow, z dodatkiem twojej wlasnej, nie stanie ci za masc gojaca. - Dziewica jest chrzescijanka, panie! - zawolal Grek. - Zastanow sie, Chilonie. Tys czlek nieglupi! Wiemy, ze Junia Sylana wraz z Kalwia Kryspinilla oskarzyly Pomponie Grecyne o wyznawanie chrzescijanskiego zabobonu, ale wiemy takze, ze sad domowy uwolnil ja od tego zarzutu. Czyzbys ty chcial go teraz podnosic? Czy chcialbys w nas wmowic, ze Pomponia, a z nia razem i Ligia moga nalezec do nieprzyjaciol rodu ludzkiego, do zatruwaczy fontann i studzien, do czcicieli oslej glowy, do ludzi, ktorzy morduja dzieci i oddaja sie najplugawszej rozpuscie? Pomysl, Chilonie, czy ta teza, ktora nam glosisz, nie odbije sie jako antyteza na twoim grzbiecie. Chilon rozlozyl rece na znak, ze to nie jego wina, po czym rzekl: - Panie! Wymow po grecku nastepujace zdanie: Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel. - Dobrze. Oto mowie!... Coz z tego? - A teraz wez pierwsze litery kazdego z tych wyrazow i zloz je tak, aby stworzyly jeden wyraz. - Ryba! - rzekl ze zdziwieniem Petroniusz. - Oto dlaczego ryba stala sie godlem chrzescijan - odpowiedzial z duma Chilon. Nastala chwila milczenia. W wywodach Greka bylo jednak cos tak uderzajacego, ze obaj przyjaciele nie mogli sie oprzec zdumieniu. - Winicjuszu - spytal Petroniusz - czy sie nie mylisz i czy istotnie Ligia nakreslila ci rybe? - Na wszystkich bogow podziemnych, mozna oszalec! - zawolal z uniesieniem mlody czlowiek. - Gdyby mi nakreslila ptaka, powiedzialbym, ze ptaka! - A wiec jest chrzescijanka - powtorzyl Chilon. - To znaczy - rzekl Petroniusz - ze Pomponia i Ligia zatruwaja studnie, morduja schwytane na ulicy dzieci i oddaja sie rozpuscie! Glupstwo! Ty, Winicjuszu, byles dluzej w ich domu, ja bylem krotko, ale znam dosc i Aulusa, i Pomponie, dosc nawet znam Ligie, zeby powiedziec: potwarz i glupstwo! Jesli ryba jest godlem chrzescijan, czemu istotnie zaprzeczyc trudno, i jesli one sa chrzescijankami, to na Prozerpine! widocznie chrzescijanie nie sa tym, za co ich mamy. - Mowisz jak Sokrates, panie - odpowiedzial Chilon. - Kto kiedy badal chrzescijanina? Kto poznal ich nauke? Gdym wedrowal przed trzema laty z Neapolis tu, do Rzymu (o, czemuz tam nie zostalem!), przylaczyl sie do mnie czlowiek, lekarz, imieniem Glaukos, o ktorym mowiono, ze byl chrzescijaninem, a mimo tego przekonalem sie, ze byl to dobry i cnotliwy czlowiek. - Czy nie od tego cnotliwego czlowieka dowiedziales sie teraz, co znaczy ryba? - Niestety, panie! Po drodze w jednej gospodzie pchnal ktos poczciwego starca nozem, a zone i dziecko jego uprowadzili handlarze niewolnikow, ja zas w obronie ich stracilem te oto dwa palce. Ale ze miedzy chrzescijanami nie brak, jak mowia, cudow, wiec mam nadzieje, ze mi odrosna. - Jak to? Zali zostales chrzescijaninem? - Od wczoraj, panie! Od wczoraj! Uczynila mnie nim ta ryba. Patrz, jaka jednak w niej sila! I za kilka dni bede najgorliwszym z gorliwych, aby mnie przypuscili do wszystkich swych tajemnic, a gdy mnie przypuszcza do wszystkich tajemnic, bede wiedzial, gdzie sie ukrywa dziewica. Wowczas moze moje chrzescijanstwo lepiej mi sie oplaci od mojej filozofii. Uczynilem tez Merkuremu slub, ze jesli mi pomoze do odszukania dziewicy, ofiaruje mu dwie jalowki jednych lat i jednakiej miary, ktorym kaze pozlocic rogi. - Wiec twoje wczorajsze chrzescijanstwo i twoja dawniejsza filozofia pozwalaja ci wierzyc w Merkurego? - Wierze zawsze w to, w co mi wierzyc potrzeba, i to jest moja filozofia, ktora zwlaszcza Merkuremu powinna przypasc do smaku. Na nieszczescie, wiecie, dostojni panowie, jaki to jest bog podejrzliwy. Nie ufa on obietnicom nawet nieskazitelnych filozofow i wolalby moze naprzod dostac jalowki, a tymczasem to jest wydatek ogromny. Nie kazdy jest Seneka i mnie na to nie stac, gdyby jednak szlachetny Winicjusz chcial na rachunek tej sumy, ktora mi obiecal... coskolwiek... - Ani obola, Chilonie! - rzekl Petroniusz - ani obola! Hojnosc Winicjusza przewyzszy twoje nadzieje, ale dopiero wowczas, gdy Ligia zostanie odnaleziona, to jest, gdy nam wskazesz jej kryjowke. Merkury musi ci zakredytowac dwie jalowki, chociaz nie dziwie mu sie, ze nie ma do tego ochoty, i poznaje w tym jego rozum. - Posluchajcie mnie, dostojni panowie. Odkrycie, jakie uczynilem, jest wielkie, albowiem chociaz nie odnalazlem dotad dziewicy, odnalazlem droge, na ktorej jej szukac nalezy. Oto rozeslaliscie wyzwolencow i niewolnikow na cale miasto i prowincje, a czyz ktory dal wam jakas wskazowke? Nie! Ja jeden dalem. I powiem wam wiecej. Miedzy waszymi niewolnikami moga byc chrzescijanie, o ktorych nie wiecie, gdyz zabobon ten rozszerzyl sie juz wszedzie, i ci, zamiast pomagac, beda was zdradzali. Zle nawet jest, ze mnie tu widza, i dlatego ty, szlachetny Petroniuszu, nakaz milczenie Eunice, ty zas, rownie szlachetny Winicjuszu, rozglos, iz ci sprzedaje masc, ktora posmarowanym nia koniom zapewnia zwyciestwo w cyrku... Ja jeden bede szukal i ja jeden zbiegow odnajde, wy zas ufajcie mi i wiedzcie, ze cokolwiek bym dostal naprzod, bedzie to tylko dla mnie zacheta, gdyz zawsze bede sie spodziewal wiecej i tym wieksza mial pewnosc, ze przyobiecana nagroda mnie nie minie. Ach, tak! Jako filozof, pogardzam pieniedzmi, chociaz nie pogardzaja nimi ani Seneka, ani nawet Muzoniusz lub Kornutus, ktorzy jednak nie stracili palcow w niczyjej obronie i ktorzy sami pisac i imiona swe potomnosci przekazac moga. Ale procz niewolnika, ktorego kupic zamierzam, i procz Merkurego, ktoremu obiecalem jalowke (a wiecie, jak bydlo podrozalo), samo poszukiwanie pociaga mnostwo wydatkow. Posluchajcie tylko cierpliwie. Oto od tych kilku dni na nogach poczynily mi sie rany od ciaglego chodzenia. Zachodzilem do winiarni, by gadac z ludzmi, do piekarzy, rzeznikow, do sprzedajacych oliwe i do rybakow. Przebieglem wszystkie ulice i zaulki; bylem w kryjowkach zbieglych niewolnikow; przegralem blisko sto asow w more; bylem w pralniach, suszarniach i garkuchniach, widzialem mulnikow i rzezbiarzy; widzialem ludzi, ktorzy lecza na pecherz i wyrywaja zeby, gadalem z przekupniami suszonych fig, bylem na cmentarzach, a wiecie po co? Oto, aby kreslic wszedzie rybe, patrzec ludziom w oczy i sluchac, co na ow znak powiedza. Dlugi czas nie moglem dostrzec nic, az raz spostrzeglem starego niewolnika przy fontannie, ktory czerpal wiadrami wode i plakal. Zblizywszy sie wowczas do niego spytalem o przyczyne lez. Na to, gdysmy siedli na stopniach fontanny, odrzekl mi, ze zbieral cale zycie sestercje do sestercji, by wykupic umilowanego syna, ale pan jego, niejaki Pansa, gdy zoczyl pieniadze, zabral mu je, syna zas zatrzymal nadal w niewoli. "I tak placze - mowil stary - bo choc powtarzam: dziej sie wola boska, nie moge, biedny grzesznik, lez powstrzymac." Wowczas, jakby tkniety przeczuciem, umoczywszy palec w wiadrze, nakreslilem mu rybe, on zas odrzekl: "I moja nadzieja w Chrystusie". A jam spytal: "Poznales mnie po znaku?" On rzekl: "Tak jest i pokoj niech bedzie z toba." Wtedy poczalem go ciagnac za jezyk i poczciwina wygadal wszystko. Jego pan, ow Pansa, sam jest wyzwolencem wielkiego Pansy i dostawia kamienie Tybrem do Rzymu, ktore niewolnicy i ludzie najemni wyladowuja z tratew i dzwigaja do budujacych sie domow nocami, by we dnie nie tamowac ruchu na ulicach. Pracuje miedzy nimi wielu chrzescijan i jego syn, lecz ze to robota nad sily, wiec dlatego chcial go wykupic. Lecz Pansa wolal zatrzymac i pieniadze, i niewolnika. Tak mowiac, znow poczal plakac, ja zas pomieszalem z jego lzami moje, co mi przyszlo latwo z powodu dobroci serca i strzykania w nogach, ktorego ze zbytniego chodzenia dostalem. Poczalem tez przy tym narzekac, ze przyszedlszy przed kilku dniami z Neapolis, nie znam nikogo z braci, nie wiem, gdzie sie zbieraja, by modlic sie razem. On zdziwil sie, ze mi chrzescijanie z Neapolis nie dali listow do rzymskich braci, alem mu powiedzial, ze mi je ukradziono w drodze. Wowczas rzekl mi, bym przyszedl w nocy nad rzeke, a on mnie z bracmi pozna, ci zas doprowadza mnie do domow modlitwy i do starszych, ktorzy rzadza gmina chrzescijanska. Co uslyszawszy ucieszylem sie tak, iz dalem mu sume potrzebna na wykupienie syna, w tej nadziei, ze wspanialy Winicjusz w dwojnasob mi ja powroci... - Chilonie - przerwal Petroniusz - w twoim opowiadaniu klamstwo plywa po powierzchni prawdy jak oliwa po wodzie. Przyniosles wiadomosci wazne, temu nie przecze. Twierdze nawet, ze na drodze do odszukania Ligii wielki krok zostal uczyniony, lecz ty nie omaszczaj klamstwem swych nowin. Jak sie nazywa ow starzec, od ktorego dowiedziales sie, ze chrzescijanie poznaja sie za pomoca znaku ryby? - Eurycjusz, panie. Biedny, nieszczesliwy starzec! Przypomnial mi Glauka lekarza, ktorego bronilem od zbojcow, i tym mnie glownie wzruszyl. - Wierze, ze go poznales i ze potrafisz skorzystac z tej znajomosci, ales mu pieniedzy nie dal. Nie dales mu ani asa, rozumiesz mnie! Nie dales nic! - Alem mu pomogl dzwigac wiadra i o jego synu mowilem z najwiekszym wspolczuciem. Tak, panie! Coz sie moze ukryc przed przenikliwoscia Petroniusza? A wiec nie dalem mu pieniedzy, a raczej dalem mu je, ale tylko w duszy, w umysle, co, gdyby byl prawdziwym filozofem, powinno mu bylo wystarczyc... Dalem zas dlatego, zem uznal taki postepek za niezbedny i pozyteczny, albowiem pomysl, panie, jak by on mi zjednal od razu wszystkich chrzescijan, jaki do nich przystep otworzyl i jaka wzbudzil w nich ufnosc. - Prawda - rzekl Petroniusz - i powinienes to byl uczynic. - Wlasnie dlatego tu przychodze, abym mogl to uczynic. Petroniusz zwrocil sie do Winicjusza: - Kaz mu wyliczyc piec tysiecy sestercji, ale w duszy, w umysle... Lecz Winicjusz rzekl: - Dam ci pacholka, ktory poniesie sume potrzebna, ty zas powiesz Eurycjuszowi, ze pacholek jest twoim niewolnikiem, i wyliczysz staremu przy nim pieniadze. Poniewaz jednak przyniosles wiadomosc wazna, otrzymasz drugie tyle dla siebie. Przyjdz po pacholka i po pieniadze dzis wieczor. - Oto prawdziwy cezar!- rzekl Chilon. - Pozwolisz, panie, ze ci zadedykuje moje dzielo, ale pozwolisz takze, ze dzis wieczor przyjde tylko po pieniadze, albowiem Eurycjusz powiedzial mi, ze wyladowano juz wszystkie tratwy, a nowe przyholuja z Ostii dopiero za dni kilka. Pokoj niech bedzie z wami! Tak sie zegnaja chrzescijanie... Kupie sobie niewolnice, to jest, chcialem powiedziec: niewolnika. Ryby lapia sie na wedke, a chrzescijanie na rybe. Pax vobiscum! Pax!... Pax!... Pax!... Petroniusz do Winicjusza: "Przez zaufanego niewolnika posylam ci z Ancjum ten list, na ktory, jakkolwiek reka twa wiecej do miecza i do wloczni niz do piora przywykla, mniemam, ze przez tegoz samego poslanca bez zbytniej zwloki odpiszesz. Zostawilem cie na dobrym sladzie i pelnego nadziei, tusze wiec, ze albos juz slodkie zadze w objeciach Ligii ukoil, albo ze ukoisz je, zanim prawdziwy zimowy wicher powieje na Kampanie ze szczytow Sorakte. O, moj Winicjuszu! Niech ci mistrzynia bedzie zlota bogini Cypru, ty zas badz mistrzem tej ligijskiej jutrzenki, ktora ucieka przed sloncem milosci. A pomnij zawsze, ze marmur, sam w sobie chocby najdrozszy, jest niczym i ze prawdziwej wartosci nabiera wowczas dopiero, gdy go w arcydzielo przemieni reka rzezbiarza. Badz takim rzezbiarzem ty, carissime! Kochac jest nie dosc, trzeba umiec kochac i trzeba umiec nauczyc milosci. Wszak rozkosz odczuwa i plebs, i nawet zwierzeta, lecz prawdziwy czlowiek tym sie wlasnie od nich odroznia, ze ja niejako w szlachetna sztuke zamienia, a lubujac sie nia, wie o tym, cala jej boska wartosc w mysli uprzytomnia, a przez to nie tylko cialo, ale i dusze nasyca. Nieraz, gdy tu pomysle o czczosci, niepewnosci i nudzie naszego zycia, przychodzi mi do glowy, ze ty moze i lepiej wybrales i ze nie dwor cezara, ale wojna i milosc sa dwiema jedynymi rzeczami, dla ktorych sie rodzic i zyc warto. W wojnie byles szczesliwym, badzze nim i w milosci, a jeslis ciekaw, co sie dzieje na dworze cezara, ja ci o tym od czasu do czasu doniose. Siedzimy tedy w Ancjum i pielegnujemy nasz niebianski glos, czujemy zawsze jednak nienawisc do Rzymu, a na zime zamierzamy sie udac do Baiae, aby wystapic publicznie w Neapolis, ktorego mieszkancy, jako Grecy, lepiej potrafia nas ocenic niz wilcze plemie zamieszkujace pobrzeze Tybru. Zbiegna sie ludzie z Baiae, Pompei, z Puteoli, z Cumae, ze Stabiow, oklaskow ni wiencow nam nie zbraknie i to bedzie zacheta do zamierzonej wyprawy do Achai. A pamiec malej Augusty? Tak! Jeszcze ja oplakujemy. Spiewamy hymny wlasnego ukladu tak cudnie, ze syreny z zazdrosci pochowaly sie w najglebszych jaskiniach Amfitryty. Sluchalyby nas natomiast delfiny, gdyby im nie przeszkadzal szum morza. Bolesc nasza nie uspokoila sie dotad, pokazujemy wiec ja ludziom we wszystkich postaciach, jakich naucza rzezba, baczac przy tym pilnie, czy nam z nia pieknie i czy ludzie umieja sie na tej pieknosci poznac. Ach, moj drogi! Pomrzemy jako blazny i komedianci. Sa tu wszyscy augustianie i wszystkie augustianki, nie liczac pieciuset oslic, w ktorych mleku kapie sie Poppea, i dziesieciu tysiecy slug. Czasem tez bywa wesolo. Kalwia Kryspinilla starzeje sie; mowia, ze uprosila Poppei, by wolno jej bylo brac kapiel zaraz po niej. Nigidii Lukan dal w twarz posadzajac ja o zwiazek z gladiatorem. Sporus przegral zone w kosci do Senecjona. Torkwatus Sylanus ofiarowal mi za Eunice cztery kasztany, ktore w tym roku niewatpliwie wyscig wygraja. Nie chcialem! A tobie dzieki takze, zes jej nie przyjal. Co do Torkwata Sylana, ani domysla sie biedak, ze jest juz wiecej cieniem niz czlowiekiem. Smierc jego jest postanowiona. A czy wiesz, jaka jego wina? Oto jest prawnukiem boskiego Augusta. Nie ma dla niego ratunku. Taki jest nasz swiat! Spodziewalismy sie tu, jak ci wiadomo, Tyrydata, tymczasem Wologezes napisal list obrazliwy. Poniewaz podbil Armenie, prosi, zeby mu ja zostawic dla Tyrydata, bo jesli nie, to i tak jej nie odda. Czyste drwiny! Wiec postanowilismy wojne. Korbulon dostanie taka wladze, jaka za czasow wojny z rozbojnikami morskimi mial wielki Pompejusz. Byla jednak chwila, ze Nero wahal sie: boi sie widocznie slawy, jaka na wypadek zwyciestw moze uzyskac Korbulon. Namyslano sie nawet, czy naczelnego dowodztwa nie ofiarowac naszemu Aulusowi. Sprzeciwiala sie Poppea, ktorej cnota Pomponii jest widocznie sola w oku. Watyniusz zapowiedzial nam jakies nadzwyczajne walki gladiatorow, ktore ma wyprawic w Benewencie. Patrz, do czego, wbrew zdaniu: ne sutor supra crepidam, dochodza szewcy w naszych czasach! Witeliusz - potomek szewca, a Watyniusz - syn rodzony! Moze sam jeszcze ciagnal dratwe! Histrio Aliturus cudnie wczoraj przedstawial Edypa. Pytalem go tez, jako Zyda, czy chrzescijanie a Zydzi to jedno? Odpowiedzial mi, ze Zydzi mieli odwieczna religie, chrzescijanie zas sa nowa sekta, ktora niedawno powstala w Judei. Ukrzyzowano tam za czasow Tyberiusa pewnego czlowieka, ktorego wyznawcy mnoza sie z dniem kazdym, uwazaja go zas za boga. Zdaje sie, ze zadnych innych bogow, a zwlaszcza naszych, znac nie chca. Nie rozumiem, co by im to moglo szkodzic. Tygellinus okazuje mi juz jawna nieprzyjazn. Dotychczas nie moze mi dac rady, ma wszelako nade mna jedna wyzszosc. Oto bardziej dba o zycie i zarazem jest wiekszym ode mnie lotrem, co go zbliza do Ahenobarba. Ci dwaj porozumieja sie predzej, pozniej, a wowczas przyjdzie moja kolej. Kiedy to nastapi, nie wiem, ale ze i tak kiedys musi nastapic, wiec mniejsza o termin. Trzeba sie tymczasem bawic. Zycie samo w sobie byloby niezle, gdyby nie Miedzianobrody. Dzieki jemu czlowiek czasem brzydzi sie samym soba. Prozno uwazac walke o jego laski za jakis wyscig cyrkowy, za jakas gre, za jakies zapasy, w ktorych zwyciestwo schlebia milosci wlasnej. Ja wprawdzie czesto sobie tak to tlumacze, a jednak czasem wydaje mi sie, ze jestem takim Chilonem i niczym lepszym od niego. Gdy ci przestanie byc potrzebny, przyslij mi go. Polubilem jego budujaca rozmowe. Pozdrow ode mnie twa boska chrzescijanke, a raczej pros jej w moim imieniu, by nie byla dla ciebie ryba. Donies mi o swym zdrowiu, donies o milosci, umiej kochac, naucz kochac i zegnaj!" M. C. Winicjusz do Petroniusza: "Ligii nie ma dotad! Gdyby nie nadzieja, ze ja wkrotce odnajde, nie otrzymalbys odpowiedzi, bo gdy zycie sie mierzi, to i pisac sie nie chce. Chcialem sprawdzic, czy Chilon mnie nie oszukuje, i tej nocy, ktorej przyszedl po pieniadze dla Eurycjusza, okrylem sie plaszczem wojskowym i poszedlem niepostrzezenie za nim i za chlopcem, ktorego mu dodalem. Gdy przyszli na miejsce, sledzilem ich z daleka, ukryty za slupem portowym, i przekonalem sie, ze Eurycjusz nie byl zmyslona postacia. W dole, przy rzece, kilkudziesieciu ludzi wyladowywalo przy pochodniach kamienie z wielkiej komiegi i ukladalo je przy brzegu. Widzialem, jak Chilo zblizyl sie ku nim i poczal rozmawiac z jakims starcem, ktory po chwili upadl mu do nog. Inni otoczyli ich wkolo, wydajac okrzyki podziwu. W moich oczach pacholek oddal worek Eurycjuszowi, ktory chwyciwszy go jal sie modlic ze wzniesionymi w gore rekoma, a przy nim kleknal ktos drugi, widocznie jego syn. Chilon mowil cos jeszcze, czego nie moglem doslyszec, i blogoslawil zarowno tych dwoch kleczacych, jak i innych, czyniac w powietrzu znaki na ksztalt krzyza, ktory oni czcza widocznie, bo wszyscy zginali kolana. Brala mnie ochota zejsc miedzy nich i obiecac trzy takie worki temu, ktory by mi wydal Ligie, ale balem sie popsuc Chilonowi robote i po chwili zastanowienia odszedlem. Dzialo sie to w dni przynajmniej dwanascie od twego wyjazdu. Od tej pory byl u mnie kilkakrotnie. Sam mi powiadal, ze nabral miedzy chrzescijanami wielkiego znaczenia. Mowi, ze jesli Ligii dotad nie znalazl, to dlatego, ze ich jest juz nieprzeliczone mnostwo w samym Rzymie, wiec nie wszyscy sie znaja i nie wszystko moga wiedziec, co sie miedzy nimi dzieje. Sa tez ostrozni i w ogole malomowni, on jednak zarecza, ze byle dotarl do starszych, ktorych prezbiterami zowia, potrafi od nich wszystkie tajemnice wydobyc. Kilku juz poznal i probowal ich badac, ale ostroznie, by przez pospiech nie wzbudzic podejrzen i nie utrudnic dziela. I chociaz czekac ciezko, chociaz nie staje cierpliwosci, czuje, ze ma slusznosc, i czekam. Dowiedzial sie juz takze, ze na modlitwy maja wspolne miejsca, czesto za bramami miasta, w pustych domach, a nawet w arenariach. Tamze czcza Chrystusa, spiewaja i ucztuja. Miejsc takich jest wiele, Chilon przypuszcza, iz Ligia chodzi umyslnie do innych niz Pomponia dlatego, by ta w razie sadu i badania smialo mogla zaprzysiac, ze o jej schronieniu nie wie. Byc moze, ze prezbiterowie doradzili jej te ostroznosc. Gdy Chilon pozna juz te miejsca, bede chodzil z nim razem i jesli bogowie pozwola mi ujrzec Ligie, przysiegam ci na Jowisza, ze tym razem nie ujdzie z rak moich. Mysle ciagle o tych miejscach modlitwy. Chilon nie chce, bym z nim chodzil. Boi sie, ale ja nie moge siedziec w domu. Poznam ja od razu, chocby w przebraniu lub za zaslona. Oni sie zbieraja tam w nocy, ale ja ja poznam i w nocy. Poznalbym wszedzie jej glos i ruchy. Sam pojde w przebraniu i bede uwazal na kazdego, kto wchodzi i wychodzi. Ciagle o niej mysle, wiec ja poznam. Chilon powinien przyjsc jutro i pojdziemy. Wezme ze soba bron. Kilku moich niewolnikow, wyslanych na prowincje, wrocilo z niczym. Ale teraz jestem pewny, ze ona tu jest, w miescie, moze nawet niedaleko. Zwiedzilem i sam duzo domow pod pozorem najmu. U mnie bedzie jej stokroc lepiej, bo tam zyje cale mrowie ubostwa. Ja przecie niczego jej nie pozaluje. Piszesz, zem dobrze wybral: wybralem oto troski i zgryzote. Pojdziemy naprzod do tych domow, ktore sa w miescie, potem za bramy. Nadzieja czegos od kazdego jutra wyglada, inaczej nie mozna by zyc. Ty mowisz, ze trzeba umiec kochac, i ja umialem mowic z Ligia o milosci, ale teraz tylko tesknie, tylko wyczekuje Chilona i w domu jest mi nieznosnie. Zegnaj." Chilon nie pokazywal sie jednak dosc dlugo, tak ze Winicjusz nie wiedzial w koncu, co o tym sadzic. Prozno powtarzal sobie, ze poszukiwania, jesli maja doprowadzic do wynikow pomyslnych i pewnych, musza byc powolne. Zarowno jego krew, jak i porywcza natura burzyly sie przeciw glosowi rozsadku. Nie czynic nic, czekac, siedziec z zalozonymi rekoma bylo czyms tak przeciwnym jego usposobieniu, ze w zaden sposob nie umial sie z tym pogodzic. Przebieganie zaulkow miasta w ciemnym niewolniczym plaszczu przez to samo, ze bylo daremnym, wydalo mu sie tylko oszukiwaniem wlasnej bezczynnosci i nie moglo go zaspokoic. Wyzwolency jego, ludzie przebiegli, ktorym kazal czynic poszukiwania na wlasna reke, okazywali sie stokroc mniej zrecznymi od Chilona. Tymczasem obok milosci, jaka czul dla Ligii, rodzila sie w nim jeszcze zawzietosc gracza, ktory chce wygrac. Winicjusz takim byl zawsze. Od najmlodszych lat przeprowadzal, co chcial z namietnoscia czlowieka, ktory nie rozumie, ze moze sie cos nie udac i ze trzeba sie czegos wyrzec. Karnosc wojskowa ujela wprawdzie na czas w karby jego samowole, ale wszczepila wen zarazem przekonanie, ze kazdy rozkaz, ktory wydawal nizszym od siebie, musi byc spelniony, dluzszy zas pobyt na Wschodzie, wsrod ludzi gietkich i do niewolniczego posluchu przywyklych, utwierdzil go tylko w wierze, ze dla jego "chce" nie ma granic. Obecnie wiec krwawila ciezko i jego milosc wlasna. Bylo przy tym w tych przeciwnosciach, w tym oporze i w samej ucieczce Ligii cos dla niego niezrozumialego, jakas zagadka, nad ktorej rozwiazaniem meczyl smiertelnie glowe. Czul, ze Akte powiedziala prawde i ze nie byl dla Ligii obojetnym. Ale jesli tak, to dlaczego przelozyla tulactwo i nedze nad jego milosc, nad jego pieszczoty i nad pobyt w jego rozkosznym domu? Na to pytanie nie umial znalezc odpowiedzi, a natomiast dochodzil tylko do pewnego niejasnego poczucia, ze miedzy nim a Ligia i miedzy ich pojeciami, i miedzy swiatem jego i Petroniusza a swiatem Ligii i Pomponii Grecyny istnieje jakas roznica i jakies nieporozumienie glebokie jak przepasc, ktorej nic nie zdola zapelnic i wyrownac. Wowczas zdawalo mu sie, ze musi Ligie stracic, i na te mysl tracil te reszte rownowagi, ktora chcial w nim utrzymac Petroniusz. Byly chwile, w ktorych sam nie wiedzial, czy Ligie kocha, czy jej nienawidzi, rozumial tylko, ze musi ja znalezc i ze wolalby, zeby go ziemia pochlonela, niz zeby nie mial jej zobaczyc i posiasc. Moca wyobrazni widywal ja czasem tak dokladnie, jakby przed nim stala; przypominal sobie kazde slowo, ktore do niej mowil i ktore od niej uslyszal. Czul ja blisko; czul ja na piersi, w ramionach, i wowczas zadza obejmowala go jak plomien. Kochal ja i wzywal jej. A gdy pomyslal, ze byl przez nia kochany i ze mogla dobrowolnie spelnic wszystko, czego od niej zadal, chwytal go zal ciezki, nieprzebrany i jakas wielka tkliwosc zalewala mu serce na ksztalt niezmiernej fali. Lecz miewal i chwile, w ktorych bladl z wscieklosci i lubowal sie myslami o upokorzeniu i mekach, jakie Ligii zada, gdy ja odnajdzie. Chcial ja nie tylko miec, ale miec zdeptana niewolnica, a jednoczesnie czul, ze gdyby mu zostawiono wybor; czy byc jej niewolnikiem, czy nie widziec jej wiecej w zyciu, to wolalby byc jej niewolnikiem. Bywaly dnie, w ktorych myslal o znakach, jakie na jej rozanym ciele zostawilby batog, i zarazem chcialby calowac te slady. Przychodzilo mu takze do glowy, ze bylby szczesliwy, gdyby ja mogl zabic. W tej rozterce, w zmeczeniu, niepewnosci i zgryzocie tracil zdrowie, a nawet i pieknosc. Stal sie tez panem niewyrozumialym i okrutnym. Niewolnicy, a nawet wyzwolency zblizali sie do niego z drzeniem, a gdy kary spadaly na nich bez zadnego powodu, zarowno niemilosierne, jak niesluszne, poczeli go skrycie nienawidziec. On zas czujac to i czujac swoje osamotnienie, mscil sie na nich tym bardziej. Hamowal sie teraz z jednym tylko Chilonem z obawy, zeby nie zaprzestal poszukiwan, ow zas zmiarkowawszy to poczal go opanowywac i stawac sie coraz bardziej wymagajacym. Z poczatku za kazda bytnoscia upewnial Winicjusza, ze sprawa pojdzie latwo i predko, teraz jal sam wynajdywac trudnosci i nie przestajac wprawdzie zareczac za niezawodny skutek poszukiwan, nie ukrywal jednak, ze musza one trwac jeszcze dlugo. Przyszedl wreszcie, po dlugich dniach oczekiwania, z twarza tak posepna, ze mlody czlowiek zbladl na jego widok i skoczywszy ku niemu, zaledwie mial sile zapytac: - Nie ma jej miedzy chrzescijanami? - Owszem, panie - odpowiedzial Chilon - ale znalazlem miedzy nimi Glauka lekarza. - O czym mowisz i co to za jeden? - Zapomniales wiec, panie, o starcu, z ktorym wedrowalem z Neapolis do Rzymu i w ktorego obronie stracilem te oto dwa palce, ktorych strata nie pozwala mi utrzymac piora w dloni. Rozbojnicy, ktorzy porwali jego zone i dzieci, pchneli go nozem. Zostawilem go konajacego w gospodzie pod Minturnae i oplakiwalem go dlugo. Niestety! Przekonalem sie, ze zyje dotad i nalezy do gminy chrzescijanskiej w Rzymie. Winicjusz, ktory nie mogl pojac, o co chodzi, zrozumial tylko, ze ow Glaukus stanowi jakas przeszkode w odnalezieniu Ligii, wiec potlumil gniew, ktory w nim wzbieral, i rzekl: - Jeslis go bronil, to powinien byc ci wdzieczny i pomagac. - Ach, dostojny trybunie! Nawet bogowie nie zawsze bywaja wdzieczni, a coz dopiero ludzie. Tak! powinien mi byc wdzieczny. Na nieszczescie jednak jest to starzec slabego umyslu, przycmionego przez wiek i zmartwienia, z ktorego to powodu nie tylko nie jest mi wdzieczny, ale, jak dowiedzialem sie wlasnie od jego wspolwyznawcow, oskarza mnie, zem sie zmowil z rozbojnikami i ze to ja jestem powodem jego nieszczesc. Oto mi nagroda za dwa palce! - Jestem pewny, lotrze, ze tak bylo, jak on mowi! - rzekl Winicjusz. - Tedy wiesz wiecej od niego, panie - odpowiedzial z godnoscia Chilo - on bowiem tylko przypuszcza, ze tak bylo, co jednak nie przeszkadzaloby mu wezwac chrzescijan i pomscic sie na mnie okrutnie. Uczynilby to niechybnie, inni zas rowniez niechybnie by mu pomogli. Szczesciem, nie wie mego imienia, w domu zas modlitwy, w ktorym spotkalismy sie, nie dostrzegl mnie. Ja jednak poznalem go od razu i w pierwszej chwili chcialem sie mu rzucic na szyje. Wstrzymala mnie tylko roztropnosc i zwyczaj zastanawiania sie nad kazdym krokiem, ktory zamierzam uczynic. Poczalem sie wiec po wyjsciu z domu modlitwy o niego wypytywac i ci, ktorzy go znaja, powiedzieli mi, iz jest to czlowiek, ktorego zdradzil towarzysz podrozy z Neapolis... Inaczej nie wiedzialbym przecie, ze on tak opowiada. - Co mnie to obchodzi! Mow, cos widzial w domu modlitwy! - Ciebie nie obchodzi, panie, ale mnie obchodzi zupelnie tyle, ile wlasna moja skora. Poniewaz zas chce, by nauka moja mnie przezyla, wole sie wyrzec nagrody, jaka mi obiecales, niz narazac zycie dla marnej mamony, bez ktorej, jako prawdziwy filozof, zyc i szukac boskiej prawdy potrafie. Lecz Winicjusz zblizyl sie ku niemu z twarza zlowroga i poczal mowic stlumionym glosem: - A kto ci powiedzial, ze z reki Glauka predzej cie smierc spotka niz z mojej? Skad wiesz, psie, czy cie zaraz nie zakopia w moim ogrodzie? Chilo, ktory byl tchorzem, spojrzal na Winicjusza i w mgnieniu oka zrozumial, ze jeszcze jedno niebaczne slowo, a zginie bez ratunku. - Bede jej szukal, panie, i znajde ja! - zawolal pospiesznie. Nastalo milczenie, w czasie ktorego slychac bylo tylko szybki oddech Winicjusza i odlegly spiew niewolnikow, ktorzy pracowali w ogrodzie. Po chwili dopiero Grek spostrzeglszy, ze mlody patrycjusz uspokoil sie juz nieco, poczal mowic: - Smierc przeszla kolo mnie, ale ja patrzylem na nia z takim spokojem jak Sokrates. Nie, panie! Nie powiedzialem, ze wyrzekam sie szukania dziewicy, i chcialem ci tylko powiedziec, ze szukanie jej polaczone jest teraz z wielkim dla mnie niebezpieczenstwem. Watpiles w swoim czasie, czy jest na swiecie jaki Eurycjusz, a chociaz na wlasne oczy przekonales sie, ze syn mojego ojca mowil ci prawde, posadzasz teraz, zem ci wymyslil Glaukusa. Niestety! Gdyby to on byl tylko wymyslem, gdybym mogl z zupelnym bezpieczenstwem chodzic miedzy chrzescijan, tak jak chodzilem dawniej, odstapilbym za to te biedna stara niewolnice, ktora kupilem trzy dni temu, aby miala piecze nad moim wiekiem i kalectwem. Lecz Glaukus zyje, panie, i gdyby mnie raz ujrzal, ty bys nie ujrzal mnie wiecej, a w takim razie kto by ci odnalazl dziewice? Tu umilkl znow i poczal obcierac lzy, po czym mowil dalej: - Lecz poki Glaukus zyje, jakze mi jej szukac, gdy w kazdej chwili moge go napotkac, a gdy go napotkam, zgine i wraz ze mna przepadna moje poszukiwania. - Do czego zmierzasz? jaka jest rada? i co chcesz przedsiewziac? - spytal Winicjusz. - Arystoteles uczy nas, panie, ze mniejsze rzeczy trzeba poswiecac dla wiekszych, a krol Priam mawial czesto, ze starosc jest ciezkim brzemieniem. Owoz brzemie starosci i nieszczesc przygniata Glauka od dawna i tak ciezko, ze smierc bylaby dla niego dobrodziejstwem. Czymze bowiem wedle Seneki jest smierc, jesli nie wyzwoleniem?... - Blaznuj z Petroniuszem, nie ze mna, i mow, czego chcesz. - Jesli cnota jest blazenstwem, niech mi bogowie pozwola zostac blaznem na zawsze. Chce, panie, usunac Glauka, albowiem poki on zyje, i zycie moje, i poszukiwania w ciaglym sa niebezpieczenstwie. - Najmij wiec ludzi, ktorzy go zatluka kijami, ja ich zaplace. - Zedra cie, panie, i beda pozniej wyzyskiwali tajemnice. Lotrow w Rzymie tylu jest, ile ziarn piasku w arenie, nie uwierzysz jednak, jak sie droza, gdy uczciwy czlowiek potrzebuje wynajac ich lotrostwo. Nie, dostojny trybunie! A nuzby wigilowie schwytali zbojcow na zabojstwie? Ci niewatpliwie wyznaliby, kto ich najal, i mialbys klopot. Mnie zas nie wskaza, bo im imienia swego nie powiem. Zle robisz, ze mi nie ufasz, albowiem pomijajac nawet moja rzetelnosc, pomnij, ze tu chodzi o dwie inne rzeczy: o moja wlasna skore i o nagrode, jaka mi przyrzekles. - Ile ci potrzeba? - Potrzeba mi tysiac sestercji, albowiem zwroc, panie, uwage, ze musze znalezc lotrow uczciwych, takich, ktorzy by wziawszy zadatek nie znikneli z nim razem bez wiesci. Za dobra robote dobra zaplata! Przydaloby sie tez cos i dla mnie na obtarcie lez, ktore wyleje z zalu nad Glaukiem. Bogow biore na swiadectwo, jakem go kochal. Jesli dzis dostane tysiac sestercji, za dwa dni dusza jego bedzie w Hadesie i tam dopiero, jesli dusze zachowuja pamiec i dar mysli, pozna, jakem go kochal. Ludzi znajde dzis jeszcze i zapowiem im, ze od jutra wieczor za kazdy dzien zycia Glauka stracam po sto sestercji.Mam tez pewien pomysl, ktory mi sie wydaje niechybnym. Winicjusz raz jeszcze przyobiecal mu zadana sume, lecz zabronil mowic wiecej o Glauku, a natomiast zapytal, jakie inne przynosi nowiny, gdzie przez ten czas byl, co widzial i co odkryl. Lecz Chilo niewiele nowego mogl mu powiedziec. Byl w dwoch jeszcze domach modlitwy i uwazal pilnie na wszystkich, a zwlaszcza na kobiety, ale nie spostrzegl zadnej, ktora bylaby podobna do Ligii. Chrzescijanie jednak uwazaja go za swego, a od czasu gdy dal na wykupno syna Eurycjusza, czcza go jako czlowieka, ktory wstepuje w slady Chrestosa. Dowiedzial sie tez od nich, ze jeden wielki prawodawca, niejaki Pawel z Tarsu, znajduje sie w Rzymie, uwieziony skutkiem skargi podanej przez Zydow, i postanowil sie z nim poznac. Ale najbardziej ucieszyla go inna wiadomosc, mianowicie, ze najwyzszy kaplan calej sekty, ktory byl uczniem Chrystusa i ktoremu tenze powierzyl zarzad chrzescijan calego swiata, ma takze lada chwila przyjechac do Rzymu. Wszyscy chrzescijanie zechca go oczywiscie widziec i sluchac jego nauk. Nastapia jakies wielkie zebrania, na ktorych i on, Chilo, bedzie obecny, a co wiecej, poniewaz w tlumie ukryc sie latwo, wiec wprowadzi na nie i Winicjusza. Wowczas odnajda Ligie na pewno. Gdy Glauka raz sie usunie, nie bedzie to polaczone nawet z wielkim niebezpieczenstwem. Zemscic, zemsciliby sie oczywiscie i chrzescijanie, ale w ogole sa to ludzie spokojni. Tu Chilon poczal opowiadac z pewnym zdziwieniem, ze nie dostrzegl nigdy, by oddawali sie rozpuscie, zatruwali studnie i fontanny, by byli nieprzyjaciolmi rodzaju ludzkiego, czcili osla lub karmili sie miesem dzieci. Nie! Nie! Tego nie widzial. Zapewne, ze znajdzie miedzy nimi i takich, ktorzy za pieniadze sprzatna Glauka, ale nauka ich, o ile mu wiadomo, do zadnych zbrodni nie zacheca, owszem, kaze urazy przebaczac. Winicjusz zas przypomnial sobie, co mu u Akte powiedziala Pomponia Grecyna, i w ogole slow Chilona sluchal z radoscia. Jakkolwiek uczucie jego dla Ligii przybieralo pozory nienawisci, doznawal ulgi slyszac, ze nauka, ktora i ona, i Pomponia wyznawaly, nie byla ani zbrodnicza, ani plugawa. Powstawalo w nim jednak jakies niejasne poczucie, ze to ona wlasnie, ze to ta nie znana mu i tajemnicza czesc dla Chrystusa stworzyla rozdzial miedzy nim i Ligia, wiec poczal zarazem bac sie tej nauki i nienawidziec jej. Chilonowi zas istotnie chodzilo o usuniecie Glauka, ktory jakkolwiek podeszly w leciech, nie byl wcale niedoleznym starcem.W tym, co Chilo opowiadal Winicjuszowi, byla znaczna czesc prawdy. Znal on w swoim czasie Glauka, zdradzil go, zaprzedal rozbojnikom, pozbawil rodziny, mienia i wydal na mord. Pamiec tych zdarzen znosil jednak lekko, albowiem porzucil go konajacego nie w gospodzie, ale w polu pod Minturnae, i nie przewidzial tej jednej tylko rzeczy, ze Glaukus wyleczy sie z ran i przybedzie do Rzymu. Totez gdy ujrzal go w domu modlitwy, przerazil sie rzeczywiscie i w pierwszej chwili chcial naprawde zrzec sie poszukiwania Ligii. Lecz z drugiej strony Winicjusz przerazil go jeszcze wiecej. Zrozumial, ze musi wybrac miedzy obawa Glauka a poscigiem i zemsta poteznego patrycjusza, ktoremu niechybnie przyszedlby w pomoc drugi, jeszcze wiekszy, Petroniusz. Wobec tego Chilo przestal sie wahac. Pomyslal, ze lepiej jest miec nieprzyjaciol malych niz wielkich, i jakkolwiek tchorzliwa jego natura wzdragala sie nieco przed krwawymi sposobami, uznal jednak za koniecznosc zamordowanie Glauka za pomoca obcych rak. Obecnie chodzilo mu tylko o wybor ludzi i do nich to wlasnie odnosil sie jego pomysl, o ktorym Winicjuszowi wspominal. Spedzajac najczesciej noce w winiarniach i nocujac w nich miedzy ludzmi bez dachu, bez czci i wiary, latwo mogl znalezc takich, ktorzy by podjeli sie kazdej roboty, ale jeszcze latwiej takich, ktorzy zwietrzywszy u niego pieniadze, zaczeliby od niego robote lub wziawszy zadatek, wymusili z niego cala sume postrachem wydania go w rece wigilow. Zreszta od pewnego czasu Chilo czul wstret do holoty, do plugawych, a zarazem strasznych figur, ktore gniezdzily sie w podejrzanych domach na Suburze lub na Zatybrzu. Mierzac wszystko wlasna miara i nie zglebiwszy dostatecznie chrzescijan ani ich nauki, sadzil, ze i miedzy nimi znajdzie powolne narzedzia, ze zas wydawali mu sie rzetelniejsi od innych, do nich postanowil sie udac i sprawe przedstawic w ten sposob, aby podjeli sie jej nie tylko dla pieniedzy, ale i przez gorliwosc. W tym celu poszedl wieczorem do Eurycjusza, o ktorym wiedzial, ze jest mu oddanym cala dusza i ze uczyni wszystko, by mu pomoc. Bedac jednak z natury ostroznym, ani myslal zwierzyc mu sie ze swych prawdziwych zamiarow, ktore zreszta stalyby w jawnym przeciwienstwie z wiara starca w jego cnote i bogobojnosc. Chcial miec gotowych na wszystko ludzi i z nimi dopiero ulozyc sie o sprawe w ten sposob, by ze wzgledu na samych siebie zachowali ja w wieczystej tajemnicy. Starzec Eurycjusz, wykupiwszy syna, wynajal jeden z takich malych kramikow, jakie mrowily sie przy Circus Maximus, aby sprzedawac w nim oliwki, bob, przasne ciasto i oslodzona miodem wode widzom przybywajacym na wyscigi. Chilo zastal go w domu, urzadzajacego kramik, i powitawszy w imie Chrystusa, poczal mowic o sprawie, ktora go do niego przywiodla. Oto oddawszy mu usluge liczyl, ze mu sie wyplaca wdziecznoscia. Potrzeba mu dwoch lub trzech ludzi silnych i odwaznych dla odwrocenia niebezpieczenstwa grozacego nie tylko jemu, ale wszystkim chrzescijanom. Jest wprawdzie biedny, gdyz niemal wszystko, co mial, oddal Eurycjuszowi, jednakze ludziom takim zaplacilby za ich uslugi, pod warunkiem, aby mu ufali i spelnili wiernie, co im spelnic nakaze. Eurycjusz i syn jego Kwartus sluchali go, jako swego dobroczyncy, niemal na kolanach. Obaj oswiadczyli tez, ze sami gotowi sa wykonac wszystko, czego od nich zazada, wierzac, ze maz tak swiety nie moze zadac uczynkow, ktore by nie byly zgodne z nauka Chrystusa. Chilo zapewnil ich, ze tak jest, i podnioslszy oczy w gore, zdawal sie modlic, w rzeczywistosci zas namyslal sie, czy nie bedzie dobrze przyjac ich ofiary, ktora moglaby zaoszczedzic mu tysiac sestercji. Lecz po chwili namyslu odrzucil ja. Eurycjusz byl starcem, moze nie tyle przycisnietym przez wiek, ile wycienczonym przez troski i chorobe. Kwartus liczyl lat szesnascie, Chilonowi zas trzeba bylo ludzi sprawnych, a przede wszystkim silnych. Co do tysiaca sestercji, spodziewal sie, ze dzieki pomyslowi, na jaki wpadl, potrafi w kazdym razie znaczna ich czesc oszczedzic. Oni napierali sie czas jakis, lecz gdy odmowil stanowczo, ustapili. Kwartus rzekl wowczas: - Znam piekarza Demasa, panie, u ktorego przy zarnach pracuja niewolnicy i ludzie najemni. Jeden z tych najemnikow jest tak silny, ze starczylby nie za dwoch, ale za czterech, sam bowiem widzialem, jak podnosil kamienie, ktorych czterech ludzi ruszyc z miejsca nie moglo. - Jesli to jest czlowiek bogobojny i zdolny poswiecic sie za braci, poznaj mnie z nim - rzekl Chilo. - Jest chrzescijaninem, panie - odpowiedzial Kwartus - gdyz u Demasa pracuja po wiekszej czesci chrzescijanie. Sa tam robotnicy nocni i dzienni, ow zas nalezy do nocnych. Gdybysmy teraz poszli, trafilibysmy na ich wieczerze i moglbys sie z nim swobodnie rozmowic. Demas mieszka kolo Emporium. Chilo zgodzil sie najchetniej. Emporium lezalo u stop wzgorza Awentynskiego, zatem niezbyt od Wielkiego Cyrku daleko. Mozna bylo, nie obchodzac wzgorz, udac sie wzdluz rzeki, przez Porticus Aemilia, co jeszcze znacznie skracalo droge. - Stary jestem - rzekl Chilo, gdy weszli pod kolumnade - i czasem miewam zacmienia pamieci. Tak! Wszakze nasz Chrystus wydany zostal przez jednego ze swoich uczniow! Ale imienia zdrajcy nie moge sobie w tej chwili przypomniec... - Judasz, panie, ktory sie powiesil - odpowiedzial Kwartus dziwiac sie nieco w duszy, jak mozna bylo tego imienia nie pamietac. - A tak! Judasz! Dziekuje ci - powiedzial Chilo. I czas jakis szli w milczeniu. Doszedlszy do Emporium, ktore bylo juz zamkniete, mineli je i obszedlszy spichlerze, w ktorych wydawano ludowi zboze, skrecili na lewo, ku domom, ktore ciagnely sie wzdluz Via Ostiensis, az do wzgorka Testacius i Forum Pistorium. Tam zatrzymali sie przed drewnianym budynkiem, z ktorego wnetrza dochodzil huk zaren. Kwartus wszedl do srodka, Chilo zas, ktory nie lubil pokazywac sie wielkiej ilosci ludzi i ktory w ciaglej byl obawie, ze jakies fatum moze go zetknac z Glaukiem lekarzem, pozostal na zewnatrz. "Ciekawym tego Herkulesa, ktory sluzy za mlynarczyka - mowil sobie spogladajac na jasno swiecacy ksiezyc - jesli to jest lotr i czlowiek madry, bedzie mnie troche kosztowal, jesli zas cnotliwy chrzescijanin a glupi, zrobi za darmo wszystko, czego od niego zazadam." Dalsze rozmyslania przerwal mu powrot Kwartusa, ktory wyszedl z budynku z drugim czlowiekiem, przybranym tylko w tunike zwana exomis, skrajana w ten sposob, ze prawe ramie i prawa piers pozostawaly nagie. Odziezy podobnej, jako pozostawiajacej zupelna swobode ruchow, uzywali szczegolniej robotnicy. Chilo spojrzawszy na przybysza odetchnal z zadowoleniem, w zyciu bowiem nie widzial dotad takiego ramienia i takiej piersi. - Oto jest, panie - rzekl Kwartus - brat, ktorego chciales widziec. - Niechaj pokoj Chrystusow bedzie z toba - ozwal sie Chilo - ty zas, Kwartusie. powiedz temu bratu, czy zasluguje na wiare i ufnosc, a potem wracaj w imie Boze, albowiem nie trzeba, abys sedziwego ojca zostawial w samotnosci. - Jest to swiety czlowiek - rzekl Kwartus - ktory oddal cale mienie, aby mnie, nie znanego sobie, wykupic z niewoli. Niechaj mu Pan nasz, Zbawiciel, zgotuje za to niebieska nagrode. Olbrzymi robotnik uslyszawszy to schylil sie i ucalowal reke Chilona. - Jak ci na imie, bracie? - spytal Grek. - Na chrzcie swietym dano mi, ojcze, imie Urbana. - Urbanie, bracie moj, masz-li czas, aby pomowic ze mna swobodnie? - Robota nasza poczyna sie o polnocy, a teraz gotuja nam dopiero wieczerze. - Czasu jest wiec dosc - pojdzmy nad rzeke, a tam wysluchasz slow moich. Poszli i siedli na kamiennej brzeznicy w ciszy przerywanej tylko przez odlegly huk zaren i belkotanie plynacej w dole fali. Tam Chilo wpatrzyl sie w twarz robotnika, ktora mimo nieco groznego i smutnego wyrazu, jaki miewaly zazwyczaj twarze barbarzyncow zamieszkalych w Rzymie, wydala mu sie jednak dobrotliwa i szczera. "Tak jest! - rzekl sobie w duchu. - To jest czlowiek dobry i glupi, ktory darmo zabije Glauka." Po czym spytal: - Urbanie, milujesz ty Chrystusa? - Miluje z duszy, serca - odpowiedzial robotnik. - A braci swoich? A siostry, a tych, ktorzy nauczyli cie prawdy i wiary w Chrystusa? - Miluje ich takze, ojcze. - Tedy niech pokoj bedzie z toba. - I z toba, ojcze. Nastala znow cisza - tylko w oddaleniu huczaly zarna, a w dole belkotala rzeka. Chilo wpatrzyl sie w jasny blask miesieczny i wolnym, stlumionym glosem poczal mowic o smierci Chrystusa. Mowil jakby nie do Urbana, ale jakby sam dla siebie rozpamietywal owa smierc lub jakby jej tajemnice zwierzal temu uspionemu miastu. Bylo w tym cos wzruszajacego i zarazem uroczystego. Robotnik plakal, a gdy Chilo poczal jeczec i ubolewac nad tym, ze w chwili smierci Zbawiciela nie bylo nikogo, kto by go bronil, jesli nie od ukrzyzowania, to przynajmniej od zniewag zolnierzy i Zydow, olbrzymie piesci barbarzyncy poczely zaciskac sie z zalu i tlumionej wscieklosci. Smierc wzruszala go tylko, lecz na mysl o tej tluszczy, szydzacej z przybitego na krzyzu Baranka, burzyla sie w nim prostacza dusza i ogarniala go dzika chec zemsty. A Chilo spytal nagle: - Urbanie, zali wiesz, kto byl Judasz? - Wiem, wiem! Ale on sie powiesil! - zawolal robotnik. I w glosie jego byl jakby zal, ze zdrajca sam juz wymierzyl sobie kare i ze nie moze wpasc w jego rece. A Chilon mowil dalej: - Gdyby sie jednak nie byl powiesil i gdyby ktory z chrzescijan spotkal go na ladzie lub na morzu, czy by nie powinien sie pomscic za meke, krew i smierc Zbawiciela? - Kto by sie nie pomscil, ojcze! - Pokoj z toba, wierny slugo Baranka. Tak! Wolno swoje krzywdy odpuszczac, ktoz jednakze ma prawo odpuscic krzywde Boga? Ale jako waz plodzi weza, jako zlosc zlosc i jako zdrada zdrade, tak z jadu Judasza zrodzil sie drugi zdrajca, a jako tamten wydal Zydom i zolnierzom rzymskim Zbawiciela, tak ow, ktory zyje miedzy nami, chce wydac wilkom owieczki jego i jesli nikt nie zapobiezy zdradzie, jesli nikt nie zetrze przed czasem glowy weza, wszystkich nas czeka zguba, a z nami razem zginie i czesc Baranka. Robotnik patrzyl na niego z ogromnym niepokojem, jakby nie zdajac sobie sprawy z tego, co slyszal, Grek zas, okrywszy glowe rogiem plaszcza, poczal powtarzac glosem jakby spod ziemi wychodzacym: - Biada wam, sludzy prawdziwego Boga, biada wam, chrzescijanie i chrzescijanki! I znow nastalo milczenie, znow bylo slychac tylko huk zaren, gluchy spiew mlynarczykow i szum rzeki. - Ojcze - spytal wreszcie robotnik - co to za zdrajca? Chilo opuscil glowe. Co to za zdrajca? Syn Judasza, syn jego jadu, ktory udaje chrzescijanina i chodzi do domow modlitwy dlatego tylko, by oskarzac braci przed cezarem, ze cezara nie chca uznawac za boga, ze zatruwaja fontanny, morduja dzieci i chca zniszczyc to miasto tak, zeby kamien na kamieniu nie zostal. Oto za kilka dni bedzie wydany rozkaz pretorianom, by uwiezili starcow, niewiasty i dzieci i powiedli ich na stracenie, tak jak poslano na smierc niewolnikow Pedaniusza Sekunda. I wszystko to uczynil ow drugi Judasz. Ale jesli pierwszego nikt nie skaral, jesli nikt sie nad nim nie pomscil, jesli nikt nie bronil Chrystusa w godzine meki, ktoz zechce tego ukarac, kto zetrze weza, zanim go cezar wyslucha, kto go zgladzi, kto obroni przed zguba braci i wiare w Chrystusa? A Urban, ktory siedzial dotad na kamiennej cembrowinie, powstal nagle i rzekl: - Ja to uczynie, ojcze. Chilon powstal rowniez, przez chwile patrzyl na twarz robotnika, oswiecona blaskiem ksiezyca, po czym wyciagnawszy ramie polozyl z wolna dlon na jego glowie. - Idz miedzy chrzescijan - rzekl uroczyscie - idz do domu modlitwy i pytaj braci o Glauka lekarza, a gdy ci go wskaza, wowczas, w imie Chrystusa, zabij!... - O Glauka?... - powtorzyl robotnik, jakby chcac utwierdzic sobie w pamieci to imie. - Znasz-li go? - Nie, nie znam. Chrzescijan jest tysiace w calym Rzymie i nie wszyscy sie znaja. Ale jutro w Ostrianum zbiora sie w nocy bracia i siostry, co do jednej duszy, albowiem przybyl Wielki Apostol Chrystusowy, ktory tam bedzie nauczal, i tam bracia wskaza mi Glauka. - W Ostrianum? - spytal Chilon. - Wszak to za bramami miasta. Bracia i wszystkie siostry? W nocy? Za bramami w Ostrianum? - Tak, ojcze. To jest nasz cmentarz, miedzy Via Salaria a Nomentana. Zali ci nie wiadomo, ze tam bedzie nauczal Wielki Apostol? - Nie bylem dwa dni w domu, przetom nie odebral jego listu, a nie wiedzialem, gdzie jest Ostrianum, poniewaz niedawno przybylem tu z Koryntu, gdzie zarzadzam gmina chrzescijanska... Ale tak jest! I skoro Chrystus tak cie natchnal, pojdziesz w nocy, moj synu, do Ostrianum, tam wynajdziesz miedzy bracmi Glauka i zabijesz go w drodze powrotnej do miasta, za co beda ci odpuszczone wszystkie grzechy. A teraz pokoj niech bedzie z toba. - Ojcze... - Slucham cie, slugo Baranka. Na twarzy robotnika odbilo sie zaklopotanie. Oto niedawno zabil czlowieka, a moze i dwoch, a nauka Chrystusa zabrania zabijac. Nie zabil ich wszelako w swojej obronie bo i tego nie wolno! Nie zabil, Chryste uchowaj, dla zysku... Biskup sam mu dal braci do pomocy, ale zabijac nie pozwolil, on zas niechcacy zabil, bo Bog pokaral go sila zbyt wielka... I teraz ciezko pokutuje... Inni spiewaja przy zarnach, a on nieszczesny mysli o swoim grzechu, o obrazie Baranka... Ile sie juz namodlil, naplakal! Ile Baranka naprzepraszal! I czuje dotad, ze nie odpokutowal dosyc... A teraz znow przyrzekl zabic zdrajce... I dobrze! Wlasne tylko krzywdy wolno przebaczac, wiec zabije go chocby w oczach wszystkich braci i siostr, ktore jutro beda w Ostrianum. Ale niech Glaukus bedzie wprzod skazany przez starszych miedzy bracia, przez biskupa albo przez Apostola. Zabic niewielka rzecz, a zabic zdrajce to nawet i milo, jak zabic wilka lub niedzwiedzia, ale nuzby Glaukus zginal niewinnie? Jakze brac na sumienie nowe zabojstwo, nowy grzech i nowa obraze Baranka? - Na sad nie ma czasu, moj synu - odrzekl Chilon - albowiem zdrajca prosto z Ostrianum podazy do cezara do Ancjum lub schroni sie w domu pewnego patrycjusza, na ktorego jest uslugach, ale oto dam ci znak, ktory gdy pokazesz po zabiciu Glauka, i biskup, i Wielki Apostol poblogoslawia twoj uczynek. To rzeklszy wydobyl pieniazek, po czym jal szukac za pasem noza, a znalazlszy go wyskrobal na sestercji ostrzem znak krzyza i podal ja robotnikowi. - Oto wyrok na Glauka i znak dla ciebie. Gdy go po zgladzeniu Glauka pokazesz biskupowi, odpusci ci i tamto zabojstwo, ktoregos sie niechcacy dopuscil. Robotnik wyciagnal mimo woli reke po pieniadz, ale majac wlasnie zbyt swiezo w pamieci pierwsze zabojstwo, doznal jakby uczucia przestrachu. - Ojcze - rzekl prawie blagalnym glosem - zali bierzesz na sumienie ten uczynek i zali sam slyszales Glaukusa zaprzedajacego braci? Chilo zrozumial, ze trzeba dac jakies dowody, wymienic jakies nazwiska, albowiem inaczej w serce olbrzyma moze sie wkrasc watpliwosc. I nagle szczesliwa mysl zaswitala mu w glowie. - Sluchaj, Urbanie - rzekl - mieszkam w Koryncie, ale pochodze z Kos i tu, w Rzymie, ucze nauki Chrystusa pewna sluzebna dziewczyne z mojego kraju, ktorej imie jest Eunice. Sluzy ona jako vestiplica w domu przyjaciela cezara, niejakiego Petroniusza. Otoz w tym domu slyszalem, jak Glaukus podejmowal sie wydac wszystkich chrzescijan, a oprocz tego obiecywal innemu zausznikowi cesarskiemu, Winicjuszowi, ze odnajdzie mu miedzy chrzescijanami dziewice... Tu przerwal i spojrzal ze zdumieniem na robotnika, ktorego oczy zaswiecily nagle jak oczy zwierza, a twarz przybrala wyraz dzikiego gniewu i grozby. - Co tobie jest? - zapytal prawie z przestrachem. - Nic, ojcze. Zabije jutro Glauka!... Lecz Grek umilkl; po chwili wziawszy za ramiona robotnika, zwrocil go tak, aby swiatlo ksiezyca padalo wprost na jego twarz, i poczal mu sie przypatrywac uwaznie. Widocznym bylo, ze w duszy wahal sie, czy go pytac dalej i wydobyc wszystko na jaw, czy tez na razie poprzestac na tym, czego sie dowiedzial lub domyslil. W koncu jednak wrodzona mu ostroznosc przemogla. Odetchnal gleboko raz i drugi, po czym, polozywszy znow dlon na glowie robotnika, spytal uroczystym, dobitnym glosem: - Wszakze na chrzcie swietym dano ci imie Urbana? - Tak jest, ojcze. - A zatem niech pokoj bedzie z toba, Urbanie. Petroniusz do Winicjusza: "Zle z toba, carissime! Wenus widocznie pomieszala ci zmysly, odjela rozum, pamiec i dar myslenia o czymkolwiek innym jak milosc. Odczytaj kiedys to, cos mi na moj list odpowiedzial, a poznasz, jak twoj umysl zobojetnial teraz na wszystko, co nie jest Ligia, jak nia sie tylko zajmuje, do niej ustawicznie wraca i krazy nad nia niby jastrzab nad upatrzonym lupem. Na Polluksa! Znajdzze ja predzej; inaczej, o ile cie ogien w popiol nie obroci, zmienisz sie w egipskiego Sfinksa, ktory zakochawszy sie, jak mowia, w bladej Izys, stal sie na wszystko gluchy, obojetny i czeka tylko nocy, aby mogl wpatrywac sie w kochanke kamiennymi oczyma. Przebiegaj sobie wieczorami miasto w przebraniu, uczeszczaj nawet wraz z twoim filozofem do chrzescijanskich domow modlitwy. Wszystko, co budzi nadzieje i zabija czas, jest godnym pochwaly. Ale dla mojej przyjazni uczyn rzecz jedna: oto ow Ursus, niewolnik Ligii, jest podobno czlowiekiem sily niezwyklej, najmij wiec sobie Krotona i przedsiebierzcie we trzech wyprawy. Tak bedzie bezpieczniej i rozumniej. Chrzescijanie, skoro do nich nalezy Pomponia Grecyna i Ligia, nie sa zapewne takimi lotrami, za jakich maja ich powszechnie, dali jednak przy porwaniu Ligii dowod, ze gdy chodzi o jaka owieczke z ich stada, umieja nie zartowac. Gdy ujrzysz Ligie, wiem, ze sie wstrzymac nie zdolasz i zechcesz ja uprowadzic natychmiast, jakze zas tego z samym Chilonidesem dokonasz? A Kroto da sobie rady, chocby jej dziesieciu takich, jak ow Ursus, Ligow bronilo. Nie daj sie wyzyskiwac Chilonowi, lecz na Krotona pieniedzy nie zaluj. Ze wszystkich rad, jakie ci moge przeslac, ta jest najlepsza. Tu juz przestali mowic o malej Auguscie i o tym, ze z czarow umarla. Wspomina jeszcze czasem o niej Poppea, ale cezara umysl zaprzatniety jest czym innym; zreszta, jesli prawda, ze diva Augusta jest znow w stanie odmiennym, to i w niej pamiec tamtego dziecka rozwieje sie bez sladu. Jestesmy juz od dni kilkunastu w Neapolis, a raczej w Baiae. Gdybys byl zdolny do myslenia o czymkolwiek, to echa naszego tu pobytu musialyby sie obic o twe uszy, albowiem caly Rzym nie mowi zapewne o niczym innym. Zajechalismy tedy wprost do Baiae, gdzie naprzod opadly nas wspomnienia matki i wyrzuty sumienia. Ale czy wiesz, do czego Ahenobarbus juz doszedl? Oto, ze nawet zabojstwo matki jest dla niego tylko tematem do wierszy i powodem do odegrywania blazensko-tragicznych scen. On czul dawniej prawdziwe wyrzuty o tyle jedynie, o ile jest tchorzem. Teraz, gdy sie przekonal, ze swiat jest, jak byl, pod jego stopami, a zaden bog nie pomscil sie nad nim, udaje je tylko, aby wzruszac ludzi swym losem. Czasem zrywa sie po nocach, twierdzac, ze go scigaja Furie, budzi nas, spoglada za siebie, przybiera postawe komedianta grajacego role Oresta, i to lichego komedianta, deklamuje greckie wiersze i patrzy, czy go podziwiamy. A my, oczywiscie, podziwiamy! I zamiast powiedziec mu: "Idz spac, blaznie!", nastrajamy sie takze na ton tragedii i bronimy wielkiego artysty od Furii. Na Kastora! Musialo cie dojsc przynajmniej to, ze wystapil juz publicznie w Neapolis. Spedzono wszystkich greckich drapichrustow z Neapolis i miast okolicznych, ktorzy napelnili arene tak nieprzyjemnymi wyziewami czosnku i potu, iz dziekowalem bogom, ze zamiast siedziec w pierwszych rzedach miedzy augustianami, bylem z Ahenobarbem za scena. I czy dasz wiare, ze sie bal? Bal sie naprawde! Bral moja reke i przykladal ja sobie do serca, ktore bilo rzeczywiscie przyspieszonym tetnem. Oddech mial krotki, a w chwili gdy trzeba bylo wychodzic, pobladl jak pergamin i czolo pokrylo mu sie kroplami potu. A przecie wiedzial, ze po wszystkich rzedach siedza gotowi pretorianie, zbrojni w kije, ktorymi w razie potrzeby mieli podniecac zapal. Ale potrzeby nie bylo. Zadne stado malp z okolic Kartaginy nie potrafi tak wyc, jak wyla owa holota. Mowie ci, ze zapach czosnku dolatywal az na scene. Nero zas klanial sie, przyciskal rece do serca, posylal od ust pocalunki i plakal. Potem wpadl miedzy nas, ktorzysmy czekali za scena, jak spity, wolajac: "Czymze sa wszystkie tryumfy wobec tego mego tryumfu?" A tam holota ciagle jeszcze wyla i klaskala wiedzac, ze wyklaskuje sobie laske, dary, biesiade, bilety loteryjne i nowe widowisko z cezara-blazna. Ja im sie nawet nie dziwie, ze klaskali, bo tego dotad nie widziano. On zas powtarzal co chwila: "Oto, co sa Grecy! Oto, co sa Grecy!" I zdaje mi sie, ze od tej chwili jego nienawisc do Rzymu wzmogla sie jeszcze. Swoja droga do Rzymu wyslani zostali umyslni gonce z doniesieniem o tryumfie, i spodziewamy sie w tych dniach dziekczynien senatu. Zaraz po pierwszym wystapieniu Nerona zaszedl tu dziwny przypadek. Oto teatr zawalil sie nagle, ale wowczas, gdy ludzie juz byli wyszli. Bylem na miejscu wypadku i nie widzialem, by wydobyto choc jednego trupa spod gruzow. Wielu, nawet miedzy Grekami, patrzy na to jak na gniew bogow za sponiewieranie cesarskiej wladzy, ale on, przeciwnie, twierdzi, iz to jest laska bogow, ktorzy maja w widocznej opiece jego spiew i tych, ktorzy go sluchaja. Stad ofiary po wszystkich swiatyniach i wielkie dziekczynienia, dla niego zas nowa zacheta do podrozy do Achai. Przed kilku dniami mowil mi jednak, ze boi sie, co na to powie lud rzymski i czy sie nie wzburzy, tak z milosci dla niego, jak z obawy o rozdawnictwo zboza i igrzyska, ktore by go mogly w razie dluzszej nieobecnosci cezara ominac. Jedziemy jednak do Benewentu ogladac szewckie przepychy, z ktorymi sie popisze Watyniusz, a stamtad, pod opieka boskich braci Heleny, do Grecji. Co do mnie, zauwazylem jedna rzecz, ze gdy sie jest miedzy szalonymi, staje sie takze szalonym, a co wiecej, znajduje sie pewien urok w szalenstwach. Grecja i podroz w tysiac cytr, jakis tryumfalny pochod Bakcha, wsrod uwienczonych w zielen mirtowa, w liscie winogradu i w wiciokrzew nimf i bachantek, wozy zaprzezone w tygrysy, kwiaty, tyrsy, wience, okrzyki: evoe! muzyka, poezja i Hellada klaszczaca, wszystko dobrze, ale my tu zywimy jeszcze smielsze zamysly. Chce nam sie stworzyc jakies wschodnie bajeczne imperium, panstwo palm, slonca, poezji i zmienionej w sen rzeczywistosci, i zmienionego w jedna rozkosz zycia. Chce nam sie zapomniec o Rzymie, a wage swiata umiescic gdzies miedzy Grecja, Azja i Egiptem, zyc zyciem nie ludzi, ale bogow, nie znac, co to powszedniosc, blakac sie w zlotych galerach pod cieniem purpurowych zagli po Archipelagu, byc Apollinem, Ozyrysem i Baalem w jednej osobie, rozowiec z zorza, zlocic sie ze sloncem, srebrzyc z ksiezycem, wladac, spiewac, snic... I czy uwierzysz, ze ja, ktory mam jeszcze za sestercje rozsadku, a za asa sadu, daje sie jednak porywac tym fantazjom, a daje sie porywac dlatego, ze jesli sa niemozliwe, to sa przynajmniej wielkie i niezwykle... Takie imperium bajeczne byloby jednak czyms, co kiedys, kiedys, po dlugich wiekach, wydaloby sie ludziom snem. O ile Wenus nie przybierze na sie postaci takiej Ligii lub chociaz takiej niewolnicy jak Eunice i o ile nie przyozdobi go sztuka, to zycie samo jest czcze i czestokroc miewa twarz malpy. Ale Miedzianobrody nie urzeczywistni swych pomyslow chocby dlatego, ze w owym bajecznym krolestwie poezji i Wschodu nie powinno byc miejsca na zdrady, podlosci i smierc, a w nim pod pozorami poety siedzi lichy komediant, glupowaty furman i plaski tyran. Jakoz tymczasem dusimy ludzi, gdy nam w jakikolwiek sposob zawadza. Biedny Torkwatus Sylanus jest juz cieniem. Otworzyl sobie zyly kilka dni temu. Lekaniusz i Licyniusz ze strachem przyjmuja konsulat, stary Trazeasz nie ujdzie smierci, albowiem smie byc uczciwym. Tygellinus nie moze dotad wyrobic dla mnie rozkazu, bym sobie zyly otworzyl. Potrzebny jestem jeszcze nie tylko jako elegantiae arbiter, ale jako czlowiek, bez ktorego rad i smaku wycieczka do Achai moglaby sie nie udac. Nieraz jednak mysle, ze predzej, pozniej, musi sie na tym skonczyc, i wiesz-li, o co mi wowczas chodzi: o to, aby Miedzianobrody nie dostal tej mojej czary mirrenskiej, ktora znasz i podziwiasz. Jesli w chwili mej smierci bedziesz przy mnie, to ci ja oddam, jesli bedziesz daleko, to ja rozbije. Ale tymczasem mamy przed soba jeszcze szewcki Benewent, olimpijska Grecje i Fatum, ktore nieznana i nieprzewidziana wytyka kazdemu droge. Badz zdrow i najmij Krotona, inaczej po raz drugi wydra ci Ligie. Chilonidesa, gdy ci przestanie byc potrzebny, przyslij mi, gdziekolwiek bede. Moze uczynie z niego drugiego Watyniusza i moze konsularni meze i senatorowie beda jeszcze drzeli przed nim, jak drza przed tamtym rycerzem Dratewka. Warto by sie doczekac tego widowiska. Gdy odzyskasz Ligie, daj mi znac, abym ofiarowal za was pare labedzi i pare golebi w tutejszej okraglej swiatynce Wenery. Widzialem kiedys we snie Ligie na twoich kolanach, szukajaca twych pocalunkow. Postaraj sie, by to byl sen wrozebny. Niech na twym niebie nie bedzie chmur, a jesli beda, to niech maja kolor i zapach rozy. Badz zdrow i zegnaj!" Zaledwie Winicjusz skonczyl czytac, gdy do biblioteki wsunal sie cicho niezapowiedziany przez nikogo Chilon, sluzba bowiem miala rozkaz puszczac go o kazdej godzinie dnia i nocy. - Niech boska matka twego wielkodusznego przodka, Eneasza - rzekl - bedzie na cie tak laskawa, panie, jako na mnie byl laskawym boski syn Mai. - To sie znaczy? - spytal Winicjusz, zrywajac sie od stolu, przy ktorym siedzial. A Chilon podniosl glowe i rzekl: - Eureka! Mlody patrycjusz wzruszyl sie tak, ze przez dluzszy czas nie mogl slowa przemowic. - Widziales ja? - spytal nareszcie. - Widzialem Ursusa, panie, i mowilem z nim. - I wiesz, gdzie sie skryli? - Nie, panie. Inny bylby przez sama milosc wlasna dal poznac Ligowi, ze odgadl, kto on jest, inny staralby sie wybadac go, gdzie mieszka, i bylby albo otrzymal uderzenie piescia, po ktorym wszystkie ziemskie sprawy stalyby mu sie obojetne, albo wzbudzilby nieufnosc olbrzyma i sprawil to, ze dla dziewicy poszukano by moze jeszcze tej nocy innej kryjowki. Jam tego nie uczynil, panie. Dosc mi wiedziec, ze Ursus pracuje u mlynarza kolo Emporium, ktory zowie sie Demas, tak jak twoj wyzwoleniec, a dosc mi dlatego, ze teraz pierwszy lepszy zaufany twoj niewolnik moze rano pojsc jego sladem i wysledzic ich kryjowke. Ja przynosze ci tylko pewnosc, panie, ze skoro Ursus sie tu znajduje, to i boska Ligia jest w Rzymie, i druga wiadomosc, ze dzisiejszej nocy bedzie niemal na pewno w Ostrianum... - W Ostrianum? Gdzie to jest? - przerwal Winicjusz, chcac widocznie biec zaraz na wskazane miejsce. - Stare hypogeum miedzy Via Salaria a Nomentana. Ow pontifex maximus chrzescijan, o ktorym wspominalem ci, panie, a ktorego spodziewano sie znacznie pozniej, przyjechal juz i dzis w nocy bedzie chrzcil i nauczal na tym cmentarzu. Oni kryja sie ze swoja nauka, bo jakkolwiek nie ma dotad zadnych edyktow, ktore by jej wzbranialy, ludnosc ich nienawidzi, wiec musza byc ostrozni. Sam Ursus mowil mi, ze wszyscy, co do jednej duszy, zgromadza sie dzis w Ostrianum, kazdy bowiem chce widziec i slyszec tego, ktory byl pierwszym uczniem Chrystusa i ktorego oni zowia Wyslannikiem. Ze zas u nich niewiasty na rowni z mezami sluchaja nauk, przeto z niewiast nie bedzie moze jedna Pomponia, ta bowiem nie moglaby sie usprawiedliwic przed Aulusem, czcicielem dawnych bogow, dlaczego noca opuszcza dom, Ligia jednak, o panie, ktora zostaje pod opieka Ursusa i starszych gminy, pojdzie wraz z innymi niewiastami niewatpliwie. Winicjusz, ktory zyl dotad jakby w goraczce, podtrzymywany jedynie nadzieja, teraz, gdy ta nadzieja zdawala sie spelniac, uczul nagle takie oslabienie, jakie odczuwa czlowiek po podrozy nad sily, u celu. Chilon zauwazyl to i postanowil z tego korzystac: - Bramy sa wprawdzie strzezone przez twoich ludzi, panie, i chrzescijanie musza o tym wiedziec. Ale oni nie potrzebuja bram. Tyber takze ich nie potrzebuje, a choc od rzeki do tamtych drog daleko, warto nadlozyc drogi dla widzenia "Wielkiego Apostola". Zreszta oni miec moga tysiaczne sposoby wydostania sie za mury i wiem, ze je maja. W Ostrianum znajdziesz, panie, Ligie, a gdyby nawet, czego nie przypuszczam, jej nie bylo, bedzie Ursus, albowiem ten przyrzekl mi zamordowac Glauka. Sam mi mowil, ze bedzie i tam go zamorduje, slyszysz, szlachetny trybunie? Otoz albo pojdziesz w slad za nim i dowiesz sie, gdzie Ligia mieszka, albo kazesz go schwytac swoim ludziom jako morderce i majac go w reku, wydobedziesz z niego wyznanie, gdzie ukryl Ligie. Ja swoje zrobilem! Inny, o panie, powiedzialby ci, ze wypil z Ursusem dziesiec kantarow najprzedniejszego wina, zanim tajemnice z niego wydobyl; inny powiedzialby ci, ze przegral do niego tysiac sestercji w scriptae duodecim lub ze za dwa tysiace kupil wiadomosc... Wiem, ze wrocilbys mi to podwojnie, ale mimo tego raz w zyciu... to jest, chcialem powiedziec: jak zawsze w zyciu, bede uczciwym, tusze bowiem, ze jak mowil wielkoduszny Petroniusz, wszelkie moje wydatki i nadzieje twoja wspanialomyslnosc przewyzszy. Lecz Winicjusz, ktory byl zolnierzem i przywykl nie tylko radzic sobie wobec wszelkich zdarzen, ale i dzialac, wnet opanowal chwilowa slabosc i rzekl: - Nie zawiedziesz sie na mojej wspanialomyslnosci, pierwej jednak pojdziesz ze mna do Ostrianum. - Ja do Ostrianum? - pytal Chilo, ktory nie mial najmniejszej checi tam isc. - Ja, szlachetny trybunie, obiecalem ci wskazac Ligie, ale nie przyrzeklem jej porywac... Pomysl, panie, co by sie ze mna stalo, gdyby ten niedzwiedz ligijski rozdarlszy Glauka przekonal sie jednoczesnie, ze nie calkiem slusznie go rozdarl? Czy nie poczytalby mnie (zreszta nieslusznie) za sprawce spelnionego morderstwa? Pamietaj, panie, ze im kto wiekszym jest filozofem, tym mu trudniej odpowiadac na glupie pytania prostakow, coz bym mu wiec odpowiedzial, gdyby mnie spytal, dlaczegom oskarzyl Glauka lekarza? Jesli jednak posadzasz mnie, ze cie zwodze, tedy ci powiem, zaplac mi wowczas dopiero, gdy ci wskaze dom, w ktorym mieszka Ligia, dzis okaz mi zas tylko czastke twej szczodrobliwosci, abym, gdybys i ty, o panie (czego niech wszystkie bogi bronia), mial ulec jakiemu wypadkowi, nie pozostal calkiem bez nagrody. Serce twoje nie zniosloby tego nigdy. Winicjusz poszedl do skrzyni stojacej na marmurowym podnozu, zwanej arca, i wydobywszy z niej kieske cisnal ja Chilonowi. - To sa scrupula - rzekl. - Gdy Ligia bedzie u mnie w domu, dostaniesz taka sama napelniona aureusami. - Jowiszu! - zawolal Chilon. Lecz Winicjusz zmarszczyl brwi. - Tu dostaniesz jesc, po czym mozesz odpoczac. Do wieczora nie ruszysz sie stad, gdy zas noc zapadnie, bedziesz mi towarzyszyl do Ostrianum. Na twarzy Greka odbily sie przez chwile strach i wahanie, po czym jednak uspokoil sie i rzekl: - Ktoz ci sie oprze, panie! Przyjmij te slowa za dobra wrozbe, tak jak przyjal podobne wielki nasz bohater w swiatyni Ammona. Co do mnie, te "skrupuly" (tu potrzasnal kieska) przewazyly moje, nie mowiac juz o twym towarzystwie, ktore dla mnie jest szczesciem i rozkosza. Lecz Winicjusz przerwal mu niecierpliwie i poczal wypytywac o szczegoly rozmowy z Ursusem. Jedna rzecz wykazywala sie z nich jasno: to jest, ze albo schronienie Ligii zostanie jeszcze tej nocy wykrytym, albo ja sama mozna bedzie porwac w czasie drogi powrotnej z Ostrianum. I na te mysl Winicjusza porywala szalona radosc. Teraz, gdy mial niemal pewnosc, ze Ligie odzyska, i gniew przeciw niej, i uraza, jaka dla niej zywil, znikly. Za te wlasnie radosc darowywal jej wszystkie winy. Myslal tylko o niej jak o drogiej i pozadanej istocie i mial takie wrazenie, jakby po dlugiej podrozy miala wrocic. Brala go ochota zwolac niewolnikow i kazac im przybrac dom w girlandy. Nie mial w tej chwili zalu nawet do Ursusa. Gotow byl wszystko wszystkim przebaczyc. Chilo, do ktorego dotychczas mimo jego uslug czul pewien wstret, po raz pierwszy wydal mu sie czlowiekiem zabawnym i zarazem niepospolitym. Rozjasnil mu sie dom, rozjasnily sie oczy i rozjasnila twarz. Poczal na nowo czuc mlodosc i rozkosz zycia. Dawniejsze ponure cierpienie nie dalo mu jeszcze dostatecznej miary, jak Ligie pokochal. Zrozumial to dopiero teraz, gdy spodziewal sie ja miec. Pragnienie jej budzilo sie w nim, jak na wiosne budzi sie ziemia przygrzana sloncem, ale zadze jego byly obecnie jakby mniej slepe i dzikie, a wiecej radosne i tkliwe. Czul tez w sobie energie bez granic i byl przekonany, ze gdy tylko zobaczy Ligie wlasnymi oczyma, wowczas nie odbiora mu juz jej wszyscy chrzescijanie calego swiata ani nawet sam cezar. Chilon jednakze, osmielony jego radoscia, zabral glos i poczal dawac rady. Wedlug niego nalezalo sprawy nie uwazac jeszcze za wygrana i zachowac jak najwieksza ostroznosc, bez ktorej cale dzielo moze pojsc na nic. Zaklinal tez Winicjusza, by nie porywal Ligii z Ostrianum. Powinni tam pojsc w kapturach na glowach, z twarzami przyslonietymi, i poprzestac na przypatrywaniu sie z jakiego mrocznego kata wszystkim obecnym. Dopiero gdy ujrza Ligie, najbezpieczniej bedzie pojsc za nia z daleka, obaczyc, do ktorego domu wchodzi, a nazajutrz o swicie otoczyc go wielka sila niewolnikow i zabrac ja w bialy dzien. Poniewaz jest ona zakladniczka i nalezy wlasciwie do cezara, zatem mozna to uczynic bez obawy prawa. W razie gdyby jej nie znalezli w Ostrianum, pojda za Ursusem i skutek bedzie ten sam. Na cmentarz z wielka liczba ludzi udawac sie nie mozna, latwo bowiem mogliby zwrocic na siebie uwage, a wowczas chrzescijanie potrzebowaliby tylko pogasic wszystkie swiatla, tak jak to uczynili przy pierwszym porwaniu, i rozproszyc sie lub pochowac w ciemnosciach, w kryjowkach im tylko znanych. Natomiast trzeba sie uzbroic, a jeszcze lepiej wziac ze soba ze dwoch ludzi pewnych i silnych, aby w danym razie miec w nich obrone. Winicjusz przyznawal mu slusznosc zupelna i wspomniawszy zarazem na rady Petroniusza, wydal rozkaz niewolnikom, aby sprowadzili do niego Krotona. Chilo, ktory wszystkich znal w Rzymie, uspokoil sie znacznie slyszac nazwisko znanego atlety, ktorego nadludzka sile podziwial niejednokrotnie na arenie, i oswiadczyl, ze do Ostrianum pojdzie. Kieska, napelniona wielkimi aureusami, wydawala mu sie przy pomocy Krotona o wiele latwiejsza do zdobycia. Zasiadl wiec z dobra mysla do stolu, do ktorego wezwal go po niejakim czasie przelozony nad atrium, i w czasie jedzenia opowiadal niewolnikom, jako dostarczyl ich panu cudownej masci, ktora dosc posmarowac kopyta najlichszym koniom, aby pozostawily daleko za soba wszystkie inne. Nauczyl go przyrzadzac te masc pewien chrzescijanin, albowiem starsi chrzescijanscy daleko lepiej rozumieja sie na czarach i cudach niz nawet Tesalczycy, chociaz Tesalia slynie ze swoich czarownic. Chrzescijanie maja do niego ufnosc ogromna, dlaczego zas ja maja, domysli sie latwo kazdy, kto wie, co znaczy ryba. Tak rozmawiajac patrzyl pilnie w twarze niewolnikow, w nadziei, ze moze odkryje miedzy nimi chrzescijanina i doniesie o nim Winicjuszowi. Gdy jednak ta nadzieja go zawiodla, poczal jesc i pic nadzwyczaj obficie, nie szczedzac pochwal kucharzowi i zapewniajac, ze postara sie go od Winicjusza odkupic. Wesolosc jego macila jedynie mysl, ze noca trzeba bedzie pojsc do Ostrianum, pocieszal sie jednak, ze to bedzie w przebraniu, po ciemku i w towarzystwie dwoch ludzi, z ktorych jeden jest, jako silacz, bozyszczem calego Rzymu, drugi patrycjuszem i wysokim urzednikiem wojskowym. "Chocby Winicjusza i odkryli - mowil sobie - nie osmiela sie podniesc na niego reki, co do mnie zas, beda madrzy, jesli zobacza choc koniec mego nosa." Po czym jal sobie przypominac rozmowe z robotnikiem i rozpamietywanie to nowa napelnilo go otucha. Nie mial najmniejszej watpliwosci, ze ow robotnik byl Ursusem. Wiedzial z opowiadan Winicjusza i tych, ktorzy przeprowadzali Ligie z palacu cezara, o niezwyklej sile tego czlowieka. Otoz poniewaz u Eurycjusza wypytywal o ludzi wyjatkowo silnych, nie bylo nic dziwnego, ze wskazano mu Ursusa. Potem zmieszanie i wzburzenie robotnika na wzmianke o Winicjuszu i Ligii nie pozwalalo watpic, ze osoby te szczegolniej go obchodza; robotnik wspominal takze o pokucie za zabicie czlowieka, Ursus zas zabil Atacyna; na koniec rysopis robotnika odpowiadal zupelnie temu, co Winicjusz opowiadal o Ligu. Jedno tylko zmienione imie moglo wzbudzac watpliwosc, lecz Chilo juz wiedzial, ze chrzescijanie czesto przy chrzcie przyjmuja nowe imiona. "Jesli Ursus zabije Glauka - mowil sobie Chilo - to bedzie jeszcze lepiej, jesli zas nie zabije, to takze bedzie dobry znak, pokaze sie bowiem, z jaka trudnoscia przychodzi chrzescijanom zabojstwo. Przedstawilem przecie tego Glauka jako rodzonego syna Judasza i zdrajce wszystkich chrzescijan; bylem tak wymowny, ze kamien by sie wzruszyl i obiecalby spasc na glowe Glaukowi, a jednak ledwiem naklonil tego ligijskiego niedzwiedzia, by mi przyrzekl polozyc na nim lape... Wahal sie, nie chcial, opowiadal o swoim zalu i pokucie. Widocznie miedzy nimi to nie uchodzi... Swoje krzywdy trzeba przebaczac, za cudze nie bardzo wolno sie mscic, ergo, zastanow sie, Chilonie, coz ci moze grozic? Glaukusowi nie wolno sie nad toba pomscic... Ursus, jesli nie zabije Glauka za tak wielka wine, jak zdrada wszystkich chrzescijan, to tym bardziej nie zabije ciebie za tak mala, jak zdrada jednego chrzescijanina. Zreszta, gdy raz wskaze temu jurnemu grzywaczowi gniazdo tamtej turkawki, umywam rece od wszystkiego i przenosze sie na powrot do Neapolis. Chrzescijanie mowia takze o jakims umywaniu rak, jest to wiec widocznie sposob, w ktory, jesli sie ma z nimi sprawe, mozna ja ostatecznie zakonczyc. Jacys dobrzy ludzie ci chrzescijanie, a tak zle o nich mowia! O, bogowie! Taka to sprawiedliwosc na swiecie. Lubie jednak te nauke za to, ze nie pozwala zabijac. Ale jesli nie pozwala zabijac, to nie pozwala zapewne ani krasc, ani oszukiwac, ani falszywie swiadczyc, a zatem nie powiem, zeby byla latwa. Uczy ona widocznie nie tylko uczciwie umierac, jak ucza stoicy, ale i uczciwie zyc. Jesli kiedy dojde do majatku i bede mial taki dom jak ten i tylu niewolnikow, to moze zostane chrzescijaninem na tak dlugo, jak mi to bedzie na reke. Bo bogaty moze sobie na wszystko pozwolic, nawet na cnote... Tak! To jest religia dla bogatych i dlatego nie rozumiem, jakim sposobem jest miedzy nimi tylu biednych. Co im z tego przyjdzie i dlaczego pozwalaja cnocie zawiazywac sobie rece? Musze sie kiedys nad tym zastanowic. Tymczasem chwala ci, Hermesie, zes mi pomogl odnalezc tego borsuka... Ale jeslis to uczynil dla dwoch jalowek, bialych jednolatek z pozloconymi rogami, to cie nie poznaje. Wstydz sie, Argobojco! Taki madry bog, zeby tez z gory nie przewidzial, ze nic nie dostanie! Ofiaruje ci za to moja wdziecznosc, a jesli wolisz od mojej wdziecznosci dwoje bydlat, tedy sam jestes trzecim i w najlepszym razie powinienes byc pastuchem, nie bogiem. Strzez sie takze, zebym jako filozof nie dowiodl ludziom, ze cie nie ma, bo wowczas wszyscy by ci przestali skladac ofiary. Z filozofami lepiej byc dobrze." Tak rozmawiajac ze soba i z Hermesem, wyciagnal sie na lawie, podlozyl sobie plaszcz pod glowe i gdy niewolnicy sprzatneli naczynia, zasnal. Zbudzil sie dopiero, a raczej zbudzono go, gdy nadszedl Kroto. Wowczas udal sie do atrium i z przyjemnoscia poczal przygladac sie poteznej postaci lanisty, eks-gladiatora, ktora swym ogromem zdawala sie wypelniac cale atrium. Kroto juz byl sie ulozyl o cene wyprawy i mowil wlasnie Winicjuszowi: - Na Herkulesa! Dobrze, panie, zes sie dzis do mnie zglosil, albowiem jutro udaje sie do Benewentu, dokad wezwal mnie szlachetny Watyniusz, abym sie tam wobec cezara probowal z niejakim Syfaksem, najsilniejszym Negrem, jakiego wydala kiedykolwiek Afryka. Czy wyobrazasz sobie, panie, jak jego kosc pacierzowa chrupnie w moich ramionach, ale procz tego strzaskam mu piescia jego czarna szczeke. - Na Polluksa! - odpowiedzial Winicjusz. - Jestem pewien, ze tak uczynisz, Krotonie. - I wysmienicie postapisz - dodal Chilo. - Tak!... Procz tego strzaskaj mu szczeke! To dobra mysl i godny ciebie czyn. Gotow jestem zalozyc sie, ze mu strzaskasz szczeke. Posmaruj jednak tymczasem czlonki oliwa, moj Herkulesie, i przepasz sie, albowiem wiedz o tym, iz z prawdziwym Kakusem mozesz miec sprawe. Czlowiek, co strzeze tej dziewicy, o ktora chodzi dostojnemu Winicjuszowi, posiada podobno wyjatkowa sile. Chilon mowil tak tylko dla podniecenia ambicji Krotona, lecz Winicjusz rzekl: - Tak jest, nie widzialem tego, ale mowiono mi o nim, ze byka chwyciwszy za rogi, moze go zawlec, dokad chce. - Oj! - zawolal Chilo, ktory nie wyobrazal sobie, by Ursus byl tak silnym. Lecz Kroto usmiechnal sie pogardliwie. - Podejmuje sie, dostojny panie - rzekl - porwac ta oto reka, kogo mi kazesz, a ta druga obronic sie przeciw siedmiu takim Ligom i przyniesc ci dziewice do domu, chocby wszyscy chrzescijanie z Rzymu gonili za mna jak kalabryjskie wilki. Jesli tego nie dokaze, pozwole sobie dac batogi na tym impluvium. - Nie pozwol mu na to, panie! - zawolal Chilo. - Poczna w nas godzic kamieniami, a wowczas co jego sila pomoze? Czyz nie lepiej zabrac dziewice z domu i nie narazac ani jej, ani siebie na zgube? - Tak ma byc, Krotonie - rzekl Winicjusz. - Twoje pieniadze, twoja wola! Pamietaj tylko, panie, ze jutro jade do Benewentu. - Mam pieciuset niewolnikow w samym miescie - odpowiedzial Winicjusz. Po czym dal im znak, by odeszli, sam zas udal sie do biblioteki i usiadlszy, napisal do Petroniusza nastepne slowa: "Chilon odnalazl Ligie. Dzis wieczor udaje sie z nim i z Krotonem do Ostrianum i porwe ja zaraz lub jutro z domu. Niech bogowie zleja na cie wszelkie pomyslnosci. Badz zdrow, carissime, gdyz radosc nie pozwala mi pisac dluzej." I zlozywszy trzcine poczal przechadzac sie szybkim krokiem, albowiem procz radosci, ktora zalewala mu dusze, trawila go goraczka. Mowil sobie, ze nazajutrz Ligia bedzie w tym domu. Nie wiedzial, jak z nia postapi, czul jednak, ze jesli go zechce kochac, to bedzie jej sluga. Przypominal sobie upewnienia Akte, ze byl kochanym, i wzruszal sie do glebi. Wiec bedzie chodzilo tylko o przezwyciezenie jakiegos dziewiczego wstydu i jakichs slubow, ktore widocznie nauka chrzescijanska nakazuje? Ale jesli tak, to gdy Ligia raz bedzie w jego domu i ulegnie namowie lub przemocy, wowczas musi powiedziec sobie: "Stalo sie", i nastepnie bedzie juz powolna i kochajaca. Lecz wejscie Chilona przerwalo mu bieg tych blogich mysli. - Panie - rzekl Grek - oto co mi jeszcze przyszlo do glowy: nuz chrzescijanie maja jakowes znaki, jakowes tessery, bez ktorych nikt nie bedzie dopuszczony do Ostrianum? Wiem, ze w domach modlitwy tak bywa i ze takowa tessere dostalem od Eurycjusza; pozwol mi wiec pojsc do niego, panie, rozpytac dokladnie i zaopatrzyc sie w owe znaki, jesli okaza sie konieczne. - Dobrze, szlachetny medrcze - odpowiedzial wesolo Winicjusz. - Mowisz jak czlek przezorny i nalezy ci sie za to pochwala. Pojdziesz wiec do Eurycjusza lub gdzie ci sie podoba, ale dla pewnosci zostawisz na tym oto stole te sakiewke, ktora dostales. Chilo, ktory zawsze niechetnie rozstawal sie z pieniedzmi, skrzywil sie, jednakze uczynil zadosc rozkazowi i wyszedl. Z Karyn do Cyrku, przy ktorym lezal sklepik Eurycjusza, nie bylo zbyt daleko, dlatego tez wrocil znacznie jeszcze przed wieczorem. - Oto sa znaki, panie. Bez nich nie puszczono by nas. Rozpytalem sie tez dobrze o droge, a zarazem powiedzialem Eurycjuszowi, ze potrzebuje znakow tylko dla moich przyjaciol, sam zas nie pojde, bo to dla mnie starego za daleko, i wreszcie, ze jutro zobacze Wielkiego Apostola, ktory mi powtorzy najpiekniejsze ustepy ze swego przemowienia. - Jak to: nie bedziesz? Musisz isc! - rzekl Winicjusz. - Wiem, ze musze, ale pojde dobrze zakapturzony i wam radze toz samo uczynic, inaczej mozemy sploszyc ptaki. Jakoz niebawem poczeli sie zbierac, albowiem mrok czynil sie na swiecie. Wzieli galijskie plaszcze z kapturami, wzieli latarki; Winicjusz uzbroil nadto siebie i towarzyszow w krotkie zakrzywione noze. Chilon zas wdzial peruke, w ktora sie po drodze od Eurycjusza zaopatrzyl, i wyszli, spieszac sie, by do odleglej bramy Nomentanskiej dojsc przed jej zamknieciem. Szli przez Vicus Patricius, wzdluz Wiminalu, do dawnej bramy Wiminalskiej, kolo plaszczyzny, na ktorej Dioklecjan wzniosl pozniej wspaniale laznie. Mineli resztki muru Serwiusza Tuliusza i przez bardziej juz puste miejsca doszli do drogi Nomentanskiej, tam zas skreciwszy na lewo, ku Salaria, znalezli sie wsrod wzgorz, pelnych kopalni piasku, a gdzieniegdzie i cmentarzy. Sciemnilo sie tymczasem juz zupelnie, ze zas ksiezyc jeszcze nie wszedl, wiec droge dosc trudno przyszloby im znalezc, gdyby nie to, ze jak przewidzial Chilo, wskazywali ja sami chrzescijanie. Jakoz na prawo, na lewo i na przodzie widac bylo ciemne postaci, zdazajace ostroznie ku piaszczystym wadolom. Niektorzy z owych ludzi niesli latarki, okrywajac je jednak ile moznosci plaszczami, inni, znajacy lepiej droge, szli po ciemku. Wprawne zolnierskie oczy Winicjusza odroznialy po ruchach mlodszych mezczyzn od starcow wlokacych sie na kijach i od kobiet poobwijanych starannie w dlugie stole. Rzadcy przechodnie i wiesniacy, wyjezdzajacy z miasta, brali widocznie tych nocnych wedrowcow za robotnikow zdazajacych do arenariow lub za bractwa pogrzebowe, ktorych czlonkowie wyprawiali sobie czasami obrzedowe agapy w nocy. W miare jednak, jak mlody patrycjusz i jego towarzysze posuwali sie naprzod, naokol migalo coraz wiecej latarek i zwiekszala sie liczba osob. Niektore z nich spiewaly przyciszonymi glosami piesni, ktore Winicjuszowi wydawaly sie jakby pelne tesknoty. Chwilami ucho jego chwytalo urywane slowa lub zdania piesni, jak na przyklad: "Wstan, ktory spisz" lub "Powstan z martwych", czasem znow imie Chrystusa powtarzalo sie w ustach mezczyzn i kobiet. Lecz Winicjusz malo zwracal uwagi na slowa, albowiem przez glowe przechodzilo mu, ze moze ktora z owych ciemnych postaci jest Ligia. Niektore, przechodzac blisko, mowily: "Pokoj z wami" lub "Chwala Chrystusowi!", jego zas ogarnial niepokoj i serce poczynalo mu bic zywiej, albowiem wydawalo mu sie, ze slyszy glos Ligii. Podobne ksztalty lub podobne ruchy zwodzily go w ciemnosciach co chwila i dopiero sprawdziwszy kilkakrotnie swa omylke poczal nie ufac oczom. Droga wydala mu sie jednak dluga. Okolice znal dobrze, ale po ciemku nie umial sie w niej rozeznac. Co chwila trafialy sie to jakies waskie przejscia, to czesci murow, to jakies budynki, ktorych sobie kolo miasta nie przypominal. Wreszcie brzeg ksiezyca ukazal sie sponad nagromadzonych chmur i oswiecil okolice lepiej od mdlych latarek. Cos z dala poczelo wreszcie blyszczec, jakby ognisko lub plomien pochodni. Winicjusz pochylil sie ku Chilonowi i spytal, czy to Ostrianum. Chilo, na ktorym noc, odleglosc od miasta i te postaci, do widm podobne, czynily widocznie silne wrazenie, odrzekl nieco niepewnym glosem: - Nie wiem, panie, nie bylem nigdy w Ostrianum. Ale mogliby chwalic Chrystusa gdzies blizej miasta. Po chwili zas, czujac potrzebe rozmowy i pokrzepienia odwagi, dodal: - Schodza sie jak zbojcy, a przecie nie wolno im zabijac, chyba ze mnie ow Lig zwiodl niegodnie. Lecz Winicjusza, ktory myslal o Ligii, zdziwila takze ta ostroznosc i tajemniczosc, z jaka jej wspolwyznawcy zbierali sie dla sluchania swego najwyzszego kaplana, wiec rzekl: - Jak wszystkie religie, tak i ta ma miedzy nami swych zwolennikow, ale chrzescijanie to sekta zydowska. Czemuz zbieraja sie tu, gdy na Zatybrzu stoja swiatynie zydowskie, w ktorych w bialy dzien Zydzi skladaja ofiary? - Nie, panie. Zydzi wlasnie sa ich najzacietszymi nieprzyjaciolmi. Mowiono mi, ze juz przed dzisiejszym cezarem przyszlo niemal do wojny miedzy Zydami a nimi. Cezara Klaudiusza znudzily tak te rozruchy, ze wygnal wszystkich Zydow, dzis jednak edykt ten jest zniesiony. Lecz chrzescijanie kryja sie przed Zydami i przed ludnoscia, ktora, jak ci wiadomo, posadza ich o zbrodnie i nienawidzi. Czas jakis szli w milczeniu, po czym Chilo, ktorego strach zwiekszal sie w miare odleglosci od bram, rzekl: - Wracajac od Eurycjusza pozyczylem od jednego balwierza peruki i w nozdrza wsadzilem sobie dwa ziarnka bobu. Nie powinni mnie poznac. Ale gdyby i poznali, to nie zabija. To niezli ludzie! To nawet bardzo uczciwi ludzie, ktorych kocham i cenie. - Nie ujmuj ich sobie pochwalami przedwczesnie - odpowiedzial Winicjusz. Weszli teraz w waski wadol, zamkniety z boku jakby dwoma okopami, nad ktorymi przerzucal sie w jednym miejscu akwedukt. Ksiezyc tymczasem wychylil sie zza chmur i na koncu wawozu ujrzeli mur, pokryty obficie srebrzacymi sie w swietle miesiecznym bluszczami. Bylo to Ostrianum. Winicjuszowi zaczelo bic serce zywiej. Przy bramie dwaj fossorowie odbierali znaki. Po chwili Winicjusz i jego towarzysze znalezli sie w miejscu dosc obszernym, zamknietym ze wszystkich stron murem. Gdzieniegdzie staly tu osobne pomniki, w srodku zas widac bylo wlasciwe hypogeum, czyli krypte lezaca w nizszej swej czesci pod powierzchnia gruntu, w ktorej byly grobowce; przed wejsciem do krypty szumiala fontanna. Widocznym jednak bylo, ze zbyt wielka liczba osob nie zdolalaby sie w samym hypogeum pomiescic. Winicjusz wiec domyslil sie latwo, ze obrzadek bedzie sie odbywal pod golym niebem na dziedzincu, na ktorym wkrotce zgromadzil sie tlum bardzo liczny. Jak okiem dojrzec, latarka migotala przy latarce, wielu zas z przybylych nie mialo wcale swiatla. Z wyjatkiem kilku glow, ktore sie odkryly, wszyscy, z obawy zdrajcow czy tez chlodu, pozostali zakapturzeni, i mlody patrycjusz z trwoga pomyslal, ze jesli tak pozostana do konca, to w tym tlumie, przy mdlym swietle, niepodobna mu bedzie Ligii rozeznac. Lecz nagle przy krypcie zapalono kilka smolnych pochodni, ktore ulozono w maly stos. Stalo sie jasniej. Tlum poczal po chwili spiewac, z poczatku cicho, potem coraz glosniej, jakis dziwny hymn. Winicjusz nigdy w zyciu nie slyszal podobnej piesni. Ta sama tesknota, ktora juz uderzyla go w spiewach nuconych polglosem przez pojedynczych ludzi w czasie drogi na cmentarz, odezwala sie i teraz w tym hymnie, tylko daleko wyrazniej i silniej, a w koncu stala sie tak przejmujaca i ogromna, jakby wraz z ludzmi poczal tesknic caly ten cmentarz, wzgorza, wadoly i okolica. Zdawac sie przy tym moglo, iz jest w tym jakies wolanie po nocy, jakas pokorna prosba o ratunek w zablakaniu i ciemnosci. Glowy, podniesione ku gorze, zdawaly sie widziec kogos, hen, wysoko, a rece wzywac go, by zstapil. Gdy piesn cichla, nastepowala jakby chwila oczekiwania, tak przejmujaca, ze i Winicjusz, i jego towarzysze mimo woli spogladali ku gwiazdom, jakby w obawie, ze stanie sie cos niezwyklego i ze ktos naprawde zstapi. Winicjusz w Azji Mniejszej, w Egipcie i w samym Rzymie widzial mnostwo przeroznych swiatyn, poznal mnostwo wyznan i slyszal mnostwo piesni, tu jednak dopiero po raz pierwszy ujrzal ludzi wzywajacych bostwo piesnia nie dlatego, ze chcieli wypelnic jakis ustalony rytual, ale spod serca, z takiej prawdziwej za nim tesknoty, jaka moga miec dzieci za ojcem lub matka. Trzeba bylo byc slepym, by nie dostrzec, ze ci ludzie nie tylko czcili swego boga, ale go z calej duszy kochali, tego zas Winicjusz nie widzial dotad w zadnej ziemi, w zadnych obrzedach, w zadnej swiatyni, w Rzymie bowiem i w Grecji ci, ktorzy jeszcze oddawali czesc bogom, czynili to dla zjednania sobie ich pomocy lub z bojazni, ale nikomu nie przychodzilo nawet do glowy, by ich kochac. Jakkolwiek tez mial mysl zajeta Ligia, a uwage wypatrywaniem jej wsrod tlumow, nie mogl jednak nie widziec tych rzeczy dziwnych i nadzwyczajnych, ktore sie kolo niego dzialy. Tymczasem dorzucono kilka pochodni na ognisko, ktore oblalo czerwonym swiatlem cmentarz i przycmilo blask latarek, w tej samej zas chwili z hypogeum wyszedl starzec przybrany w plaszcz z kapturem, ale z odkryta glowa, i wstapil na kamien lezacy w poblizu stosu. Tlum zakolysal sie na jego widok. Glosy obok Winicjusza poczely szeptac: "Petrus! Petrus!..." Niektorzy poklekali, inni wyciagali ku niemu rece. Nastala cisza tak gleboka, ze slychac bylo kazdy opadajacy z pochodni wegielek, oddalony turkot kol na Nomentanskiej drodze i szmer wiatru w kilku piniach rosnacych obok cmentarza. Chilo pochylil sie ku Winicjuszowi i szepnal: - To ten! Pierwszy uczen Chrestosa, rybak! Starzec zas wzniosl do gory dlon i znakiem krzyza przezegnal zgromadzonych, ktorzy tym razem padli na kolana. Towarzysze Winicjusza i on sam, nie chcac sie zdradzic, poszli za przykladem innych. Mlody czlowiek nie umial na razie pochwytac swych wrazen, albowiem wydalo mu sie, ze owa postac, ktora przed soba widzial, jest i dosc prostacza, i nadzwyczajna, a co wiecej, ze ta nadzwyczajnosc wyplywa wlasnie z jej prostoty. Starzec nie mial ani mitry na glowie, ani debowego wienca na skroniach, ani palmy w reku, ani zlotej tablicy na piersiach, ani szat usianych w gwiazdy lub bialych, slowem, zadnych takich oznak, jakie nosili kaplani wschodni, egipscy, greccy lub flaminowie rzymscy. I znow uderzyla Winicjusza taz sama roznica, ktora odczul sluchajac piesni chrzescijanskich, albowiem i ten "rybak" wydal mu sie nie jakims arcykaplanem bieglym w ceremoniach, ale jakby prostym, wiekowym i niezmiernie czcigodnym swiadkiem, ktory przychodzi z daleka, by opowiedziec jakas prawde, ktora widzial, ktorej dotykal, w ktora uwierzyl, jak wierzy sie w oczywistosc, i ukochal wlasnie dlatego, ze uwierzyl. Byla tez w jego twarzy taka sila przekonania, jaka posiada prawda sama. I Winicjusz, ktory bedac sceptykiem, nie chcial sie poddac jego urokowi, poddal sie jednakze jakiejs goraczkowej ciekawosci, co tez wyplynie z ust tego towarzysza tajemniczego "Chrestosa" i jaka jest ta nauka, ktora wyznaja Ligia i Pomponia Grecyna. Tymczasem Piotr poczal mowic i mowil z poczatku jak ojciec, ktory upomina dzieci i uczy je, jak maja zyc. Nakazywal im, by wyrzekli sie zbytkow i rozkoszy, milowali zas ubostwo, czystosc obyczajow, prawde, by znosili cierpliwie krzywdy i przesladowania, sluchali przelozonych i wladzy, wystrzegali sie zdrady, obludy i obmowiska, a w koncu, zeby dawali przyklad i jedni drugim miedzy soba, i nawet poganom. Winicjusza, dla ktorego dobrym bylo to tylko, co moglo mu wrocic Ligie, a zlym wszystko, co stawalo miedzy nimi jako przeszkoda, dotknely i rozgniewaly niektore z tych rad, albowiem wydalo mu sie, ze zalecajac czystosc i walke z zadzami starzec smie tym samym nie tylko potepiac jego milosc, ale zraza Ligie do niego i utwierdza ja w oporze. Zrozumial, ze jesli ona jest miedzy zebranymi i slucha tych slow, a bierze je do serca, to w tej chwili musi myslec o nim jako o wrogu tej nauki i niegodziwcu. Na te mysl porwala go zlosc: "Cozem nowego uslyszal - mowil sobie. - Toz ma byc owa nieznana nauka? Kazdy to wie, kazdy to slyszal, wszak ubostwo i ograniczenie potrzeb zalecaja i cynicy, wszak cnote polecal i Sokrates, jako rzecz stara a dobra; wszak pierwszy lepszy stoik, nawet taki Seneka, ktory ma piecset stolow cytrynowych, slawi umiarkowanie, zaleca prawde, cierpliwosc w przeciwnosciach, stalosc w nieszczesciu, i to wszystko jest jakoby zlezale zboze, ktore myszy jedza, ludzie zas juz jesc nie chca, dlatego ze ze starosci zatechlo." I obok gniewu doznal jakby uczucia zawodu, spodziewal sie bowiem odkrycia jakichs nieznanych, czarodziejskich tajemnic, a przynajmniej mniemal, ze uslyszy jakiegos zadziwiajacego swa wymowa retora, tymczasem slyszal jeno slowa ogromnie proste, pozbawione wszelkich ozdob. Dziwila go tylko ta cisza i to skupienie, z jakim tlum sluchal. Lecz starzec mowil dalej do tych zasluchanych ludzi, ze maja byc dobrzy, cisi, sprawiedliwi, ubodzy i czysci nie dlatego, by za zycia miec spokoj, ale by po smierci zyc wiecznie w Chrystusie, w takim weselu, w takiej chwale, rozkwicie i radosci, jakich nikt na ziemi nigdy nie dostapil. I tu Winicjusz, jakkolwiek uprzedzony przed chwila niechetnie, nie mogl nie zauwazyc, ze jednak jest roznica miedzy nauka starca a tym, co mowili cynicy, stoicy lub inni filozofowie, ci bowiem dobro i cnote zalecali jako rzecz rozumna i jedynie w zyciu praktyczna, on zas obiecywal za nia niesmiertelnosc, i to nie jakas licha niesmiertelnosc pod ziemia, w nudzie, czczosci, pustkowiu, ale wspaniala, rowna niemal bytowi bogow. Mowil przy tym o niej jak o rzeczy zupelnie pewnej, wiec wobec takiej wiary cnota nabierala ceny po prostu bez granic, a kleski zycia stawaly sie czyms nieslychanie blahym, albowiem cierpiec chwilowo, dla nieprzebranego szczescia, jest rzecza zupelnie inna niz cierpiec dlatego tylko, ze taki jest porzadek natury. Lecz starzec mowil dalej, ze cnote i prawde nalezy milowac dla nich samych, albowiem najwyzszym przedwiecznym dobrem i przedwieczna cnota jest Bog, kto wiec je miluje, ten miluje Boga i przez to sam staje sie jego umilowanym dzieckiem. Winicjusz nie rozumial tego dobrze, wiedzial jednak juz dawniej ze slow, ktore Pomponia Grecyna powiedziala do Petroniusza, ze ten Bog jest wedle mniemania chrzescijan jeden i wszechmocny, gdy wiec teraz uslyszal jeszcze, ze jest on wszechdobrem i wszechprawda, mimo woli pomyslal, ze wobec takiego Demiurga Jowisz, Saturn, Apollo, Juno, Westa i Wenus wygladaliby jak jakas marna i halasliwa zgraja, w ktorej broja wszyscy razem i kazdy na swoja reke. Ale najwieksze zdumienie ogarnelo mlodego czlowieka, gdy starzec poczal nauczac, ze Bog jest rowniez wszechmiloscia, kto wiec kocha ludzi, ten spelnia najwyzsze jego przykazanie. Lecz nie dosc jest kochac ludzi ze swego narodu, albowiem Bog-czlowiek za wszystkich krew przelal i miedzy poganami znalazl juz takich swoich wybranych, jak Korneliusz centurion, i nie dosc jest kochac tych, ktorzy nam dobrze czynia, albowiem Chrystus przebaczyl i Zydom, ktorzy go wydali na smierc, i zolnierzom rzymskim, ktorzy go do krzyza przybili, nalezy wiec tym, ktorzy krzywdy nam czynia, nie tylko przebaczac, ale kochac ich i placic im dobrem za zle; i nie dosc kochac dobrych, ale trzeba kochac i zlych, gdyz tylko miloscia mozna z nich zlosc wyplenic.Chilo przy tych slowach pomyslal sobie, ze jego robota poszla na marne i ze Ursus nigdy w swiecie nie odwazy sie zabic Glauka ani tej nocy, ani zadnej innej. Pocieszyl sie jednak natychmiast drugim wnioskiem wyprowadzonym z nauki starca: mianowicie, ze i Glaukus nie zabije jego, chocby go odkryl i poznal. Winicjusz nie myslal juz jednak, ze w slowach starca nie masz niczego nowego, ale ze zdumieniem zadawal sobie pytanie: co to za Bog? co to za nauka? i co to za lud? Wszystko, co slyszal, nie miescilo sie wprost w jego glowie. Byl to dla niego jakis nieslychany now pojec. Czul, ze gdyby na przyklad chcial pojsc za ta nauka, musialby zlozyc na stos swoje myslenie, zwyczaje, charakter, cala dotychczasowa nature i wszystko to spalic na popiol, a wypelnic sie jakims zgola innym zyciem i calkowicie nowa dusza. Nauka, ktora mu nakazywala kochac Partow, Syryjczykow, Grekow, Egipcjan, Galow i Brytanow, przebaczac nieprzyjaciolom, placic im dobrem za zle i kochac ich, wydala mu sie szalona, jednoczesnie zas mial poczucie, ze jednak w samym jej szalenstwie jest cos potezniejszego niz we wszelkich dotychczasowych filozofiach. Mniemal, ze z powodu jej szalenstwa jest niewykonalna, a z powodu niewykonalnosci boska. Odrzucal ja w duszy, a czul, ze rozchodzi sie od niej, jakby od laki pelnej kwiatow, jakas won upajajaca, ktora gdy ktos raz odetchnal, musi, jako w kraju Lotofagow, zapomniec o wszystkim innym i tylko do niej tesknic. Zdawalo mu sie, ze nie ma w niej nic rzeczywistego, i zarazem, ze rzeczywistosc wobec niej jest czyms tak lichym, ze nie warto zatrzymywac nad nia mysli. Otoczyly go jakies przestwory, ktorych sie ani domyslal, jakies ogromy, jakies chmury. Ow cmentarz poczal czynic na nim wrazenie zbiorowiska szalencow, lecz takze i miejsca tajemniczego i strasznego, na ktorym, jakby na jakims mistycznym lozu, rodzi sie cos, czego nie bylo dotad na swiecie. Uprzytomnial sobie wszystko, co od pierwszej chwili starzec mowil o zyciu, prawdzie, milosci, Bogu, i mysli jego olsniewaly od blasku, jak olsniewaja oczy od blyskawic nieustannie po sobie nastepujacych. Jak zwykle ludzie, ktorym zycie zmienilo sie w jedna namietnosc, myslal o tym wszystkim przez swoja milosc do Ligii i przy swietle owych blyskawic ujrzal jasno jedna rzecz: ze jesli Ligia jest na cmentarzu, jesli wyznaje te nauke, slucha i czuje, to przenigdy nie zostanie jego kochanka. Po raz tez pierwszy od czasu, jak ja u Aulusow poznal, Winicjusz poczul, ze chocby ja teraz odzyskal, to i tak jej nie odzyska. Nic podobnego nie przyszlo mu dotad do glowy, a i obecnie nie umial sobie z tego zdac sprawy, gdyz bylo to nie tyle wyrazne zrozumienie, ile raczej metne poczucie jakowejs niepowetowanej straty i jakowegos nieszczescia. Wstal w nim niepokoj, ktory wnet zmienil sie w burze gniewu przeciw chrzescijanom w ogole, a przeciw starcowi w szczegolnosci. Ow rybak, ktorego na pierwszy rzut oka poczytal za prostaka, przejmowal go teraz niemal bojaznia i zdawal mu sie byc jakims tajemniczym Fatum, rozstrzygajacym nieublaganie, a zarazem tragicznie jego losy. Fossor przylozyl znow nieznacznie kilka pochodni na ogien, wiatr przestal szumiec w piniach, plomien wznosil sie rowno, wysmuklym ostrzem, ku skrzacym sie na wypogodzonym niebie gwiazdom, starzec zas wspomniawszy o smierci Chrystusa poczal juz tylko o Nim mowic. Wszyscy zatrzymali dech w piersiach i cisza zrobila sie jeszcze wieksza niz poprzednio, taka, ze slyszec mozna bylo niemal bicie serc. Ten czlowiek widzial! I opowiadal jako ten, ktoremu kazda chwila wyryla sie tak w pamieci, ze gdy przymknie oczy, to jeszcze widzi. Mowil wiec, jak wrociwszy od Krzyza, przesiedzieli z Janem dwa dni i dwie noce w wieczorniku, nie spiac, nie jedzac, w znekaniu, zalu, trwodze, w zwatpieniu, glowy trzymajac w rekach i rozmyslajac, ze On umarl. Oj, ach! Jak bylo ciezko! jak ciezko! Juz wstal dzien trzeci i swit pobielil mury, a oni obaj z Janem siedzieli tak pod sciana bez rady i nadziei. Co ich sen zmorzyl (bo i noc przed meka spedzili bezsennie), to budzili sie i poczynali biadac na nowo. Az ledwo weszlo slonce, wpadla Maria z Magdali, bez tchu, z rozwiazanym wlosem i z krzykiem: "Wzieli Pana!" Oni zas poslyszawszy zerwali sie i poczeli biec na miejsce. Lecz Jan, czlek mlodszy, przybiezal pierwszy, obaczyl grob pusty i nie smial wejsc. Dopiero gdy bylo ich troje u wejscia, on, ktory im to mowi, wszedl, ujrzal na kamieniu giezlo i zawijacze, ale ciala nie znalazl. Wiec spadl na nich strach, bo mysleli, ze porwali Chrystusa kaplani, i obaj wrocili do domu w wiekszym jeszcze udreczeniu. Potem nadeszli inni uczniowie i podnosili lament, to wszyscy razem, by ich uslyszal lacniej Pan Zastepow, to kolejno. Zamarl w nich duch, bo sie spodziewali, ze mistrz mial odkupic Izraela, a oto byl trzeci dzien, jak umarl, wiec nie rozumieli, dlaczego Ojciec opuscil Syna, i woleliby nie ogladac dnia i pomrzec, tak ciezkie bylo to brzemie. Wspomnienie tych strasznych chwil jeszcze teraz wycisnelo dwie lzy z oczu starca, ktore widac bylo dobrze przy blasku ognia, sciekajace po siwej brodzie. Stara, obnazona z wlosow glowa poczela mu sie trzasc i glos zamarl mu w piersi. Winicjusz rzekl w duchu: "Ten czlowiek mowi prawde i placze nad nia!" - a sluchaczow o prostych sercach zal chwycil takze za gardla. Slyszeli juz nieraz o mece Chrystusa i wiadomo im bylo, ze radosc nastapi po smutku, ale ze to opowiadal Apostol, ktory widzial, wiec pod wrazeniem zalamywali rece lkajac lub bili sie po piersiach. Lecz z wolna uspokoili sie, bo chec dalszego sluchania przemogla. Starzec przymknal oczy, jakby chcac widziec lepiej w duszy rzeczy odlegle, i mowil dalej: "Gdy tak czynili lament, wpadla znow Maria z Magdali wolajac, ze widziala Pana. Nie mogac Go dla wielkiego blasku rozeznac, myslala, ze ogrodnik, ale On rzekl: "Mario!" Wowczas krzyknela: "Rabboni!", i padla mu do nog. On zas kazal jej isc do uczniow, a potem znikl. Ale oni, uczniowie, nie wierzyli jej, a gdy plakala od radosci, jedni przyganiali jej, inni mysleli, ze zal pomieszal jej zmysly, bo mowila takze, ze w grobie widziala aniolow, oni zasie przybiezawszy raz wtory, widzieli grob pusty. Potem wieczorem przyszedl Kleofas, ktory chodzil z innymi do Emmaus, i wrocili co zywo, mowiac: "Prawdziwie zmartwychwstal Pan!" i poczeli sie spierac przy drzwiach zamknietych dla bojazni Zydow. Wtem On stanal miedzy nimi, choc nie skrzypialy drzwi, a gdy struchleli, rzekl im: "Pokoj z wami." "I widzialem Go, jako widzieli wszyscy, a On byl jako swiatlosc i jako szczesliwosc serc naszych, bosmy uwierzyli, ze zmartwychwstal i ze morza wyschna, gory sie w proch obroca, a Jego chwala nie przeminie." "A po osmiu dniach Tomasz Dydymus wkladal palce w Jego rany i dotykal boku Jego, a potem padl Mu do nog i wolal: "Pan moj i Bog moj!" Ktoren mu odpowiedzial: "Izes mnie ujrzal, uwierzyles. Blogoslawieni, ktorzy nie widzieli, a uwierzyli." I te slowa slyszelismy, i oczy nasze patrzyly na Niego, albowiem byl miedzy nami." Winicjusz sluchal i dzialo sie z nim cos dziwnego. Zapomnial na chwile, gdzie jest, poczal tracic czucie rzeczywistosci, miare, sad. Stal wobec dwoch niepodobienstw. Nie mogl uwierzyc w to, co starzec mowil, a czul, ze trzeba by byc chyba slepym i zaprzec sie wlasnego rozumu, by przypuscic, ze ow czlowiek, ktory mowil: "Widzialem", klamal. Bylo cos w jego wzruszeniu, w jego lzach, w jego calej postaci i w szczegolach zdarzen, ktore opowiadal, co czynilo niemozliwym wszelkie posadzenie. Winicjuszowi wydawalo sie chwilami, ze sni. Lecz naokol widzial uciszony tlum; kopec latarek dolatywal do jego nozdrzy; opodal plonely pochodnie, a obok na kamieniu stal czlowiek stary, bliski grobu, z drzaca nieco glowa, ktory dajac swiadectwo, powtarzal: "Widzialem!" I opowiedzial im wszystko dalej, az do Wniebowstapienia. Chwilami wypoczywal, bo mowil bardzo szczegolowo, ale czuc bylo, ze kazdy najmniejszy szczegol tak wyryl sie w jego pamieci jak na kamieniu. Tych, ktorzy go sluchali, ogarnelo upojenie. Pozrzucali z glow kaptury, by slyszec lepiej i by nie uronic zadnego z tych slow, ktore byly dla nich bez ceny. Zdawalo im sie, ze jakas moc nadludzka przenosi ich do Galilei, ze chodza razem z uczniami po tamtejszych gajach i nad wodami, ze ten cmentarz zmienia sie w Tyberiadzkie Jezioro, a na brzegu, w porannym tumanie, stoi Chrystus, tak jak stal wowczas, gdy Jan, patrzac z lodki, rzekl: "Pan jest!" - a Piotr rzucil sie wplaw, by predzej przypasc do nog umilowanych. W twarzach znac bylo zachwyt bez granic i zapomnienie zycia, i szczescie, i niezmierzona milosc. Widocznym bylo, ze w czasie dlugiego opowiadania Piotra niektorzy mieli widzenia, gdy zas poczal mowic, jak w chwili Wniebowstapienia obloki poczely zasuwac sie pod stopy Zbawiciela i przeslaniac Go, i zakrywac przed oczyma apostolow, wszystkie glowy podniosly sie mimo woli ku niebu i nastala chwila jakby oczekiwania, jakby owi ludzie mieli nadzieje dojrzec Go jeszcze lub jakby sie spodziewali, ze zstapi znow z pol niebieskich, by zobaczyc, jak stary Apostol pasie powierzone mu owce, i poblogoslawic jego i stado. I dla tych ludzi nie bylo w tej chwili Rzymu, nie bylo szalonego cezara, nie bylo swiatyn, bogow, pogan, byl tylko Chrystus, ktory wypelnial ziemie, morze, niebo, swiat. W odleglych domach, porozrzucanych wzdluz Via Nomentana, koguty poczely piac oznajmujac polnoc. W tej chwili Chilo pociagnal Winicjusza za rog plaszcza i szepnal: - Panie, tam, niedaleko starca, widze Urbana, a przy nim jakas dziewice. Winicjusz otrzasnal sie jak ze snu i zwrociwszy sie w kierunku wskazywanym przez Greka, ujrzal Ligie. Kazda kropla krwi zadrgala w mlodym patrycjuszu na jej widok. Zapomnial o tlumach, o starcu, o wlasnym zdumieniu wobec tych niepojetych rzeczy, jakie slyszal, i widzial przed soba tylko ja jedna. Oto wreszcie po wszystkich wysilkach, po dlugich dniach niepokoju, szarpania sie, zmartwien odnalazl ja! Po raz pierwszy w zyciu doswiadczyl, ze radosc moze sie rzucic na piersi jak dziki zwierz i przygniesc je az do utraty oddechu. On, ktory dotad sadzil, ze Fortuna ma niejako obowiazek spelniac wszelkie jego zyczenia, teraz zaledwie wierzyl wlasnym oczom i wlasnemu szczesciu. Gdyby nie to niedowierzanie, jego zapalczywa natura mogla go byla popchnac do jakiego nierozwaznego kroku, ale chcial sie pierwej przekonac, czy to nie dalszy ciag tych cudow, ktorymi mial przepelniona glowe, i czy nie sni. Ale nie bylo watpliwosci: widzial Ligie i dzielila go od niej odleglosc zaledwie kilkunastu krokow. Stala w pelnym swietle, wiec mogl napawac sie jej widokiem, ile sam chcial. Kaptur zesunal sie jej z glowy i rozrzucil wlosy; usta miala nieco otwarte, oczy wzniesione ku Apostolowi, twarz zasluchana i zachwycona. W plaszczu z ciemnej welny, ubrana byla jak dziewczyna z ludu, Winicjusz jednak nigdy nie widzial jej piekniejsza i mimo calego zametu, jaki w nim powstal, uderzyla go w przeciwstawieniu do tego niewolniczego niemal ubioru szlachetnosc tej cudnej patrycjuszowskiej glowy. Milosc przeleciala po nim jak plomien, ogromna, pomieszana z jakims dziwnym uczuciem tesknoty, uwielbienia, czci i zadzy. Czul rozkosz, jaka sprawial mu sam jej widok, i napawal sie nia jakby ozywcza woda po dlugim pragnieniu. Stojac przy olbrzymim Ligu wydawala mu sie mniejsza, niz byla przedtem, niemal dzieckiem; spostrzegl takze, iz wyszczuplala. Plec jej byla prawie przezrocza; czynila na nim wrazenie kwiatu i duszy. Ale tym bardziej tylko pragnal posiasc te istote, tak odmienna od kobiet, ktore widzial lub posiadal na Wschodzie i w Rzymie. Czul, ze oddalby za nia tamte wszystkie, a z nimi Rzym i swiat w dodatku. Bylby sie zapatrzyl i zapamietal zupelnie, gdyby nie Chilo, ktory ciagnal go za rog plaszcza, w strachu, aby nie uczynil czegos, co moglo podac ich na niebezpieczenstwo. Chrzescijanie tymczasem zaczeli sie modlic i spiewac. Za chwile zagrzmialo: Maranatha! a potem Wielki Apostol poczal chrzcic woda z fontanny tych, ktorych prezbiterowie przedstawiali jako do przyjecia chrztu przygotowanych. Winicjuszowi zdawalo sie, ze ta noc nigdy sie nie skonczy. Chcial teraz isc jak najpredzej za Ligia i pochwycic ja w drodze lub w jej mieszkaniu. Wreszcie niektorzy poczeli opuszczac cmentarz. Chilo wowczas szepnal: - Wyjdzmy, panie, przed brame, albowiem nie zdjelismy kapturow i ludzie patrza na nas. Tak bylo rzeczywiscie. Gdy podczas slow Apostola wszyscy odrzucili kaptury, azeby lepiej slyszec, oni nie poszli za ogolnym przykladem. Rada Chilona wydala sie tez roztropna. Stojac przy bramie mogli uwazac na wszystkich wychodzacych. Ursusa zas nietrudno bylo rozpoznac po wzroscie i postawie. - Pojdziemy za nimi - rzekl Chilo - zobaczymy, do jakiego domu wchodza, jutro zas, a raczej dzis jeszcze, otoczysz, panie, wszystkie wejscia do domu niewolnikami i zabierzesz ja. - Nie! - rzekl Winicjusz. - Co chcesz uczynic, panie? - Wejdziemy za nia do domu i porwiemy ja natychmiast: wszak podjales sie tego, Krotonie? - Tak jest - rzekl lanista - i oddaje ci sie, panie, jako niewolnik, jesli nie zlamie krzyza temu bawolowi, ktory jej strzeze. Lecz Chilo poczal odradzac i zaklinac ich na wszystkich bogow, azeby tego nie czynili. Przecie Kroto mial byc wziety tylko dla obrony, na wypadek, gdyby ich poznano, nie dla porwania dziewicy. Biorac ja we dwoch tylko, sami naraza sie na smierc i co wiecej, moga ja wypuscic z rak, a wowczas ona skryje sie w innym miejscu lub opusci Rzym. I co uczynia? Dlaczego nie dzialac na pewno, po co narazac siebie na zgube i cale przedsiewziecie na los niepewny? Winicjusz, mimo ze z najwiekszym wysilkiem wstrzymywal sie, by zaraz na cmentarzu nie pochwycic Ligii w ramiona, czul jednak, ze Grek ma slusznosc, i bylby moze podal ucho jego radom, gdyby nie Kroto, ktoremu chodzilo o nagrode. - Kaz, panie, milczec temu staremu capowi - rzekl - albo pozwol mi spuscic piesc na jego glowe. Raz w Buxentum, dokad mnie na igrzyska sprowadzil Lucjusz Saturninus, napadlo na mnie w gospodzie siedmiu pijanych gladiatorow i zaden nie wyszedl z calymi zebrami. Nie mowie, zeby dziewice porywac teraz, sposrod tlumu, bo mogliby nam rzucic pod nogi kamienie, ale gdy raz bedzie w domu, porwe ci ja i zaniose, dokad chcesz. Winicjusz ucieszyl sie sluchajac tych slow i odrzekl: - Tak sie stanie, na Herkulesa! Jutro moglibysmy jej nie znalezc wypadkiem w domu, gdybysmy zas rzucili miedzy nich poploch, uprowadziliby ja niechybnie. - Ten Lig wydaje mi sie strasznie silny! - jeknal Chilo. - Nie tobie kaza trzymac mu rece - odpowiedzial Kroto. Musieli jednak czekac jeszcze dlugo i kury poczely piac na przedswit, nim ujrzeli wychodzacego z bramy Ursusa, a z nim Ligie. Towarzyszylo im kilka innych osob. Chilonowi wydalo sie, ze rozpoznaje miedzy nimi Wielkiego Apostola, obok niego szedl drugi starzec, znacznie nizszy wzrostem, dwie niemlode niewiasty i pachole, ktore swiecilo latarnia. Za ta garstka szedl tlum liczacy ze dwiescie osob. Winicjusz, Chilo i Kroto pomieszali sie z owym tlumem. - Tak, panie - rzekl Chilo - twoja dziewica znajduje sie pod mozna opieka. To on z nia jest, Wielki Apostol, bo patrz, jak ludzie klekaja przed nim na przodzie. Ludzie rzeczywiscie klekali, ale Winicjusz nie patrzyl na nich. Nie tracac ani na chwile z oczu Ligii myslal tylko o jej porwaniu i przywyklszy w wojnach do wszelkiego rodzaju podstepow, ukladal sobie w glowie z zolnierska scisloscia caly plan porwania. Czul, ze krok, na ktory sie wazyl, byl zuchwaly, ale wiedzial dobrze, ze zuchwale napady zwykle koncza sie powodzeniem. Droga byla jednak dluga, wiec chwilami myslal takze o przepasciach, jakie wykopala miedzy nim a Ligia ta dziwna nauka, ktora ona wyznawala. Rozumial teraz wszystko, co sie w przeszlosci stalo, i rozumial, dlaczego sie stalo. Byl na to dosc przenikliwym. Oto on dotad Ligii nie znal. Widzial w niej cudna nad wszystkie dziewczyne, do ktorej zapalily sie jego zmysly, teraz zas poznal, ze ta nauka czynila z niej jakas rozna od innych kobiet istote i ze nadzieja, aby ja takze pociagnely zmysly, zadza, bogactwo, rozkosz, jest czczym zludzeniem. Pojal nareszcie to, czego obaj z Petroniuszem nie rozumieli, ze owa nowa religia wszczepiala w dusze cos nie znanego temu swiatu, w ktorym zyl, i ze Ligia, gdyby go nawet kochala, nic ze swych chrzescijanskich prawd dla niego nie poswieci; ze jesli istnieje dla niej rozkosz, to calkiem odmienna od tej, za jaka ubiegal sie on i Petroniusz, i dwor cezara, i caly Rzym. Kazda inna z kobiet, ktore znal, mogla zostac jego kochanka, ta chrzescijanka mogla byc tylko ofiara. I myslac o tym doznawal piekacego bolu i gniewu, czul zas zarazem, ze ow gniew jest bezsilnym. Porwac Ligie wydawalo mu sie rzecza mozliwa i tego byl prawie pewien, ale rowniez pewien byl, ze wobec nauki on sam, jego mestwo, jego potega sa niczym i ze z nia sobie nie poradzi. Ow rzymski trybun wojskowy, przekonany, ze ta sila miecza i piesci, ktora zawladnela swiatem, zawsze nim wladac bedzie, po raz pierwszy w zyciu ujrzal, ze poza nia moze byc jeszcze cos innego, wiec ze zdumieniem zadawal sobie pytanie: co to jest? I nie umial sobie jasno odpowiedziec, przez glowe przelatywaly mu tylko obrazy cmentarza, zebranego tlumu i Ligii, zasluchanej cala dusza w slowa starca opowiadajacego o mece, smierci i zmartwychwstaniu Boga-czlowieka, ktory odkupil swiat i obiecal mu szczescie po drugiej stronie Styksu. Gdy zas o tym myslal, w glowie jego powstawal chaos. Lecz z owego zametu wyprowadzily go narzekania Chilona, ktory poczal biadac na swoje losy: byl przecie zgodzony do odszukania Ligii, ktora tez z niebezpieczenstwem zycia odszukal i wskazal ja. Ale czegoz od niego chca wiecej? Czy sie podejmowal ja porywac, i kto mogl nawet wymagac czegos podobnego od kaleki pozbawionego dwoch palcow, od czlowieka starego, oddanego rozmyslaniom, nauce i cnocie? Co sie stanie, jesli pan tak dostojny, jak Winicjusz, poniesie jakowy szwank przy porywaniu dziewicy? Zapewne, ze bogowie powinni czuwac nad wybranymi, ale czyz nie trafiaja sie nieraz takie rzeczy, jakby bogowie grywali w bierki, zamiast patrzec, co sie na swiecie dzieje. Fortuna, jak wiadomo, ma zawiazane oczy, wiec nie widzi nawet we dnie, a coz dopiero w nocy. Niechze sie cos stanie, niechze ten niedzwiedz ligijski rzuci na szlachetnego Winicjusza kamieniem od zaren, beczka wina albo co gorzej, wody, ktoz zareczy, czy na biednego Chilona zamiast nagrody nie spadnie odpowiedzialnosc? On, biedny medrzec, przywiazal sie tez do szlachetnego Winicjusza jak Arystoteles do Aleksandra Macedonskiego i gdyby przynajmniej szlachetny Winicjusz oddal mu te kieske, ktora w jego oczach zatknal za pas, wychodzac z domu, byloby za co, w razie nieszczescia, wezwac natychmiast pomocy lub przejednac samych chrzescijan. O! dlaczego nie chca sluchac rad starca, ktore dyktuje roztropnosc i doswiadczenie? Winicjusz uslyszawszy to wydobyl kieske zza pasa i rzucil ja miedzy palce Chilonowi. - Masz i milcz. Grek poczul, ze byla niezwykle ciezka, i nabral odwagi. - Cala moja nadzieja w tym - rzekl - ze Herkules lub Tezeusz trudniejszych jeszcze dokonywali czynow, czymze zas jest moj osobisty, najblizszy przyjaciel, Kroto, jesli nie Herkulesem? Ciebie zas, dostojny panie, nie nazwe polbogiem, albowiem jestes calym bogiem, i nadal nie zapomnisz o sludze ubogim a wiernym, ktorego potrzeby trzeba od czasu do czasu opatrywac, albowiem sam on, gdy raz zaglebi sie w ksiegi, nie dba o nic zupelnie... Jakies kilka staj ogrodu i domek, chocby z najmniejszym portykiem dla chlodu w lecie, byloby czyms godnym takiego dawcy. Tymczasem bede podziwial z dala wasze bohaterskie czyny, wzywal Jowisza, aby wam sprzyjal, w razie czego zas narobie takiego halasu, ze pol Rzymu rozbudzi sie i przyjdzie wam w pomoc. Co za zla i nierowna droga! Oliwa wypalila sie w latarce i gdyby Kroto, ktory rownie jest szlachetny, jak silny, chcial mnie wziac na rece i doniesc az do bramy, naprzod poznalby, czy latwo uniesie dziewice, po wtore postapilby jak Eneasz, a w koncu zjednalby sobie wszystkich uczciwych bogow w takim stopniu, ze o wynik przedsiewziecia bylbym zupelnie spokojny. - Wolalbym niesc padline owcy zdechlej na krosty przed miesiacem - odparl lanista - ale jesli oddasz mi te kiese, ktora ci rzucil dostojny trybun, to poniose cie az do bramy. - Obys wybil wielki palec u nogi! - odpowiedzial Grek. - Takzes to skorzystal z nauk tego czcigodnego starca, ktory przedstawial ubostwo i litosc jako dwie najprzedniejsze cnoty?... Czyz ci nie nakazal wyraznie milowac mnie? Widze, ze nigdy nie zrobie z ciebie nawet lada jakiego chrzescijanina i ze latwiej sloncu przeniknac przez mury Mamertynskiego wiezienia niz prawdzie przez twoja czaszke hipopotama. Kroto zas, ktory posiadal zwierzeca sile, ale natomiast nie posiadal zadnych ludzkich uczuc, rzekl: - Nie boj sie! Chrzescijaninem nie zostane! Nie chce tracic kawalka chleba! - Tak, ale gdybys mial choc poczatkowe wiadomosci z filozofii, wiedzialbys, ze zloto jest marnoscia! - Pojdz do mnie z filozofia, a ja ci dam tylko jedno uderzenie glowa w brzuch i zobaczymy, kto wygra. - To samo mogl powiedziec wol do Arystotelesa - odparl Chilo. Na swiecie szarzalo. Brzask powloczyl blada barwa zreby murow. Przydrozne drzewa, budynki i rozrzucone tu i owdzie pomniki grobowe poczely sie wychylac z cienia. Droga nie byla juz zupelnie pusta. Przekupnie jarzyn zdazali na otwarcie bram, prowadzac osly i muly obladowane warzywem; gdzieniegdzie skrzypialy wozy, na ktorych wieziono zwierzyne. Na drodze i po obu stronach lezala przy samej ziemi lekka mgla, zwiastujaca pogode. Ludzie, widziani z nieco wiekszej odleglosci, wygladali w tej mgle jak duchy. Winicjusz wpatrywal sie w wysmukla postac Ligii, ktora, w miare jak brzask sie powiekszal, czynila sie coraz bardziej srebrzysta. - Panie - rzekl Chilo - ublizylbym ci, gdybym przewidywal, ze twoja hojnosc skonczy sie kiedykolwiek, lecz teraz, gdys mi zaplacil, nie mozesz mnie posadzac, abym przemawial tylko dla mej korzysci. Otoz radze ci raz jeszcze, abys dowiedziawszy sie, w ktorym domu mieszka boska Ligia, wrocil do siebie po niewolnikow i lektyke i nie sluchal tej sloniowej traby, Krotona, ktory dlatego tylko podejmuje sie sam porwac dziewice, aby wycisnac twoja kapse jak worek twarogu. - Masz u mnie uderzenie piescia miedzy lopatki, to znaczy, ze zginiesz - odezwal sie Kroto. - Masz u mnie diote kefalonskiego wina, to znaczy, ze zdrow bede - odrzekl Grek. Winicjusz nie odpowiedzial nic, albowiem zblizyli sie do bramy, przy ktorej dziwny widok uderzyl ich oczy. Oto dwoch zolnierzy kleklo, gdy przechodzil Apostol, on zas trzymal przez chwile rece na ich zelaznych szyszakach, a potem uczynil nad nimi znak krzyza. Mlodemu patrycjuszowi nigdy nie przyszlo dotad na mysl, ze juz i miedzy zolnierzami moga byc chrzescijanie, i ze zdumieniem pomyslal, ze jak w palacym sie miescie pozar ogarnia coraz nowe domy, tak ta nauka z kazdym dniem obejmuje widocznie coraz nowe dusze i szerzy sie nad wszelkie ludzkie pojecie. Uderzylo go tez to i ze wzgledu na Ligie, przekonal sie bowiem, ze gdyby byla chciala uciec z miasta, znalezliby sie straznicy, ktorzy sami ulatwiliby jej potajemnie wyjscie. Blogoslawil tez w tej chwili wszystkim bogom, ze sie tak nie stalo. Przebywszy niezabudowane miejsca, znajdujace sie za murem, gromadki chrzescijan poczely sie rozpraszac. Trzeba bylo teraz isc za Ligia dalej i ostrozniej, by nie zwrocic na sie uwagi. Chilo poczal tez narzekac na rany i strzykanie w nogach i pozostawal coraz bardziej w tyle, czemu Winicjusz nie sprzeciwial sie, sadzac, ze obecnie tchorzliwy a niedolezny Grek nie bedzie mu juz potrzebny. Bylby mu nawet pozwolil ruszyc, gdzie by chcial, jednakze zacnego medrca wstrzymywala przezornosc, ale parla widocznie ciekawosc, szedl bowiem ciagle za nimi, a nawet chwilami przyblizal sie, powtarzajac swoje poprzednie rady oraz czyniac przypuszczenia, ze starzec towarzyszacy Apostolowi, gdyby nie wzrost nieco za niski, moglby byc Glaukiem. Szli jednak jeszcze dlugo, az na Zatybrze, i slonce bylo juz bliskie wschodu, gdy gromadka, w ktorej byla Ligia, rozdzielila sie. Apostol, stara kobieta i pachole udali sie wzdluz i w gore rzeki, starzec zas nizszego wzrostu, Ursus i Ligia wsuneli sie w waski vicus i uszedlszy jeszcze ze sto krokow, weszli do sieni domu, w ktorym byly dwa sklepy: jeden oliwny, drugi ptasznika. Chilo, ktory szedl o jakie piecdziesiat krokow za Winicjuszem i Krotonem, stanal zaraz jak wryty i przycisnawszy sie do muru poczal na nich psykac, aby do niego wrocili. Oni zas uczynili to, bo nalezalo sie naradzic. - Idz - rzekl mu Winicjusz - i obacz, czy ten dom nie wychodzi druga strona na inna ulice. Chilon, mimo iz poprzednio narzekal na rany w nogach, skoczyl tak zywo, jakby przy kostkach mial skrzydelka Merkurego, i za chwile powrocil. - Nie - rzekl - wyjscie jest jedno. Po czym zlozyl rece: - Na Jowisza, Apollina, Weste, Kibele, Izys i Ozyrysa, na Mitre, Baala i wszystkie bogi ze Wschodu i Zachodu, zaklinam cie, panie, zaniechaj tego zamiaru... Posluchaj mnie... Lecz nagle urwal, gdyz spostrzegl, ze twarz Winicjusza pobladla ze wzruszenia, oczy zas jego skrzyly sie jak zrenice wilka. Dosc bylo na niego spojrzec, by zrozumiec, iz nic w swiecie nie powstrzyma go od przedsiewziecia. Kroto poczal nabierac oddechu w swa herkulesowa piers i kiwac swa nierozwinieta czaszka w obie strony, jak czynia niedzwiedzie zamkniete w klatce. Zreszta nie znac bylo na jego twarzy najmniejszego niepokoju. - Ja wejde pierwszy! - rzekl. - Pojdziesz za mna - rzekl rozkazujacym glosem Winicjusz. I po chwili znikneli obaj w ciemnej sieni. Chilo skoczyl do rogu najblizszej uliczki i jal wyzierac zza wegla czekajac, co sie stanie. Winicjusz dopiero w sieni zrozumial cala trudnosc przedsiewziecia. Dom byl duzy, kilkopietrowy, jeden z takich, jakich tysiace budowano w Rzymie w widokach zysku z najmu mieszkan, zwykle zas budowano tak pospiesznie i licho, ze nie bylo niemal roku, aby kilka z nich nie zapadlo sie na glowy mieszkancow. Byly to prawdziwe ule, zbyt wysokie i zbyt waskie, pelne komorek i zakamarkow, w ktorych gniezdzila sie ludnosc uboga, a zarazem nader liczna. W miescie, w ktorym wiele ulic nie mialo nazw, domy owe nie mialy numerow; wlasciciele powierzali pobor komornego niewolnikom, ci jednak, nie obowiazani przez wladze miejska do podawania imion mieszkancow, czestokroc nie znali ich sami. Dopytac sie o kogos w takim domu bywalo nieraz niezmiernie trudno, zwlaszcza gdy przy bramie nie bylo odzwiernego. Winicjusz z Krotonem przez dluga, podobna do korytarza sien dostali sie na waskie, zabudowane z czterech stron podworko, stanowiace rodzaj wspolnego dla calego domu atrium, z fontanna w srodku, ktorej strumien spadal w kamienna mise, wmurowana w ziemie. Przy wszystkich scianach biegly w gore zewnetrzne schody, czescia kamienne, czescia drewniane, prowadzace do galerii, z ktorych wchodzilo sie do mieszkan. Na dole byly rowniez mieszkania, niektore zaopatrzone w drewniane drzwi, inne oddzielone od podworza tylko za pomoca welnianych, po wiekszej czesci wystrzepionych i podartych lub polatanych zaslon. Godzina byla wczesna i na podworku zywej duszy. Widocznie w calym domu spali jeszcze wszyscy, z wyjatkiem tych, ktorzy wrocili z Ostrianum. - Co uczynimy, panie? - spytal Kroton zatrzymujac sie. - Czekajmy tu; moze sie ktos zjawi - odrzekl Winicjusz. - Nie trzeba, by nas widziano na podworzu. Lecz zarazem myslal, ze rada Chilona byla praktyczna. Gdyby sie mialo kilkudziesieciu niewolnikow, mozna bylo obsadzic brame, ktora zdawala sie byc jedynym wyjsciem, i przetrzasnac wszystkie mieszkania, tak zas nalezalo od razu trafic do mieszkania Ligii, inaczej bowiem chrzescijanie, ktorych zapewne w tym domu nie braklo, mogli ja ostrzec, ze jej szukaja. Z tego wzgledu bylo niebezpiecznym i rozpytywanie sie obcych osob. Winicjusz przez chwile namyslal sie, czy nie wrocic sie po niewolnikow, gdy wtem spod jednej z zaslon zamykajacych dalsze mieszkania wyszedl czlowiek z sitem w reku i zblizyl sie do fontanny. Mlody czlowiek na pierwszy rzut oka poznal Ursusa. - To Lig! - szepnal Winicjusz. - Czy mam zaraz polamac mu kosci? - Czekaj. Ursus nie dostrzegl ich, albowiem stali w mroku sieni, i poczal spokojnie oplukiwac w wodzie jarzyny napelniajace sito. Widocznym bylo, ze po calej nocy spedzonej na cmentarzu zamierzal przygotowac z nich sniadanie. Po chwili, ukonczywszy swa czynnosc, wzial mokre sito i zniknal z nim razem za zaslona. Kroton i Winicjusz ruszyli za nim, sadzac, ze wpadna wprost do mieszkania Ligii. Wiec zdziwienie ich bylo niepomierne, gdy spostrzegli, ze zaslona oddzielala od podworza nie mieszkanie, ale drugi ciemny korytarz, na koncu ktorego widac bylo ogrodek, zlozony z kilku cyprysow, kilku mirtowych krzakow, i maly domek, przylepiony do slepej tylnej sciany innej kamienicy. Obaj zrozumieli natychmiast, ze jest to dla nich okolicznosc pomyslna. Na podworzu moglo powstac zbiegowisko wszystkich mieszkancow, ustronnosc zas domku ulatwiala przedsiewziecie. Predko uwina sie z obroncami, a raczej z Ursusem, po czym z porwana Ligia rownie predko dostana sie na ulice, a tam juz dadza sobie rady. Prawdopodobnie nikt ich nie zaczepi, gdyby ich zaczepiono, powiedza, ze chodzi o zbiegla zakladniczke cezara, w ostatnim zas razie Winicjusz da sie poznac wigilom i wezwie ich pomocy. Ursus wchodzil juz prawie do domku, gdy szelest krokow zwrocil jego uwage, wiec przystanal, a ujrzawszy dwoch ludzi zlozyl sito na balustradzie i zawrocil ku nim. - A czego tu szukacie? - spytal. - Ciebie! - odparl Winicjusz. Po czym zwrociwszy sie do Krotona zawolal predkim, cichym glosem: - Zabij! Kroto rzucil sie jak tygrys i w jednej chwili, zanim Lig zdolal sie opamietac lub rozpoznac nieprzyjaciol, chwycil go w swoje stalowe ramiona. Lecz Winicjusz zbyt byl pewien jego nadludzkiej sily, by czekac na koniec walki, wiec pominawszy ich skoczyl ku drzwiom domku, pchnal je i znalazl sie w ciemnej nieco izbie, rozswieconej jednak przez ogien palacy sie na kominie. Blask tego plomienia padal wprost na twarz Ligii. Druga osoba siedzaca przy ognisku byl ow starzec, ktory towarzyszyl dziewczynie i Ursusowi w drodze z Ostrianum. Winicjusz wpadl tak nagle, ze zanim Ligia mogla go rozpoznac, chwycil ja wpol i unioslszy w gore, rzucil sie znow ku drzwiom. Starzec zdolal mu je wprawdzie zastapic, lecz on, przycisnawszy dziewczyne jednym ramieniem do piersi, odtracil go druga, wolna reka. Kaptur spadl mu z glowy i wowczas na widok tej znajomej sobie, a straszliwej w tej chwili twarzy krew sciela sie w Ligii z przerazenia, a glos zamarl jej w gardle. Chciala wolac o pomoc i nie mogla. Rowniez na prozno chciala uchwycic za rame drzwi, by dac opor. Palce jej zesunely sie po kamieniu i bylaby stracila przytomnosc, gdyby nie okropny obraz, ktory uderzyl jej oczy, gdy Winicjusz wypadl z nia do ogrodu. Oto Ursus trzymal w ramionach jakiegos czlowieka, calkiem przegietego w tyl, z przechylona glowa i ustami we krwi. Ujrzawszy ich, raz jeszcze uderzyl piescia w te glowe i w jednym mgnieniu oka skoczyl, jak rozjuszony zwierz, ku Winicjuszowi. "Smierc!" - pomyslal mlody patrycjusz. A potem uslyszal, jakby przez sen, okrzyk Ligii: "Nie zabijaj!" - nastepnie uczul, ze cos, jakby piorun, rozwiazalo jego rece, ktorymi ja obejmowal, wreszcie ziemia zakrecila sie z nim i swiatlo dnia zgaslo w jego oczach. Chilo jednakze, ukryty za weglem naroznika, czekal, co sie stanie, albowiem ciekawosc walczyla w nim ze strachem. Myslal rowniez, ze jesli im sie uda porwac Ligie, to dobrze bedzie byc przy Winicjuszu. Urbana nie obawial sie juz, byl bowiem takze pewny, ze Kroto go zabije. Natomiast liczyl, ze w razie gdyby na pustych dotad ulicach zaczelo sie tworzyc zbiegowisko, gdyby chrzescijanie lub jacykolwiek ludzie chcieli stawic opor Winicjuszowi, tedy on przemowi do nich jako przedstawiciel wladzy, jako wykonawca woli cezara, a w ostatnim razie wezwie wigilow na pomoc mlodemu patrycjuszowi przeciw ulicznej holocie i tym zaskarbi sobie nowe laski. W duszy sadzil zawsze, ze postepek Winicjusza jest nieroztropny, baczac jednak na straszliwa sile Krotona, przypuszczal, ze moze sie udac. "Gdyby bylo z nimi zle, sam trybun bedzie niosl dziewczyne, a Kroto utoruje mu droge". Czas jednakze dluzyl mu sie, niepokoila go cisza sieni, na ktora z daleka spogladal. "Jesli nie trafia do jej kryjowki, a naczynia halasu, to ja splosza". I mysl o tym nie byla mu zreszta przykra, rozumial bowiem, ze w takim razie bedzie znow potrzebny Winicjuszowi i znow potrafi z niego wycisnac pokazna ilosc sestercji. - Cokolwiek uczynia - mowil sobie - dla mnie uczynia, choc zaden sie tego nie domysla... Bogowie, bogowie, pozwolcie mi tylko... I nagle urwal, zdawalo mu sie bowiem, ze cos wychylilo sie z sieni, wiec przycisnawszy sie do muru, poczal patrzec, tamujac dech w piersiach. I nie mylil sie, z sieni bowiem wysunela sie do wpol jakas glowa i poczela sie rozgladac dookola. Po chwili jednak znikla. "To Winicjusz albo Kroto - pomyslal Chilo - ale jesli porwali dziewke, dlaczego ona nie krzyczy i po co wygladaja na ulice? Ludzi i tak musza napotkac, bo nim dojda do Karynow, ruch sie zrobi na miescie. Co to? Na wszystkich bogow niesmiertelnych!..." I nagle resztki wlosow zjezyly mu sie na glowie. We drzwiach pokazal sie Ursus z przewieszonym przez ramie cialem Krotona i rozejrzawszy sie raz jeszcze, poczal z nim biec pusta ulica ku rzece. Chilo uczynil sie przy murze tak plaski jak kawal tynku. "Zginalem, jesli mnie dojrzy!" - pomyslal. Lecz Ursus przebiegl szybko kolo naroznika i zniknal za nastepnym domem. Chilo zas, nie czekajac dluzej, poczal biec w glab poprzecznej uliczki, dzwoniac zebami z przerazenia i z chyzoscia, ktora by nawet w mlodziencu mogla dziwic. "Jesli wracajac dojrzy mnie z daleka, to dogna i zabije - mowil sobie. - Ratuj mnie, Zeusie, ratuj, Apollinie, ratuj, Hermesie, ratuj, Boze chrzescijan! Opuszcze Rzym, wroce do Mezembrii, ale ocalcie mnie z rak tego demona". I ten Lig, ktory zabil Krotona, wydawal mu sie w tej chwili rzeczywiscie jakas nadludzka istota. Biegnac myslal, ze to moze byc jaki bog, ktory wzial na siebie postac barbarzyncy. W tej chwili wierzyl we wszystkich bogow swiata i we wszystkie mity, z ktorych drwil zwyklego czasu. Przelatywalo mu takze przez glowe, ze Krotona mogl zabic Bog chrzescijan, i wlosy zjezaly mu sie znow na glowie na mysl, ze zadarl z taka potega. Dopiero przebieglszy kilka zaulkow i spostrzeglszy jakichs robotnikow idacych z dala naprzeciw, uspokoil sie nieco. W piersiach braklo mu juz tchu, siadl wiec na progu domu i poczal rogiem plaszcza obcierac pokryte potem czolo. "Stary jestem i potrzebuje spokoju" - rzekl. Ludzie, idacy naprzeciw, skrecili na jakas boczna uliczke i znow ogarnela go pustka. Miasto spalo jeszcze. Rankami ruch czynil sie wczesniej wlasnie w zamozniejszych dzielnicach, gdzie niewolnicy bogatych domow zmuszeni byli wstawac do dnia, w tych zas, ktore zamieszkiwala ludnosc wolna, zywiona kosztem panstwa, zatem prozniacza, budzono sie, zwlaszcza w zimie, dosc pozno. Chilo, przesiedziawszy czas jakis na progu, uczul dojmujacy chlod, wiec powstal i przekonawszy sie, ze nie zgubil kieski, ktora dostal od Winicjusza, wolniejszym juz krokiem skierowal sie ku rzece. - Moze obacze gdzie cialo Krotona - mowil sobie. - Bogowie! Ten Lig, jesli jest czlowiekiem, moglby w ciagu jednego roku zarobic miliony sestercji, albowiem jesli Krotona udusil jak szczenie, to ktoz mu sie oprze? Za kazde wystapienie na arenie dano by mu zlota tyle, ile sam wazy. Lepiej on strzeze tej dziewki niz Cerber piekla. Ale niech go tez to pieklo pochlonie! Nie chce miec z nim do czynienia. Zanadto jest koscisty. Co tu jednak poczac? Stala sie rzecz straszna. Jesli on takiemu Krotonowi polamal kosci, to pewno i dusza Winicjusza kwili tam nad tym przekletym domem, czekajac pogrzebu. Na Kastora! To przecie patrycjusz, przyjaciel cezara, krewny Petroniusza, pan znany w calym Rzymie i trybun wojskowy. Smierc jego nie ujdzie im na sucho... Gdybym tez na przyklad udal sie do obozu pretorianow albo do wigilow?... Tu zamilkl i poczal sie namyslac, lecz po chwili rzekl: - Biada mi! Ktoz wprowadzil go do tego domu, jesli nie ja?... Jego wyzwolency i niewolnicy wiedza, zem do niego przychodzil, a niektorzy wiedza, w jakim celu. Co bedzie, gdy posadza mnie, zem umyslnie wskazal mu dom, w ktorym spotkala go smierc? Chocby pokazalo sie potem w sadzie, zem jej nie chcial, i tak powiedza, zem ja jej przyczyna... A to przecie patrycjusz, wiec w zadnym razie nie ujdzie mi to bezkarnie. Ale gdybym milczkiem opuscil Rzym i przeniosl sie gdzies daleko, to podalbym sie w tym wieksze podejrzenie. I tak, i tak bylo zle. Chodzilo tylko o to, by wybrac zle mniejsze. Rzym byl ogromnym miastem, a jednak Chilon uczul, ze moze mu byc w nim za ciasno. Bo kazdy inny moglby pojsc wprost do prefekta wigilow, opowiedziec, co sie stalo, i chocby padlo na niego jakowes podejrzenie, czekac spokojnie na sledztwo. Ale cala przeszlosc Chilona byla tego rodzaju, ze wszelka blizsza znajomosc badz z prefektem miasta, badz z prefektem wigilow musialaby nan sprowadzic nader powazne klopoty, a zarazem uzasadnic wszelkie podejrzenia, jakie by przyjsc mogly do glowy urzednikom. Z drugiej strony, uciec bylo to utwierdzic Petroniusza w mniemaniu, ze Winicjusz zostal zdradzony i zamordowany skutkiem zmowy. Owoz Petroniusz byl czlowiek potezny, ktory mogl miec na rozkazy policje w calym panstwie i ktory niechybnie postaralby sie odnalezc winowajcow chocby na krancach swiata. Jednakze Chilonowi przyszlo do glowy, czyby nie udac sie wprost do niego i nie opowiedziec mu, co sie zdarzylo. Tak! byl to najlepszy sposob. Petroniusz byl czlowiekiem spokojnym i Chilo mogl byc pewnym przynajmniej tego, ze go wyslucha do konca. Petroniusz, ktory znal sprawe od poczatku, latwiej tez uwierzylby w niewinnosc Chilona niz prefekci. Zeby jednak udac sie do niego, trzeba bylo wiedziec na pewno, co stalo sie z Winicjuszem, Chilo zas tego nie wiedzial. Widzial wprawdzie Liga skradajacego sie do rzeki z cialem Krotona, ale nic wiecej. Winicjusz mogl byc zabitym, ale mogl tez byc rannym lub schwytanym. Teraz dopiero przyszlo Chilonowi do glowy, ze chrzescijanie zapewne nie osmieliliby sie zabic czlowieka tak poteznego, augustianina i wysokiego urzednika wojskowego, albowiem tego rodzaju postepek mogl sciagnac na nich ogolne przesladowanie. Prawdopodobniejszym bylo, ze zatrzymali go przemoca, aby dac czas Ligii do ponownego ukrycia sie w innym miejscu. Mysl ta napelnila Chilona otucha. "Jesli ten ligijski smok nie rozdarl go w pierwszym zapedzie, tedy jest zywy, a jesli jest zywy, tedy sam da swiadectwo, zem go nie zdradzil, a wowczas nie tylko nic mi nie grozi, ale (o Hermesie, licz znow na dwie jalowki!) otwiera sie przede mna nowe pole... Moge dac znac jednemu z wyzwolencow, gdzie ma szukac pana, a czy on uda sie do prefekta, czy nie, to jego rzecz, bylebym ja sie do niego nie udawal... Moge takze pojsc do Petroniusza i liczyc na nagrode... Szukalem Ligii, teraz bede szukal Winicjusza, a potem znow Ligii... Trzeba jednak naprzod wiedziec, czy zyw, czy zabit". Tu przeszlo mu przez glowe, ze moglby noca udac sie do piekarza Demasa i spytac o to Ursusa. Ale mysl te porzucil natychmiast. Wolal nie miec nic do czynienia z Ursusem. Mogl slusznie przypuszczac, ze jesli Ursus nie zabil Glauka, to widocznie zostal przestrzezony przez ktoregos ze starszych chrzescijanskich, ktoremu wyznal swoj zamiar, ze to sprawa nieczysta i ze chcial go do niej namowic jakis zdrajca. Zreszta na samo wspomnienie Ursusa Chilona przebiegal dreszcz po calym ciele. Natomiast pomyslal, ze wieczorem wysle Eurycjusza po wiesci do tego domu, w ktorym wypadek sie zdarzyl. Tymczasem potrzebowal pozywic sie, wykapac i wypoczac. Niespana noc, droga do Ostrianum i ucieczka z Zatybrza strudzily go istotnie nad wszelka miare. Jedna rzecz pocieszala go stale: oto, ze mial przy sobie dwie kieski: te, ktora Winicjusz dal mu w domu, i te, ktora mu rzucil w powrotnej drodze z cmentarza. Ze wzgledu tez na te szczesliwa okolicznosc, jak rowniez ze wzgledu na wszelkie wzruszenia, przez jakie przeszedl, postanowil zjesc obficiej i napic sie lepszego wina niz zwykle. I gdy wreszcie nadeszla godzina otwarcia winiarni, uczynil to w mierze tak znacznej, iz zapomnial o kapieli. Chcialo mu sie przede wszystkim spac i sennosc odjela mu sily do tego stopnia, ze wrocil zupelnie chwiejnym krokiem do swego mieszkania na Suburze, gdzie czekala go zakupiona za Winicjuszowe pieniadze niewolnica. Tam, wszedlszy do ciemnego jak lisia jama cubiculum, rzucil sie na poslanie i zasnal w jednej chwili. Zbudzil sie dopiero wieczorem, a raczej zbudzila go niewolnica wzywajac go, by wstawal, albowiem ktos szuka go i chce sie z nim widziec w pilnej sprawie. Czujny Chilo oprzytomnial w jednej chwili, zarzucil napredce plaszcz z kapturem i kazawszy sie niewolnicy usunac na bok, wyjrzal naprzod ostroznie na zewnatrz. I zmartwial! Albowiem przez drzwi cubiculum ujrzal olbrzymia postac Ursusa. Na ow widok uczul, ze nogi i glowa jego staja sie zimne jak lod, serce przestaje bic w piersiach, po krzyzu chodza roje mrowek... Czas jakis nie mogl przemowic, nastepnie jednak, szczekajac zebami, rzekl, a raczej wyjeczal: - Syro! Nie ma mnie... nie znam... tego... dobrego czlowieka... - Powiedzialam mu, ze jestes i ze spisz, panie - odrzekla dziewczyna - on zas zadal, by cie rozbudzic... - O bogi!... Kaze cie... Lecz Ursus, jakby zniecierpliwiony zwloka, zblizyl sie do drzwi cubiculum i schyliwszy sie wsadzil do wnetrza glowe. - Chilonie Chilonidesie! - rzekl. - Pax tecum! Pax, pax! - odpowiedzial Chilon. - O najlepszy z chrzescijan! Tak! Jestem Chilonem, ale to omylka... Nie znam cie! - Chilonie Chilonidesie - powtorzyl Ursus. - Pan twoj, Winicjusz, wzywa cie, abys sie do niego udal wraz ze mna. Winicjusza obudzil dotkliwy bol. W pierwszej chwili nie mogl zrozumiec, gdzie jest i co sie z nim dzieje. W glowie czul szum i oczy jego byly zakryte jakby mgla. Stopniowo jednak wracala mu przytomnosc i wreszcie przez owa mgle dojrzal trzech schylonych nad soba ludzi. Dwoch rozpoznal: jeden byl Ursus, drugi - ten starzec, ktorego obalil unoszac Ligie. Trzeci, zupelnie obcy, trzymal jego lewa reke i dotykajac jej wzdluz lokcia az do ramienia i obojczyka, zadawal mu wlasnie bol tak straszny, iz Winicjusz sadzac, ze to jest jakis rodzaj dokonywanej nad nim zemsty, rzekl przez zacisniete zeby: - Zabijcie mnie. Lecz oni nie zdawali sie uwazac na jego slowa, jakby nie slyszeli ich lub jakby je poczytywali za zwykly jek cierpienia. Ursus, ze swoja zatroskana, a zarazem grozna twarza barbarzyncy, trzymal peki bialych szmat podartych na dlugie pasy, starzec zas mowil do czlowieka, ktory naciskal ramie Winicjusza: - Glauku, jestzes pewny, ze ta rana w glowie nie jest smiertelna? - Tak jest, cny Kryspie - odpowiedzial Glaukus. - Sluzac jako niewolnik na flocie, a potem mieszkajac w Neapolis, opatrywalem wiele ran, i z zyskow, jakie mi przynosilo to zajecie, wykupilem wreszcie siebie i swoich... Rana w glowie jest lekka. Gdy ten czlowiek (tu wskazal glowa na Ursusa) odebral mlodziencowi dziewczyne i pchnal go na mur, ow widocznie, padajac, zaslonil sie reka, ktora wybil i zlamal, ale przez to ocalil glowe - i zycie. - Niejednego juz z braci miales w swej opiece - odpowiedzial Kryspus - i slyniesz jako biegly lekarz... Dlatego to poslalem po ciebie Ursusa. - Ktory po drodze wyznal mi, iz jeszcze wczoraj gotow byl mnie zabic. - Ale pierwej niz tobie wyznal swoj zamiar mnie - ja zas, ktory znam ciebie i twoja milosc do Chrystusa, wytlumaczylem mu, ze nie ty jestes zdrajca, ale ow nieznajomy, ktory go do zabojstwa chcial namowic. - To byl zly duch, ale ja wzialem go za aniola - odrzekl z westchnieniem Ursus. - Kiedy indziej opowiesz mi to - rzekl Glaukus - ale teraz musimy myslec o rannym. I to rzeklszy poczal nastawiac ramie Winicjusza, ktory mimo iz Kryspus skrapial mu twarz woda, mdlal ciagle z bolu. Byla to zreszta szczesliwa dla niego okolicznosc, nie czul bowiem nastawiania nogi ani opasywania zlamanego ramienia, ktore Glaukus ujal w dwie wklesle deseczki, a nastepnie obwiazal szybko i silnie, aby je unieruchomic. Lecz po dokonaniu operacji rozbudzil sie znowu - i ujrzal nad soba Ligie. Stala tuz przy jego lozku, trzymajac przed soba miedziane wiaderko z woda, w ktorej Glaukus zanurzal od czasu do czasu gabke i zwilzal nia jego glowe. Winicjusz patrzyl i oczom nie wierzyl. Zdawalo mu sie, ze to sen albo goraczka stawia przed nim drogie widmo - i po dlugiej dopiero chwili zdolal wyszeptac: - Ligio... Na jego glos wiaderko zadrzalo w jej reku, lecz zwrocila na niego oczy pelne smutku. - Pokoj z toba! - odrzekla z cicha. I stala z wyciagnietymi przed sie rekoma, z twarza pelna litosci i zalu. On zas patrzyl na nia, jakby chcac napelnic nia zrenice tak, aby po zamknieciu powiek obraz jej zostal mu pod nimi. Patrzyl na jej twarz, bledsza i szczuplejsza niz dawniej, na skrety ciemnych wlosow, na ubogi ubior robotnicy; patrzyl tak uporczywie, ze az pod wplywem jego wzroku jej sniezne czolo poczelo rozowiec - i naprzod pomyslal, ze ja kocha zawsze, a po wtore, ze ta jej bladosc i to jej ubostwo sa jego dzielem, ze on to wypedzil ja z domu, gdzie ja kochano i gdzie ja otaczal dostatek i wygody, a wtracil do tej mizernej izby i odzial w ten nedzny plaszcz z ciemnej welny. Poniewaz zas pragnalby ja odziac w najdrozsze zlotoglowy i we wszystkie klejnoty swiata, wiec zdjelo go zdumienie, trwoga, litosc - i zal tak wielki, ze bylby jej do nog padl, gdyby mogl sie poruszyc. - Ligio - rzekl - nie pozwolilas mnie zabic. A ona odpowiedziala ze slodycza: - Niech Bog wroci ci zdrowie. Dla Winicjusza, ktory mial poczucie i tych krzywd, ktore jej dawniej wyrzadzil, i tej, ktora chcial wyrzadzic swiezo, byl w slowach Ligii prawdziwy balsam. Zapomnial w tej chwili, ze przez jej usta moze mowic chrzescijanska nauka, a czul tylko, ze mowi umilowana kobieta i ze w odpowiedzi jej jest jakas osobista tkliwosc i wprost nadludzka dobroc, ktora wstrzasa nim do glebi duszy. Jak poprzednio z bolu, tak teraz oslabl ze wzruszenia. Ogarnela go jakas niemoc, zarazem ogromna i slodka. Doznal takiego wrazenia, jakby sie zapadal gdzies w otchlan, ale czul przy tym, ze mu jest dobrze - i ze jest szczesliwy. Myslal tez w tej chwili oslabienia, ze stoi nad nim bostwo. Tymczasem Glaukus skonczyl obmywac rane w jego glowie i przylozyl do niej masc gojaca. Ursus zabral miednik z rak Ligii, ona zas, wziawszy przygotowana na stole czare z woda pomieszana z winem, przylozyla ja do ust rannego. Winicjusz wypil chciwie, po czym doznal ogromnej ulgi. Po dokonanym opatrunku bol prawie minal. Rany i stluczenia poczely tezec. Wrocila mu zupelna przytomnosc. - Daj mi pic jeszcze - rzekl. Ligia odeszla z prozna czara do drugiej izby, natomiast Kryspus, po krotkich slowach zamienionych z Glaukiem, zblizyl sie do lozka i rzekl: - Winicjuszu, Bog nie pozwolil ci popelnic zlego uczynku, ale zachowal cie przy zyciu, bys opamietal sie w duszy. Ten, wobec ktorego czlowiek jest tylko prochem - podal cie bezbronnego w rece nasze, lecz Chrystus, w ktorego wierzymy, kazal nam milowac nawet nieprzyjaciol. Wiec opatrzylismy twoje rany i jako rzekla Ligia, bedziemy modlic sie, aby Bog wrocil ci zdrowie, ale dluzej nad toba czuwac nie mozemy. Zostan wiec w spokoju i pomysl, czyli godziloby ci sie przesladowac dluzej Ligie, ktora pozbawiles opiekunow, dachu - i nas, ktorzysmy ci dobrym za zle wyplacili? - Chcecie mnie opuscic? - spytal Winicjusz. - Chcemy opuscic ten dom, w ktorym moze nas dosiegnac przesladowanie prefekta miasta. Towarzysz twoj zostal zabity, ty zas, ktory jestes moznym miedzy swymi, lezysz ranny. Nie z naszej to winy sie stalo, ale na nas musialby spasc gniew prawa... - Przesladowania sie nie bojcie - rzekl Winicjusz. - Ja was oslonie. Kryspus nie chcial mu odpowiedziec, ze chodzi im nie tylko o prefekta i policje, ale ze nie majac zaufania i do niego takze, chca zabezpieczyc Ligie przed dalszym jego poscigiem. - Panie - rzekl - prawa twoja reka jest zdrowa - wiec oto tabliczki i styl: napisz do slug, aby przyszli do ciebie dzis wieczor z lektyka i odniesli cie do twego domu, w ktorym ci bedzie wygodniej niz wsrod naszego ubostwa. My tu mieszkamy u biednej wdowy, ktora wkrotce nadejdzie z synem swoim - i owo pachole odniesie twoj list, my zas musimy wszyscy szukac innego schronienia. Winicjusz pobladl, pojal bowiem, ze chca go rozlaczyc z Ligia i ze gdy straci ja ponownie, to moze nigdy w zyciu jej nie ujrzec... Rozumial wprawdzie, ze zaszly miedzy nia i nim rzeczy wielkie, na mocy ktorych, chcac ja posiasc, musi szukac jakichs nowych drog, o ktorych nie mial jeszcze czasu myslec. Rozumial rowniez, ze cokolwiek by powiedzial tym ludziom - chocby im zaprzysiagl, ze wroci Ligie Pomponii Grecynie, to maja prawo mu nie uwierzyc i nie uwierza. Przecie mogl to uczynic juz dawniej; przecie mogl, zamiast przesladowac Ligie, udac sie do Pomponii - i przysiac jej, ze sie poscigu wyrzeka, a w takim razie sama Pomponia bylaby odszukala i zabrala na powrot dziewczyne. - Nie! Czul, ze zadne tego rodzaju przyrzeczenia nie zdolaja ich wstrzymac i zadna uroczysta przysiega nie zostanie przyjeta, tym bardziej ze nie bedac chrzescijaninem moglby im chyba przysiac na bogow niesmiertelnych, w ktorych sam nie bardzo wierzyl, a ktorych oni uwazali za zle duchy. Pragnal jednak rozpaczliwie przejednac i Ligie, i tych jej opiekunow - jakimkolwiek sposobem, na to zas potrzebowal czasu. Chodzilo mu takze o to, by choc kilka dni patrzec na nia. Jak tonacemu kazdy odlam deski lub wiosla wydaje sie zbawieniem, tak i jemu wydawalo sie, iz przez te kilka dni zdola moze powiedziec cos takiego, co go do niej zblizy, ze moze cos obmysli, ze moze cos zajdzie pomyslnego. Wiec zebrawszy mysli rzekl: - Posluchajcie mnie, chrzescijanie. Wczoraj bylem wraz z wami na Ostrianum i sluchalem waszej nauki, ale chocbym jej nie znal, wasze uczynki przekonalyby mnie, iz jestescie ludzie uczciwi i dobrzy. Powiedzcie owej wdowie, ktora zamieszkuje ten dom, aby zostala w nim, wy zostancie takze i mnie pozwolcie zostac. Niech ten czlowiek (tu zwrocil wzrok na Glauka), ktory jest lekarzem lub przynajmniej zna sie na opatrywaniu ran, powie, czy mozna mnie dzis przenosic. Jestem chory i mam zlamane ramie, ktore musi choc kilka dni zostac nieruchome - i dlatego oswiadczam wam, iz nie rusze sie stad, chyba mnie przemoca wyniesiecie. Tu przerwal, bo w rozbitej jego piersi zbraklo oddechu, Kryspus zas rzekl: - Nikt, panie, nie uzyje przeciw tobie przemocy, my tylko uniesiemy stad nasze glowy. Na to nieprzywykly do oporu mlody czlowiek zmarszczyl brwi i rzekl: - Pozwol mi odetchnac. Po chwili zas poczal znow mowic: - O Krotona, ktorego zdusil Ursus, nikt nie zapyta, mial dzis jechac do Benewentu, dokad wezwal go Watyniusz, wszyscy wiec beda mysleli, ze wyjechal. Gdysmy weszli z Krotonem do tego domu, nie widzial nas nikt procz jednego Greka, ktory byl z nami w Ostrianum. Powiem wam, gdzie mieszka, sprowadzcie mi go - ja zas nakaze mu milczenie, albowiem jest to czlowiek przeze mnie platny. Do domu mego napisze list, zem wyjechal takze do Benewentu. Gdyby Grek juz dal znac prefektowi, oswiadcze mu, zem Krotona sam zabil i ze on to zlamal mi reke. Tak uczynie, na cienie ojca i matki mojej! - a wiec mozecie tu pozostac bezpiecznie, gdyz wlos nie spadnie z zadnej glowy. Sprowadzcie mi predko Greka, ktory zwie sie Chilo Chilonides! - Wiec Glaukus zostanie przy tobie, panie - rzekl Kryspus - i wraz z wdowa bedzie mial piecze nad toba. Winicjusz zmarszczyl brwi jeszcze silniej. - Uwaz, stary czlowieku, co powiem - rzekl. - Winienem ci wdziecznosc i wydajesz sie dobrym i uczciwym czlowiekiem, ale nie mowisz mi tego, co masz na dnie duszy. Ty sie obawiasz, bym nie wezwal moich niewolnikow i nie kazal im zabrac Ligii? Zali tak nie jest? - Tak jest! - odrzekl z pewna surowoscia Kryspus. - Tedy zwaz, ze z Chilonem bede rozmawial przy was i ze przy was napisze list do domu, izem wyjechal - i ze innych poslancow, jak wy, pozniej nie znajde... Rozwaz to sam i nie draznij mnie dluzej. Tu wzburzyl sie i twarz skurczyla mu sie z gniewu, po czym jal mowic w uniesieniu: - Zalis ty myslal, ze ja sie zapre, iz chce pozostac dlatego, by ja widziec?... Glupi by odgadl, chocbym sie zaparl. Ale przemoca nie bede jej wiecej bral... Tobie zas powiem co innego. Jesli ona tu nie zostanie, to ta zdrowa reka pozrywam wiazania z ramienia, nie przyjme jadla ni napoju i niech smierc moja spadnie na ciebie i na twoich braci. Czemus mnie opatrywal, czemus nie kazal mnie zabic? I pobladl z gniewu i oslabienia. Lecz Ligia, ktora z drugiej izby slyszala cala rozmowe i ktora byla pewna, iz Winicjusz spelni to, co zapowiada, zlekla sie jego slow. Nie chciala za nic jego smierci. Raniony i bezbronny budzil w niej tylko litosc, nie strach. Od czasu ucieczki zyjac wsrod ludzi pograzonych w ciaglym upojeniu religijnym, rozmyslajacych tylko o ofiarach, poswieceniach i milosierdziu bez granic, sama upoila sie tym nowym tchnieniem do tego stopnia, ze zastapilo ono dla niej dom, rodzine, stracone szczescie i zarazem uczynilo z niej jedna z takich dziewic chrzescijanek, ktore zmienily pozniej stara dusze swiata. Winicjusz zbyt zawazyl w jej losach i zbyt sie jej narzucil, by mogla o nim zapomniec. Myslala o nim po calych dniach i nieraz prosila Boga o taka chwile, w ktorej, idac za tchnieniem nauki, moglaby mu wyplacic sie dobrem za zle, milosierdziem za przesladowanie, zlamac go, zdobyc dla Chrystusa i zbawic. A teraz zdawalo sie jej wlasnie, ze taka chwila nadeszla i ze modlitwy jej zostaly wysluchane. Zblizyla sie wiec do Kryspusa z twarza jakby natchniona i poczela mowic tak, jakby przez nia mowil glos jakis inny: - Kryspie, niech on zostanie miedzy nami i my pozostaniemy z nim, dopoki Chrystus go nie uzdrowi. A stary prezbiter, przywykly szukac we wszystkim tchnien Bozych, widzac jej egzaltacje pomyslal zaraz, ze moze mowi przez nia moc wyzsza, i ulaklszy sie w sercu, pochylil swa glowe. - Niech sie tak stanie, jak mowisz - rzekl. Na Winicjuszu, ktory przez caly czas nie spuszczal jej z oczu, to szybkie posluszenstwo Kryspa uczynilo dziwne i przejmujace wrazenie. Wydalo mu sie, ze Ligia jest miedzy chrzescijanami jakas Sybilla czy kaplanka, ktora otacza czesc i posluch. I mimo woli poddal sie takze tej czci. Do milosci, jaka czul, przylaczyla sie teraz jakby pewna obawa, wobec ktorej milosc sama stawala sie czyms niemal zuchwalym. Nie umial przy tym oswoic sie z mysla, ze stosunek ich zostal zmieniony, ze teraz nie ona od jego, ale on zalezy od jej woli, ze lezy oto chory, zlamany, ze przestal byc sila napastnicza - zdobywcza i ze jest jakby bezbronnym dzieckiem na jej opiece. Dla jego natury dumnej i samowolnej stosunek podobny wzgledem kazdej innej istoty bylby upokorzeniem - tym razem jednak nie tylko nie odczul upokorzenia, ale byl jej wdzieczny jak swojej pani. Byly to poczucia w nim nieslychane, ktore dniem przedtem nie chcialyby mu sie w glowie pomiescic i ktore zdumiewalyby go nawet w tej jeszcze chwili, gdyby umial sobie jasno zdac z nich sprawe. Lecz on nie pytal teraz, dlaczego tak jest, jakby to bylo rzecza zupelnie naturalna, czul sie tylko szczesliwy, ze zostaje. I chcial jej dziekowac - z wdziecznoscia i jeszcze z jakims uczuciem tak dalece mu nie znanym, ze go nawet nazwac nie umial, poniewaz bylo po prostu pokora. Lecz poprzednie uniesienie wyczerpalo go tak, ze nie mogl mowic i dziekowal jej tylko oczyma, w ktorych swiecila radosc, ze zostaje przy niej i ze bedzie mogl na nia patrzec jutro, pojutrze, moze dlugo. Radosc te mieszala mu tylko obawa, by nie stracic tego, co zyskal, tak wielka, ze gdy Ligia podala mu znow po chwili wody i gdy chwycila go przy tym ochota, by objac jej dlon - bal sie tego uczynic, bal sie - on, ten sam Winicjusz, ktory na uczcie u cezara calowal przemoca jej usta, a po jej ucieczce obiecal sobie, ze bedzie ja za wlosy wloczyl do cubiculum lub kaze ja smagac. Lecz poczal sie rowniez obawiac, by jakas niewczesna pomoc z zewnatrz nie zburzyla mu radosci. Chilo mogl dac znac o jego zniknieciu prefektowi miasta lub wyzwolencom w domu - a w takim razie wtargniecie wigilow bylo prawdopodobne. Przez glowe przeleciala mu wprawdzie mysl, ze wowczas moglby kazac pochwycic Ligie i zamknac ja w swoim domu, lecz czul, ze tego uczynic nie powinien - i nie zdola. Byl czlowiekiem samowolnym, zuchwalym i dosc zepsutym, a w potrzebie nieublaganym, nie byl jednakze ni Tygellinem, ni Neronem. Zycie wojskowe pozostawilo mu pewne poczucie sprawiedliwosci, wiary i tyle sumienia, iz rozumial, ze taki postepek bylby czyms potwornie podlym. Bylby moze wreszcie zdolny dopuscic sie go w napadzie zlosci i w pelni sil, ale w tej chwili byl zarazem rozczulony i chory, wiec chodzilo mu o to tylko, by nikt nie stanal miedzy nim a Ligia. Zauwazyl zas ze zdziwieniem, ze od chwili gdy Ligia stanela po jego stronie, ani ona sama, ani Kryspus nie zadaja od niego zadnych zapewnien, tak jak gdyby byli pewni, ze w razie potrzeby obroni ich jakas moc nadprzyrodzona. Winicjusz, w ktorego glowie - od czasu jak slyszal w Ostrianum nauke i opowiadanie Apostola - poczela sie platac i zacierac roznica miedzy rzeczami mozliwymi a niemozliwymi, nie byl takze zbyt daleki od przypuszczenia, ze tak by byc moglo. Jednakze biorac rzeczy trzezwiej, sam przypomnial im, co mowil o Greku, i znow zazadal, by sprowadzono mu Chilona. Kryspus zgodzil sie na to i postanowiono wyslac Ursusa. Winicjusz, ktory w ostatnich dniach przed Ostrianum czesto, lubo bez skutku, wysylal byl niewolnikow swych do Chilona, wskazal Ligowi dokladnie jego mieszkanie, po czym skresliwszy kilka slow na tabliczce rzekl zwrociwszy sie do Kryspa: - Daje tabliczke, gdyz to jest czlowiek podejrzliwy i chytry, ktory czesto, wzywany przeze mnie, kazal odpowiadac ludziom moim, ze nie ma go w domu, czynil to zas zawsze, gdy nie majac dla mnie dobrych nowin obawial sie mojego gniewu. - Bylem go znalazl, to go przyprowadze, czy bedzie chcial, czy nie - odpowiedzial Ursus. Po czym wziawszy plaszcz wyszedl spiesznie. Odnalezc kogos w Rzymie nie bylo latwo, nawet przy najlepszych wskazowkach, ale Ursusowi pomagal w takich razach instynkt czlowieka lesnego, a zarazem i wielka znajomosc miasta, tak ze po niejakim czasie znalazl sie w mieszkaniu Chilona. Nie poznal go jednak. Poprzednio widzial go tylko raz w zyciu, i do tego w nocy. Wreszcie tamten wyniosly i pewny siebie starzec, ktory go namawial do zamordowania Glauka, tak byl niepodobny do tego zgietego we dwoje ze strachu Greka, ze nikt nie mogl przypuscic, iz obaj stanowia jedna osobe. Chilo tez, pomiarkowawszy, ze Ursus patrzy na niego jak na czlowieka zupelnie obcego, ochlonal z pierwszego wrazenia. Widok tabliczki z pismem Winicjusza uspokoil go jeszcze bardziej. Nie grozilo mu przynajmniej podejrzenie, ze wprowadzil go umyslnie w zasadzke. Pomyslal przy tym, ze chrzescijanie nie zabili Winicjusza widocznie dlatego, ze nie osmielili sie podniesc reki na osobe tak znakomita. "A zatem Winicjusz osloni i mnie w potrzebie - rzekl sobie w duchu - albowiem nie wzywa mnie przecie po to, by mnie dac zabic". Nabrawszy wiec nieco ducha, spytal: - Dobry czlowieku, zali przyjaciel moj, szlachetny Winicjusz, nie przyslal po mnie lektyki? - Nogi mam popuchniete i isc tak daleko nie moge. - Nie - odrzekl Ursus - pojdziemy piechota. - A jesli odmowie? - Nie czyn tego, gdyz pojsc musisz. - I pojde, ale z wlasnej checi. Inaczej nikt by mnie nie zmusil, albowiem jestem czlowiekiem wolnym i przyjacielem prefekta miasta. Jako medrzec, posiadam rowniez sposoby na przemoc - i umiem zamieniac ludzi w drzewa i zwierzeta. Ale pojde - pojde! Wdzieje tylko plaszcz jeszcze nieco cieplejszy i kaptur, aby mnie nie poznali niewolnicy tej dzielnicy - inaczej bowiem zatrzymywaliby nas ustawicznie, aby calowac moje rece. To rzeklszy nawdzial inny plaszcz, na glowe zas spuscil galicki obszerny kaptur, z obawy, by Ursus nie przypomnial sobie jego rysow, gdy wyjda na wieksze swiatlo. - Gdzie mnie prowadzisz? - spytal po drodze Ursusa. - Na Zatybrze. - Niedawno jestem w Rzymie i nigdy tam nie bylem, ale i tam zyja zapewne ludzie, ktorzy kochaja cnote. Ale Ursus, ktory byl czlowiekiem naiwnym i ktory slyszal Winicjusza mowiacego, iz Grek byl z nim na cmentarzu Ostrianum, a potem widzial, gdy wchodzili z Krotonem do domu, w ktorym mieszkala Ligia, zatrzymal sie na chwile i rzekl: - Nie klam, stary czlowieku, albowiem dzis byles z Winicjuszem na Ostrianum i pod nasza brama. - Ach! - rzekl Chilo - wiec to wasz dom stoi na Zatybrzu? Od niedawna jestem w Rzymie i nie wiem dobrze, jak sie zwa rozne dzielnice. Tak jest, przyjacielu! Bylem pod wasza brama i zaklinalem pod nia w imie cnoty Winicjusza, by nie wchodzil. Bylem i w Ostrianum, a wiesz dlaczego? Oto od pewnego czasu pracuje nad nawroceniem Winicjusza i chcialem, aby posluchal najstarszego z apostolow. Niech swiatlo przeniknie do jego duszy i do twojej! Wszakze jestes chrzescijaninem i wszak pragniesz, aby prawda zapanowala nad falszem? - Tak jest - odrzekl z pokora Ursus. Chilonowi wrocila zupelnie odwaga. - Winicjusz jest to pan mozny - rzekl - i przyjaciel cezara. Czesto on jeszcze slucha podszeptow zlego ducha, ale gdyby choc wlos spadl z jego glowy, cezar pomscilby sie na wszystkich chrzescijanach. - Nas wieksza moc strzeze. - Slusznie! Slusznie! Ale co zamierzacie uczynic z Winicjuszem? - spytal z nowym niepokojem Chilon. - Nie wiem. Chrystus nakazuje milosierdzie. - Tos wysmienicie powiedzial. Pamietaj o tym zawsze, inaczej bedziesz sie skwarzyl w piekle jak kiszka na patelni. Ursus westchnal. Chilo zas pomyslal, ze z tym straszliwym w chwili pierwszego porywu czlowiekiem zrobilby zawsze, co by chcial. Wiec pragnac wiedziec, jak rzeczy odbyly sie przy porywaniu Ligii, pytal dalej glosem surowego sedziego: - Jak postapiliscie z Krotonem? Mow i nie zmyslaj. Ursus westchnal po raz drugi: - Powie ci to Winicjusz. - To sie znaczy, ze pchnales go nozem lub zabiles palka? - Bylem bezbronny. Grek nie mogl jednak oprzec sie podziwowi nad nadludzka sila barbarzyncy. - Niech cie Pluto!... To jest, chcialem powiedziec: niech ci Chrystus przebaczy! Czas jakis szli w milczeniu, po czym Chilo rzekl: - Nie ja cie zdradze, ale strzez sie wigilow. - Ja boje sie Chrystusa, nie wigilow. - I to slusznie. Nie masz ciezszej winy nad zabojstwo. Bede sie za ciebie modlil, ale nie wiem, czy nawet moja modlitwa co wskora - chyba ze uczynisz slub, iz nigdy w zyciu nikogo nie tkniesz palcem. - Ja i tak nie zabijalem rozmyslnie - odpowiedzial Ursus. Chilo jednak, ktory pragnal sie na wszelki wypadek zabezpieczyc, nie przestawal obrzydzac w dalszym ciagu zabojstwa Ursusowi i zachecac go do wykonania slubu. Wypytywal tez i o Winicjusza, lecz Lig odpowiadal na jego pytania niechetnie, powtarzajac, ze z ust samego Winicjusza uslyszy to, co uslyszec powinien. Rozmawiajac w ten sposob, przebyli wreszcie daleka droge dzielaca mieszkanie Greka od Zatybrza i znalezli sie przed domem. Serce Chilona poczelo znow bic niespokojnie. Ze strachu wydalo mu sie, ze Ursus poczyna spogladac na niego jakims lakomym wzrokiem. "Mala mi pociecha - mowil sobie - jesli mnie zabije niechcacy, i wolalbym w kazdym razie, aby go ruszyl paraliz, a razem z nim i wszystkich Ligow, co daj, Zeusie, jesli potrafisz". Tak rozmyslajac zatulal sie coraz mocniej w swoja galicka gunie, powtarzajac, iz boi sie chlodu. Wreszcie, gdy przebywszy sien i pierwsze podworze znalezli sie w korytarzu prowadzacym do ogrodka domku, zatrzymal sie nagle i rzekl: - Pozwol mi tchu nabrac, inaczej bowiem nie bede mogl rozmowic sie z Winicjuszem i udzielic mu rad zbawiennych. To rzeklszy stanal - gdyz jakkolwiek powtarzal sobie, ze zadne niebezpieczenstwo mu nie grozi, jednakze na mysl, ze stanie wsrod tych tajemniczych ludzi, ktorych widzial w Ostrianum, nogi trzesly sie nieco pod nim. Tymczasem z domku poczely dochodzic uszu jego spiewy. - Co to jest? - pytal. - Mowisz, zes chrzescijaninem, a nie wiesz, ze miedzy nami jest zwyczaj po kazdym posilku wielbic Zbawiciela naszego spiewaniem - odpowiedzial Ursus. - Miriam z synem musiala juz wrocic, a moze i Apostol jest z nimi, codziennie bowiem nawiedza wdowe i Kryspa. - Prowadz mnie wprost do Winicjusza. - Winicjusz jest w tej izbie, gdzie i wszyscy, bo ta jedna jest wieksza, a zreszta same ciemne cubicula, do ktorych tylko spac chodzimy. Wejdzmy juz - tam odpoczniesz. I weszli. W izbie bylo ciemnawo, wieczor byl chmurny, zimowy, a plomien kilku kagankow niezupelnie rozpraszal mrok. Winicjusz raczej domyslil sie, niz rozeznal w zakapturzonym czlowieku Chilona, ten zas ujrzawszy loze w rogu izby i na nim Winicjusza, ruszyl, nie patrzac na innych, wprost ku niemu - jakby w przekonaniu, ze przy nim bedzie mu najbezpieczniej. - O panie! czemus nie sluchal moich rad! - zawolal skladajac rece. - Milcz - rzekl Winicjusz - i sluchaj! Tu poczal patrzec bystro w oczy Chilona i mowic z wolna a dobitnie, jakby chcial, by kazde jego slowo zrozumiane bylo jako rozkaz i zostalo raz na zawsze w Chilonowej pamieci: - Kroto rzucil sie na mnie, by mnie zamordowac i ograbic - rozumiesz! Wowczas zabilem go, ci zas ludzie opatrzyli rany, jakie otrzymalem w walce z nim. Chilo od razu zrozumial, ze jesli Winicjusz tak mowi, to chyba na mocy jakiegos ukladu z chrzescijanami, a w takim razie chce, by mu wierzono. Poznal tez to z jego twarzy, wiec w jednej chwili, nie okazawszy ni powatpiewania, ni zdziwienia, podniosl oczy w gore i zawolal: - Lotr to byl wierutny, panie! Wszakzem cie ostrzegal, bys mu nie ufal. Wszystkie moje nauki obijaly sie o jego glowe jak groch o sciane. W calym Hadesie nie ma dla niego mak dostatecznych. Bo kto nie moze byc uczciwym czlowiekiem, ten poniekad musi byc lotrem; komuz zas trudniej zostac uczciwym niz lotrowi? Ale zeby napadac na swego dobroczynce i pana tak wspanialomyslnego... O, bogowie!... Tu jednak wspomnial, ze w czasie drogi przedstawial sie Ursusowi jako chrzescijanin - i umilkl. Winicjusz rzekl: - Gdyby nie sica, ktora mialem ze soba, bylby mnie zabil. - Blogoslawie te chwile, w ktorej doradzilem ci wziac choc noz. Lecz Winicjusz zwrocil na Greka badawcze spojrzenie i spytal: - Cos czynil dzis? - Jak to? Czym ci, panie, nie powiedzial, zem czynil sluby za twoje zdrowie? - I nic wiecej? - I wybieralem sie wlasnie odwiedzic cie, gdy tamten dobry czlowiek nadszedl. I powiedzial mi, ze mnie wzywasz. - Oto jest tabliczka. Pojdziesz z nia do mego domu, odnajdziesz mego wyzwolenca i oddasz mu ja. Napisano jest na niej, zem wyjechal do Benewentu. Powiesz Demasowi od siebie, zem to uczynil dzis rano, wezwany pilnym listem przez Petroniusza. Tu powtorzyl z naciskiem: - Wyjechalem do Benewentu - rozumiesz? - Wyjechales, panie! Rano zegnalem cie przecie przy Porta Capena - i od czasu twego wyjazdu taka ogarnia mnie tesknota, ze jesli twa wspanialomyslnosc jej nie utuli, zakwile sie na smierc, jak nieszczesna zona Zethosa z zalu po Itylu. Winicjusz, lubo chory i nawykly do gietkosci Greka, nie mogl jednak wstrzymac usmiechu. Rad byl przy tym, ze Chilo w lot go zrozumial, wiec rzekl: - Zatem dopisze, by ci lzy obtarto. Daj mi kaganek. Chilo, uspokojony juz zupelnie, wstal i uczyniwszy kilka krokow w strone kominka, zdjal jeden z palacych sie na murku kagankow. Lecz gdy kaptur zesunal sie przy tej czynnosci z jego glowy i swiatlo padlo wprost na jego twarz, Glaukus zerwal sie z lawy i zblizywszy sie szybko, stanal przed nim. - Nie poznajesz mnie, Cefasie? - spytal. I w glosie jego bylo cos tak strasznego, ze dreszcz przebiegl wszystkich obecnych. Chilo podniosl kaganek i upuscil go prawie w tej chwili na ziemie - po czym zgial sie we dwoje i poczal jeczec: - Nie jestem... nie jestem!... litosci! Glaukus zas zwrocil sie w strone wieczerzajacych i rzekl: - Oto jest czlowiek, ktory zaprzedal i zgubil mnie i rodzine moja!... Historia jego byla znana i wszystkim chrzescijanom, i Winicjuszowi, ktory dlatego tylko nie domyslil sie, kim jest ow Glaukus, ze mdlejac ustawicznie z bolu przy opatrunku, nazwiska jego nie slyszal. Lecz dla Ursusa krotka ta chwila, w polaczeniu ze slowami Glauka, byla jakby blyskawica w ciemnosci. Rozpoznawszy Chilona, jednym skokiem znalazl sie przy nim, chwycil go za ramiona i wygiawszy je w tyl, zawolal: - On to namowil mnie, bym zamordowal Glauka! - Litosci! - jeczal Chilo - oddam wam... Panie! - zawolal zwracajac glowe do Winicjusza - ratuj mnie! Tobiem zaufal, wstaw sie za mna... Twoj list... odniose. Panie! panie!... Lecz Winicjusz, ktory najobojetniej ze wszystkich patrzyl na to, co zaszlo, raz dlatego, ze wszystkie sprawy Greka byly mu znane, a po wtore, ze serce jego nie znalo, co to litosc, rzekl: - Zakopcie go w ogrodzie: list poniesie kto inny. Chilonowi wydalo sie, ze slowa te sa ostatecznym wyrokiem. Kosci jego poczely trzeszczec w strasznych rekach Ursusa, oczy zachodzily lzami z bolu. - Na waszego Boga! litosci! - wolal - jestem chrzescijaninem!...Pax vobiscum! jestem chrzescijaninem, a jesli mi nie wierzycie, ochrzcijcie mnie jeszcze raz, jeszcze dwa, jeszcze dziesiec razy! Glauku, to pomylka! Pozwolcie mi mowic! Uczyncie mnie niewolnikiem... Nie zabijajcie mnie! Litosci!... I glos jego, dlawiony bolem, slabl coraz bardziej, gdy wtem za stolem podniosl sie Apostol Piotr, przez chwile chwial swa biala glowa znizajac ja ku piersiom i oczy mial zamkniete, ale nastepnie otworzyl je i rzekl wsrod ciszy: - A oto powiedzial nam Zbawiciel: "Jesli by twoj brat zgrzeszyl przeciw tobie, strofuj go; a jesli by zalowal, odpusc mu. A jesli by siedmkroc na dzien zgrzeszyl przeciw tobie i siedmkroc nawrocil sie k'tobie mowiac: - Zal ci mi! - odpusc mu!" Po czym zapadla cisza jeszcze wieksza. Glaukus stal dlugi czas z twarza nakryta dlonmi, wreszcie odjal je i rzekl: - Cefasie, niech ci tak Bog odpusci krzywdy moje, jako ja ci je w imie Chrystusa odpuszczam. A Ursus uwolniwszy ramiona Greka dodal zaraz: - Niech mi tak Zbawiciel bedzie milosciwy, jako i ja ci odpuszczam. Ow upadl na ziemie i wsparty na niej rekoma, krecil glowa jak zwierz schwytany w sidla, rozgladajac sie naokol i czekajac, skad smierc przyjdzie. Oczom i uszom jeszcze nie wierzyl i nie smial spodziewac sie przebaczenia. Lecz z wolna wracala mu przytomnosc, tylko zsiniale wargi trzesly mu sie jeszcze z przerazenia. Tymczasem Apostol rzekl: - Odejdz w spokoju! Chilo powstal, lecz nie mogl jeszcze przemowic. Mimo woli zblizyl sie do loza Winicjusza, jakby jeszcze szukajac u niego opieki, albowiem nie mial dotad czasu pomyslec, ze ow, jakkolwiek korzystal z jego uslug i byl poniekad jego wspolnikiem, potepil go, gdy tymczasem ci wlasnie, przeciw ktorym sluzyl, przebaczyli. Mysl ta miala mu przyjsc pozniej. Obecnie we wzroku jego widac bylo tylko zdumienie i niedowierzanie. Jakkolwiek zmiarkowal juz, ze mu przebaczono, chcial jednak jak najpredzej wyniesc glowe sposrod tych niepojetych ludzi, ktorych dobroc przerazala go prawie rownie, jak przerazaloby okrucienstwo. Zdawalo mu sie, ze gdyby dluzej zostal, zaszloby znow cos niespodzianego, wiec stanawszy nad Winicjuszem, poczal mowic przerywanym glosem: - Daj, panie, list! Daj list! I porwawszy tabliczke, ktora mu podal Winicjusz, wybil jeden poklon chrzescijanom, drugi choremu i chylkiem, sunac przy samej scianie, wypadl za drzwi. W ogrodku, gdy ogarnela go ciemnosc, strach jezyl mu znow wlosy na glowie, byl bowiem pewny, ze Ursus wypadnie za nim i zabije go wsrod nocy. Bylby uciekal ze wszystkich sil, ale nogi odmowily mu posluszenstwa, po chwili zas uczynily sie zupelnie bezwladne, albowiem Ursus istotnie stanal przy nim. Chilo upadl twarza na ziemie i poczal jeczec: - Urbanie... W imie Chrystusa... Lecz Urban rzekl: - Nie boj sie. Apostol kazal mi wywiesc cie za brame, abys nie zabladzil w ciemnosci, a jeslic sil brak, to odprowadze cie do domu. Chilo podniosl twarz. - Co mowisz? Co?... Nie zabijesz mnie? - Nie! nie zabije cie, a jeslim chwycil cie zbyt silnie i nadwyrezyl ci kosci, to mi odpusc. - Pomoz mi wstac - rzekl Grek. - Nie zabijesz mnie? Co? Wyprowadz mnie na ulice, dalej sam pojde. Ursus podniosl go z ziemi jak piorko i postawil na nogach, potem zas prowadzil przez ciemne przejscie na drugie podworze, z ktorego wychodzilo sie do sieni i na ulice. W korytarzu Chilo powtarzal znow w duszy: "Juz po mnie!", i dopiero gdy znalezli sie na ulicy, ochlonal i rzekl: - Dalej sam pojde. - Pokoj niech bedzie z toba! - I z toba, i z toba!... Daj mi odetchnac. I po odejsciu Ursusa odetchnal cala piersia. Rekoma macnal sie po pasie i biodrach, jakby chcac sie przekonac, ze zyje, i ruszyl spiesznym krokiem przed siebie. Lecz uszedlszy kilkadziesiat krokow stanal i rzekl: - Czemu jednak oni mnie nie zabili? I pomimo iz juz z Eurycjuszem rozmawial o nauce chrzescijanskiej, pomimo rozmowy nad rzeka z Urbanem i pomimo wszystkiego, co slyszal na Ostrianum, nie umial znalezc na to pytanie odpowiedzi. Winicjusz rowniez nie umial zdac sobie sprawy z tego, co zaszlo, i na dnie duszy prawie nie mniej zdumiony byl od Chilona. Bo ze z nim samym ludzie ci obeszli sie tak, jak sie obeszli, i zamiast pomscic sie nad nim za napasc, opatrzyli troskliwie jego rany, przypisywal to w czesci nauce, ktora wyznawali, bardziej Ligii, a po trochu i swemu wielkiemu znaczeniu. Ale postapienie ich z Chilonem przechodzilo wprost jego pojecia o ludzkiej zdolnosci przebaczania. I jemu mimo woli nasuwalo sie na mysl pytanie: dlaczego oni nie zabili Greka? Wszakze mogli to uczynic bezkarnie. Ursus bylby go zakopal w ogrodzie lub noca wyniosl do Tybru, ktory w owych czasach nocnych rozbojow, dokonywanych przez samego cezara, tak czesto wyrzucal rankami ciala ludzkie, iz nikt nawet nie dochodzil, skad sie braly. Przy tym wedle Winicjusza chrzescijanie nie tylko mogli, ale powinni byli zabic Chilona. Litosc nie byla wprawdzie calkiem obca temu swiatu, do ktorego nalezal mlody patrycjusz. Atenczycy wzniesli przecie jej oltarz i dlugi czas opierali sie wprowadzeniu do Aten walk gladiatorow. Bywalo, ze i w Rzymie zwyciezeni otrzymywali przebaczenie, jak na przyklad Kalikratus, krol Brytanow, ktory wziety w niewole za Klaudiusza i opatrzony przez tegoz suto, mieszkal swobodnie w miescie. Ale zemsta za krzywdy osobiste wydawala sie Winicjuszowi, tak jak i wszystkim, sluszna i usprawiedliwiona. Niechanie jej bylo zgola przeciwne jego duszy. Slyszal wprawdzie i on w Ostrianum, ze nalezy milowac nawet nieprzyjaciol, uwazal to jednak za jakas teorie nie majaca w zyciu znaczenia. I teraz jeszcze przechodzilo mu przez glowe, ze moze nie zabito Chilona dlatego tylko, ze byla jakas pora swiat lub jakas kwadra ksiezyca, podczas ktorej chrzescijanom nie godzilo sie zabijac. Slyszal, ze bywaja takie terminy, w ktorych roznym narodom nie wolno nawet i wojny poczynac. Lecz dlaczego w takim razie nie oddano Greka w rece sprawiedliwosci, dlaczego Apostol mowil, ze gdyby ktos siedemkroc zawinil, to siedemkroc nalezy mu przebaczyc, i dlaczego Glaukus powiedzial Chilonowi: "Niech ci tak Bog odpusci, jako ja ci odpuszczam"? A przecie Chilo wyrzadzil mu najstraszliwsza krzywde, jaka czlowiek czlowiekowi moze wyrzadzic, i w Winicjuszu na sama mysl o tym, jak by postapil z takim, kto by na przyklad zabil Ligie, zawrzalo serce jak ukrop; nie byloby takich mak, ktorymi by jej nie pomscil! A tamten przebaczyl! I Ursus przebaczyl takze, on, ktory w istocie rzeczy mogl zabic w Rzymie, kogo by chcial, zupelnie bezkarnie, albowiem nastepnie potrzebowal zabic tylko krola Nemorenskiego gaju i zajac jego miejsce... Czyz czlowiekowi, ktoremu nie oparl sie Kroto, oparlby sie piastujacy te godnosc gladiator, do ktorej dochodzilo sie tylko przez zabojstwo poprzedniego "krola"? Jedna byla tylko na te wszystkie pytania odpowiedz. Oto oni nie zabijali przez jakas dobroc tak wielka, ze podobnej nie bylo dotad na swiecie, i przez milosc do ludzi bezgraniczna, ktora nakazywala zapominac o sobie, o swoich krzywdach, o swoim szczesciu i swej niedoli - i zyc dla innych. Jaka zaplate mieli ludzie ci za to odebrac, Winicjusz slyszal w Ostrianum, lecz nie miescilo mu sie to w glowie. Czul natomiast, ze to zycie ziemskie, polaczone z obowiazkiem wyrzekania sie wszystkiego, co jest dobrem i rozkosza, na korzysc innych, musialoby byc nedzne. Totez w tym, co o chrzescijanach w tej chwili myslal, obok najwiekszego zdumienia byla i litosc, i jakby cien pogardy. Wydalo mu sie, ze to sa owce, ktore musza predzej czy pozniej byc zjedzone przez wilki, jego zas rzymska natura nie byla zdolna zdobyc sie na uznanie dla tych, ktorzy pozwalaja sie zjadac. Uderzyla go wszelako jedna rzecz. Oto po wyjsciu Chilona jakas gleboka radosc rozjasnila wszystkie twarze. Apostol zblizyl sie do Glauka i polozywszy dlon na jego glowie, rzekl: - Chrystus w tobie zwyciezyl! Ow zas wzniosl oczy ku gorze tak ufne i pelne wesela, jakby zlalo sie na niego jakies wielkie, niespodziane szczescie. Winicjusz, ktory bylby zrozumial tylko radosc z dokonanej zemsty, patrzyl na niego rozszerzonymi przez goraczke oczyma, troche tak, jak patrzylby na oblakanego. Widzial jednak, i widzial nie bez wewnetrznego oburzenia, jak nastepnie Ligia przycisnela swoje usta krolewny do reki tego czlowieka, ktory z pozoru wygladal na niewolnika, i zdawalo mu sie, ze porzadek tego swiata odwraca sie zupelnie. Potem nadszedl Ursus i jal opowiadac, jak wyprowadzil Chilona na ulice i jak prosil go o przebaczenie za krzywde, jaka mogl wyrzadzic jego kosciom, za co Apostol poblogoslawil i jego, a Kryspus oswiadczyl, ze to jest dzien wielkiego zwyciestwa. Poslyszawszy o tym zwyciestwie Winicjusz stracil calkiem watek mysli. Lecz gdy Ligia podala mu znow po chwili napoj chlodzacy, zatrzymal na chwile jej reke i spytal: - To i ty mi przebaczylas? - My chrzescijanie. Nam nie wolno chowac w sercu gniewu. - Ligio - rzekl wowczas - kimkolwiek jest twoj Bog, uczcze Go stuwolem dlatego tylko, ze jest twoim. Ona zas rzekla: - Uczcisz Go w sercu, gdy Go pokochasz. - Dlatego tylko, ze jest twoim... - powtorzyl slabszym glosem Winicjusz. I przymknal powieki, albowiem opanowalo go znow oslabienie. Ligia odeszla, ale po chwili wrocila i stanawszy blisko, pochylila sie nad nim, by sie przekonac, czy spi. Winicjusz odczul jej bliskosc i otworzywszy oczy usmiechnal sie, ona zas polozyla mu na nich lekko reke, jakby chcac go do snu naklonic. Wowczas ogarnela go wielka slodycz, ale zarazem czul sie mocniej chorym. I tak bylo w istocie. Noc juz zrobila sie zupelna, a wraz z nia przyszla i silniejsza goraczka. Z tego powodu nie mogl zasnac i wodzil za Ligia wzrokiem, gdziekolwiek sie ruszyla. Chwilami jednak zapadal w jakis polsen, w ktorym widzial i slyszal wszystko, co sie naokol niego dzialo, ale w ktorym rzeczywistosc mieszala sie z goraczkowymi widzeniami. Zdawalo mu sie wiec, ze na jakims starym, opuszczonym cmentarzu wznosi sie swiatynia w ksztalcie wiezy, w ktorej Ligia jest kaplanka. I oto nie spuszczal z niej oczu, ale widzial ja na szczycie wiezy, z lutnia w reku, cala w swietle, podobna do tych kaplanek, ktore nocami spiewaly hymny na czesc ksiezyca, a ktore widywal na Wschodzie. On sam wspinal sie z wielkim wysileniem po wezowatych schodach, by ja porwac, za nim zas pelzl Chilon szczekajac zebami z przerazenia i powtarzajac: "Nie czyn tego, panie, bo to kaplanka, za ktora On sie pomsci..." Winicjusz nie wiedzial, kto byl ow On, rozumial jednakze, ze idzie spelnic swietokradztwo, i czul takze przestrach niezmierny. Ale gdy doszedl do balustrady otaczajacej szczyt wiezy, przy Ligii stanal nagle Apostol ze srebrna broda i rzekl: "Nie podnos na nia reki, albowiem ona nalezy do mnie". I rzeklszy to, poczal z nia razem isc szlakiem ksiezycowego swiatla, jakby droga ku niebu, on zas, Winicjusz, wyciagnawszy ku nim rece poczal ich blagac, by zabrali go ze soba. Tu rozbudzil sie, otrzezwial i poczal patrzec przed siebie. Ognisko na wysokim trzonie zarzylo sie juz slabiej, ale rzucalo blask jeszcze dosc zywy, oni zas siedzieli wszyscy przed ogniem, grzejac sie, poniewaz noc byla chlodna, a izba dosc zimna. Winicjusz widzial ich oddechy wychodzace z ust w ksztalcie pary. W srodku siedzial Apostol, u jego kolan na niskim podnozku Ligia, dalej Glaukus, Kryspus, Miriam, a na krancach z jednej strony Ursus, z drugiej Nazariusz, syn Miriam, mlode pachole o slicznej twarzy i dlugich, czarnych wlosach, ktore spadaly mu az na ramiona. Ligia sluchala z oczyma wzniesionymi ku Apostolowi i wszystkie glowy byly zwrocone ku niemu, on zas mowil cos polglosem. Winicjusz poczal patrzec na niego z pewna zabobonna bojaznia, malo co mniejsza od tego strachu, jakiego doznawal w goraczkowym widzeniu. Przeszlo mu przez mysl, iz w goraczce czul prawde i ze ten sedziwy przychodzien z dalekich brzegow rzeczywiscie zabiera mu Ligie i prowadzi ja gdzies w nieznane drogi. Byl tez pewny, ze starzec o nim mowi, a moze radzi, jak rozlaczyc go z nia, zdawalo sie bowiem Winicjuszowi rzecza niepodobna, by ktos mogl mowic o czym innym, wiec zebrawszy cala przytomnosc poczal nasluchiwac slow Piotra. Lecz omylil sie najzupelniej, Apostol bowiem mowil znow o Chrystusie. "Oni tym imieniem tylko zyja!" - pomyslal Winicjusz. Starzec zas opowiadal o pochwyceniu Chrystusa. - Przyszla rota i sludzy kaplanscy, aby Go chwycili. Gdy Zbawiciel spytal ich, kogo szukaja, odpowiedzieli: "Jezusa Nazarenskiego!" Lecz gdy im rzekl: "Jam jest!" - padli na ziemie i nie smieli na Niego podniesc reki, i az dopiero po powtornym pytaniu chwycili Go. Tu Apostol przerwal i wyciagnawszy rece do ognia, rzekl: - Noc byla chlodna jak dzis, ale zawrzalo we mnie serce, wiec wydobylem miecz, by Go bronic, i ucialem ucho slugi arcykaplana. I bylbym Go bronil wiecej niz zywota wlasnego, gdyby mi nie byl rzekl: "Wloz twoj miecz do pochwy. Zali kielicha, ktory mi dal Ojciec, pic nie bede?..." Wowczas Go pojmali i zwiazali... To rzeklszy przylozyl dlonie do czola i umilkl, chcac przed dalszym opowiadaniem moc wspomnien pokonac. Lecz Ursus, nie mogac wytrzymac, zerwal sie, zelezcem poprawil ogien na trzonie, az iskry sypnely sie zlotym deszczem i plomien strzelil zywiej, po czym siadl i zawolal: - A niechby sie stalo, co chcialo - hej!... Lecz urwal nagle, gdyz Ligia polozyla palec na ustach. Oddychal tylko rozglosnie i znac bylo, ze burzy sie w duszy i ze choc zawsze gotow calowac stopy Apostola, przecie tego jednego postepku uznac w duszy nie moze, bo gdyby tak ot przy nim podniosl kto reke na Zbawiciela, gdyby on byl z nim tej nocy, oj, polecialyzby wiory i z zolnierzy, i ze slug kaplanskich, i ze sluzebnikow... I az oczy zaszly mu lzami na sama mysl o tym, zarazem z zalu i z dusznej rozterki, bo z jednej strony pomyslal, ze nie tylko sam by Zbawiciela bronil, ale jeszcze skrzyknalby mu w pomoc Ligow, chlopow na schwal, a z drugiej, ze gdyby to uczynil, to okazalby nieposluszenstwo Zbawicielowi i przeszkodzil odkupieniu swiata. Wiec dlatego nie mogl powstrzymac lez. Po chwili Piotr, odjawszy dlonie z czola, poczal opowiadac dalej, lecz Winicjusza opanowal znow polsen goraczkowy. To, co teraz slyszal, pomieszalo mu sie z tym, co Apostol opowiadal poprzedniej nocy w Ostrianum o owym dniu, w ktorym Chrystus ukazal sie na brzegu Tyberiadzkiego Morza. Widzial wiec szeroko rozlana ton, na niej lodz rybacza, a w lodzi Piotra i Ligie. On sam plynal ze wszystkich sil za nimi, lecz bol w zlamanym ramieniu przeszkadzal mu ich doscignac. Burza jela mu rzucac fale w oczy i poczal tonac wolajac blagalnym glosem o ratunek. Wowczas Ligia uklekla przed Apostolem, on zas zwrocil lodz i wyciagnal ku niemu wioslo, ktore on schwyciwszy wydostal sie przy ich pomocy na lodz i upadl na jej dno. Lecz nastepnie zdawalo mu sie, ze powstawszy ujrzal mnostwo ludzi plynacych za lodzia. Fale nakrywaly piana ich glowy; niektorym widac bylo juz z odmetu tylko rece, ale Piotr raz po raz ratowal tonacych i zabieral ich do lodzi, ktora rozszerzala sie jakby cudem. Wkrotce wypelnily ja cale tlumy, tak wielkie jak te, ktore byly zebrane w Ostrianum, a potem jeszcze wieksze. Winicjusz zdziwil sie, jak sie mogly w niej pomiescic, i wzial go strach, ze pojda na dno. Lecz Ligia poczela go uspokajac i pokazywala mu jakies swiatlo na dalekim brzegu, do ktorego plyneli. Tu marzenia Winicjusza pomieszaly sie znow z tym, co slyszal w Ostrianum z ust Apostola, jako sie Chrystus objawil raz nad jeziorem. Wiec teraz widzial w owym nadbrzeznym swietle jakas postac, ku ktorej Piotr sterowal. I w miare jak zblizali sie ku niej, pogoda czynila sie cichsza, ton gladsza, a swiatlosc wieksza. Tlumy poczely spiewac hymn slodki, powietrze wypelnilo sie zapachem nardu; woda grala tecza, jakby z dna przegladaly lilie i roze, a wreszcie lodz uderzyla lagodnie piersia o piasek. Wowczas Ligia wziela go za reke i rzekla: "Pojdz, zaprowadze cie!" I wiodla go w swiatlosc. ..................................... Winicjusz rozbudzil sie znowu, lecz marzenia jego rozpraszaly sie z wolna i nie od razu odzyskal poczucie rzeczywistosci. Przez czas jakis zdawalo mu sie jeszcze, ze jest nad jeziorem i ze otaczaja go tlumy, wsrod ktorych, sam nie wiedzac dlaczego, poczal szukac Petroniusza i zdziwil sie, ze go nie moze odnalezc. Zywe swiatlo od komina, przy ktorym nie bylo juz nikogo, otrzezwilo go jednak zupelnie. Pienki oliwne zarzyly sie leniwie pod rozowym popiolem, lecz za to szczapy pinii, ktorych widocznie swiezo dorzucono na zarzewie, strzelaly jasnym plomieniem i w blasku tym Winicjusz ujrzal Ligie siedzaca nie opodal od jego lozka. Widok jej wzruszyl go do glebi duszy. Pamietal, ze zeszla noc spedzila w Ostrianum, a caly dzien krzatala sie przy opatrunku, teraz zas, gdy wszyscy udali sie na spoczynek, ona jedna czuwala u jego loza. Latwo bylo zgadnac, ze musi byc jednak zmeczona, albowiem siedzac nieruchomie oczy miala zamkniete. Winicjusz nie wiedzial, czy spi, czy pograzona jest w myslach. Patrzyl na jej profil, na spuszczone rzesy, na rece zlozone na kolanach i w poganskiej glowie jego poczelo sie z trudem wykluwac pojecie, ze obok nagiej, pewnej siebie i dumnej ze swych ksztaltow pieknosci greckiej i rzymskiej, jest na swiecie jakas inna, nowa, ogromnie czysta, w ktorej tkwi dusza. Nie umial zdobyc sie na to, by ja nazwac chrzescijanska, myslac jednak o Ligii nie mogl juz oddzielic jej od nauki, ktora wyznawala. Pojmowal nawet, ze jesli wszyscy inni udali sie na spoczynek, a Ligia jedna, ona, ktora pokrzywdzil, czuwala nad nim, to wlasnie dlatego, ze ta nauka tak nakazuje. Lecz mysl ta, przejmujaca go podziwem dla nauki, byla mu zarazem i przykra. Wolalby byl, by Ligia czynila tak z milosci dla niego, dla jego twarzy, oczu, dla posagowych ksztaltow, slowem, dla tych wszystkich powodow, dla ktorych nieraz obwijaly sie naokol jego szyi sniezne ramiona greckie i rzymskie. Nagle jednak poczul, ze gdyby ona byla taka jak inne kobiety, to by mu juz w niej czegos nie dostawalo. Wowczas zdumial sie i sam nie wiedzial, co sie z nim dzieje, albowiem spostrzegl, ze i w nim poczynaja powstawac jakies nowe uczucia i nowe upodobania, obce swiatu, w ktorym zyl dotad. Tymczasem ona otworzyla oczy i widzac, ze Winicjusz na nia patrzy zblizyla sie ku niemu i rzekla: - Jestem przy tobie. A on odpowiedzial: - Widzialem we snie twoja dusze. Nazajutrz ocknal sie oslabiony, ale z glowa chlodna i bez goraczki. Zdawalo mu sie, iz rozbudzil go szept rozmowy, ale gdy otworzyl oczy, Ligii nie bylo przy nim, Ursus tylko, pochylony przed kominem, rozgrzebywal siwy popiol i szukal pod nim zaru, ktory znalazlszy poczal rozdmuchiwac wegle tak, jakby czynil to nie ustami, ale miechem kowalskim. Winicjusz przypomniawszy sobie, ze czlowiek ow zgniotl wczoraj Krotona, przypatrywal sie z zajeciem, godnym lubownika areny, jego olbrzymiemu grzbietowi podobnemu do grzbietu cyklopa i poteznym jak kolumny udom. "Dzieki Merkuremu, ze mi karku nie skrecil - pomyslal w duszy. - Na Polluksa! Jesli inni Ligowie do niego podobni, legie danubijskie moga miec z nimi kiedys ciezka robote!" Glosno zas ozwal sie: - Hej, niewolniku! Ursus usunal glowe z komina i usmiechnawszy sie niemal przyjaznie, rzekl: - Bog ci daj, panie, dobry dzien i dobre zdrowie, ale ja czlek wolny, nie niewolnik. Winicjuszowi, ktory mial ochote rozpytac Ursusa o ojczysty kraj Ligii, slowa te sprawily pewna przyjemnosc, albowiem rozmowa z czlowiekiem wolnym, jakkolwiek prostym, mniejsza przynosila ujme jego rzymskiej i patrycjuszowskiej godnosci niz rozmowa z niewolnikiem, w ktorym ni prawo, ni obyczaj nie uznawaly ludzkiej istoty. - Tos ty nie Aulusow? - spytal. - Nie, panie. Ja sluze Kallinie, jako sluzylem jej matce, ale po dobrej woli. Tu schowal znow glowe w komin, by podmuchac na wegle, na ktore narzucil poprzednio drew, po czym wyjal ja i rzekl: - U nas nie ma niewolnikow. Lecz Winicjusz spytal: - Gdzie jest Ligia? - Dopiero co odeszla, a ja mam uwarzyc sniadanie dla ciebie, panie. Czuwala nad toba cala noc. - Czemus jej nie wyreczyl? - Bo tak chciala, a moja rzecz sluchac. Tu oczy zasepily mu sie i po chwili dodal: - Gdybym ja jej nie sluchal, to ty bys, panie, nie zyl. - Zali zalujesz, zes mnie nie zabil? - Nie, panie. Chrystus nie kazal zabijac. - A Atacynus? A Kroto? - Nie moglem inaczej - mruknal Ursus. I poczal patrzec jakby z zalem na swe rece, ktore widocznie zostaly poganskie, mimo iz dusza chrzest przyjela. Nastepnie postawil garnek na trzonie i kucnawszy przed kominem, utkwil zamyslone oczy w plomien. - To twoja wina, panie - rzekl wreszcie. - Po cos podnosil reke na nia, na corke krolewska? W Winicjuszu zawrzala w pierwszej chwili duma, ze prostak i barbarzynca smie nie tylko przemawiac do niego tak poufale, ale jeszcze przyganiac mu. Do tych nadzwyczajnych i nieprawdopodobnych rzeczy, ktore spotkaly go od onegdajszej nocy, przybyla jeszcze jedna. Lecz bedac slabym i nie majac pod reka swych niewolnikow, pohamowal sie, zwlaszcza ze i chec dowiedzenia sie jakichs szczegolow z zycia Ligii przemogla. Wiec uspokoiwszy sie poczal wypytywac o wojne Ligow przeciw Wanniuszowi i Swebom. Ursus rad opowiadal, lecz nie mogl dodac wiele nowego do tego, co Winicjuszowi opowiadal w swoim czasie Aulus Plaucjusz. Ursus w bitwie nie byl, towarzyszyl bowiem zakladniczkom do obozu Ateliusza Histra. Wiedzial tylko, ze Ligowie zbili Swebow i Jazygow, ale wodz ich i krol polegl od strzaly Jazyga. Zaraz potem odebrali wiesci, ze Semnonowie zapalili lasy na ich granicach, i wrocili w lot, by pomscic krzywde, a zakladniczki zostaly u Ateliusza, ktory z poczatku kazal im oddawac honory krolewskie. Pozniej matka Ligii zmarla. Wodz rzymski nie wiedzial, co robic z dzieckiem. Ursus chcial wracac z nim do kraju, ale droga byla niebezpieczna z powodu zwierza i dzikich plemion; gdy wiec przyszla wiesc, ze jakies poselstwo Ligow znajduje sie u Pomponiusza, ofiarujac mu pomoc przeciw Markomanom, Hister odeslal ich do Pomponiusza. Przybywszy do niego dowiedzieli sie jednak, ze poslow zadnych nie bylo - i w ten sposob zostali w obozie, skad Pomponiusz przywiozl ich do Rzymu, a po odbytym tryumfie oddal krolewskie dziecko Pomponii Grecynie. Winicjusz, jakkolwiek w tym opowiadaniu drobne tylko szczegoly byly mu nie znane, sluchal z przyjemnoscia, albowiem niezmierna jego pyche rodowa lechtalo mile to, ze naoczny swiadek stwierdzal krolewskie pochodzenie Ligii. Jako corka krolewska, mogla byla ona zajac na dworze cezara stanowisko rowne corkom najpierwszych rodow, tym bardziej ze narod, ktorego wladca byl jej ojciec, nigdy dotad nie wojowal z Rzymem, a jakkolwiek barbarzynski, mogl sie okazac groznym, gdyz wedle swiadectwa samego Ateliusza Histra posiadal "niezliczona moc" wojownikow. Ursus zreszta potwierdzil w zupelnosci owo swiadectwo, albowiem na pytanie Winicjusza o Ligow odrzekl: - My siedzim w lasach, ale ziemi u nas tyle, ze nikt nie wie, gdzie koniec puszczy, i ludu w niej duzo. Sa tez w puszczy i grody drewniane, w ktorych dostatek wielki, bo co Semnony, Markomany, Wandale i Kwady zlupia po swiecie, to my im odbieramy. Oni zas nie smia do nas isc, jeno gdy wiatr od nich, to pala nam lasy. I nie boimy sie ni ich, ni rzymskiego cezara. - Bogowie dali Rzymianom zwierzchnictwo nad ziemia - rzekl surowo Winicjusz. - Bogowie to zle duchy - odpowiedzial z prostota Ursus - a gdzie nie ma Rzymian, tam nie ma i zwierzchnictwa. Tu poprawil ogien i mowil jakby sam do siebie: - Gdy Kalline wzial cezar na dwor, a ja myslalem, ze moze ja spotkac krzywda, tom chcial isc az hen do lasow i sprowadzic Ligow na pomoc krolewnie. I Ligowie ruszyliby ku Dunajowi, bo to lud dobry, choc poganski. Ot, zanioslbym im "dobra nowine". Ale ja i tak kiedy, jak Kallina wroci do Pomponii, poklonie sie jej, by pozwolila mi isc do nich, bo Chrystus narodzil sie daleko i oni nawet nie slyszeli o Nim... Wiedzial on lepiej ode mnie, gdzie Mu sie trzeba narodzic, ale gdyby tak u nas, w puszczy, przyszedl na swiat, pewnie bysmy Go nie umeczyli, ale hodowalibysmy Dzieciatko i dbali, by Mu nigdy nie zbraklo ni zwierzyny, ni grzybow, ni skor bobrowych, ni bursztynu. A co bysmy na Swebach albo Markomanach zlupili, to bysmy Mu oddali, by zas mial dostatek i wygode. Tak mowiac przystawil do ognia naczynie z polewka przeznaczona dla Winicjusza i umilkl. Mysl jego bladzila widocznie czas jakis po puszczach ligijskich, az dopiero gdy plyn poczal syczec, wylal go w plaska mise i ostudziwszy nalezycie, rzekl: - Glaukus radzi, bys jak najmniej poruszal, panie, nawet ta reka, ktora zostala zdrowa, wiec Kallina rozkazala mi cie karmic. Ligia rozkazala! Na to nie bylo odpowiedzi. Winicjuszowi nie przyszlo nawet na mysl sprzeciwic sie jej woli, jakby byla corka cezara lub boginia, nie odpowiedzial przeto ani slowem, Ursus zas, siadlszy kolo jego lozka, poczal czerpac polewke z misy malym kubkiem i podawac mu ja do ust. Czynil to tak troskliwie i z takim dobrym usmiechem w swoich blekitnych oczach, iz Winicjusz oczom swoim nie wierzyl, by to mogl byc ten sam straszliwy tytan, ktory w dniu wczorajszym, zgniotlszy Krotona, rzucil sie na niego samego jak burza i bylby go rozniosl, gdyby nie litosc Ligii. Mlody patrycjusz po raz pierwszy w zyciu poczal sie zastanawiac nad tym, co tez moze dziac sie w piersi prostaka, slugi i barbarzyncy. Lecz Ursus okazal sie nianka o tyle niezgrabna, o ile troskliwa. Kubek ginal calkowicie w jego herkulesowych palcach, tak ze nie pozostawalo nic miejsca dla ust Winicjusza. Po kilku nieudanych probach olbrzym zatroskal sie wielce i rzekl: - Ej, latwiej zubra z ostepu wywiesc... Winicjusza zabawilo zaklopotanie Liga, lecz nie mniej zajela go jego uwaga. Widywal on w cyrkach straszliwe "ury", sprowadzane z puszcz polnocnych, na ktore najdzielniejsi bestiarii polowali z obawa i ktore jednym tylko sloniom ustepowaly w wielkosci i sile. - Zalis probowal brac takie bestie za rogi? - spytal ze zdumieniem. - Poki nie przeszlo nade mna dwadziescia zim, tom sie bal - odrzekl Ursus - ale potem - bywalo. I jal znow karmic Winicjusza, jeszcze niezgrabniej niz przedtem. - Musze poprosic Miriam lub Nazariusza - rzekl. Lecz tymczasem blada glowka Ligii wychylila sie spoza zaslony. - Zaraz pomoge - rzekla. I wyszla po chwili z cubiculum, w ktorym gotowala sie widocznie do snu, gdyz przybrana byla tylko w obcisla tunike, zwana u starozytnych capitium, zakrywajaca szczelnie piersi, i wlosy miala rozwiazane. Winicjusz, ktorego serce zabilo zywiej na jej widok, poczal jej wymawiac, ze dotad nie pomyslala o snie, lecz ona odrzekla wesolo: - Wlasnie chcialam to uczynic, ale pierwej zastapie Ursusa. I wziawszy kubek siadla na krawedzi lozka i poczela karmic Winicjusza, ktory czul sie zarazem upokorzony i szczesliwy. Gdy pochylala sie ku niemu, bilo na niego cieplo jej ciala i rozwiazane jej wlosy splywaly mu na piersi, on zas bladl z wrazenia, ale w zamecie i porywie zadz odczuwal zarazem, ze to jest nad wszystko droga i nad wszystko uwielbiona glowa, wobec ktorej swiat caly jest niczym. Pierwej pozadal jej, teraz poczynal ja kochac pelna piersia. Dawniej, jak w ogole w zyciu, tak i w uczuciu, byl, jak wszyscy owczesni ludzie, slepym, bezwzglednym egoista, ktoremu chodzilo tylko o siebie, obecnie poczelo mu chodzic i o nia. Po chwili tez odmowil dalszego posilku i choc w patrzeniu na nia i w jej obecnosci znajdowal nieprzebrana rozkosz, rzekl: - Dosyc. Idz spoczac, boska moja. - Nie nazywaj mnie tak - odpowiedziala - mnie sie tego sluchac nie godzi. Jednakze usmiechala sie do niego, a nastepnie rzekla mu, ze sen ja odbiegl, ze trudu nie czuje i ze nie uda sie na spoczynek, poki nie przyjdzie Glaukus. On sluchal jej slow jak muzyki, a zarazem serce wzbieralo mu coraz wiekszym wzruszeniem, coraz wiekszym zachwytem, coraz wieksza wdziecznoscia, a mysl biedzila sie, jak by jej te wdziecznosc okazac. - Ligio - rzekl po chwili milczenia - jam cie poprzednio nie znal. Ale teraz wiem, zem chcial dojsc do ciebie bledna droga, wiec ci powiadam: wroc do Pomponii Grecyny i badz pewna, ze odtad nikt nie podniesie na ciebie reki. A jej twarz posmutniala nagle. - Bylabym szczesliwa - odrzekla - gdybym ja choc z daleka mogla zobaczyc, ale wrocic do niej juz nie moge. - Dlaczego? - zapytal ze zdziwieniem Winicjusz. - My, chrzescijanie, wiemy przez Akte, co sie na Palatynie dzieje. Zalis nie slyszal, ze cezar wkrotce po mojej ucieczce, a przed swym wyjazdem do Neapolis, wezwal Aulusa i Pomponie - i mniemajac, ze mi pomogli, grozil im swym gniewem. Szczesciem Aulus mogl mu odrzec: "Wiesz, panie, ze nigdy klamstwo nie przeszlo mi przez usta; otoz przysiegam ci, zesmy jej nie pomogli do ucieczki i ze rownie jak ty nie wiemy, co sie z nia stalo". I cezar uwierzyl, a potem zapomnial - ja zas z porady starszych nigdy nie pisalam do matki, gdzie jestem, by zawsze smialo mogla zaprzysiac, ze nic o mnie nie wie. Ty moze tego nie pojmiesz, Winicjuszu, ale nam klamac nie wolno, nawet gdyby o zycie chodzilo. Taka jest nasza nauka, do ktorej chcemy stosowac serca, wiec nie widzialam Pomponii od czasu, gdym opuscila jej dom, ja zas zaledwie od czasu do czasu dolatywaly dalekie echa, ze zyje i zem bezpieczna. Tu porwala ja tesknota, bo oczy jej zrosily sie lzami, lecz wkrotce uspokoila sie i rzekla: - Wiem, ze i Pomponia teskni za mna, my jednak mamy nasze pociechy, ktorych nie maja inni. - Tak - odrzekl Winicjusz - wasza pociecha Chrystus, ale ja tego nie rozumiem. - Patrz na nas: nie ma dla nas rozlaczen, nie ma bolesci i cierpien, a jesli przyjda, to zmieniaja sie w radosc. I smierc sama, ktora dla was jest koncem zycia, dla nas jest tylko jego poczatkiem i zmiana gorszego szczescia na lepsze, mniej spokojnego na spokojniejsze i wieczyste. Zwaz, jaka musi byc nauka, ktora nakazuje nam milosierdzie nawet wzgledem nieprzyjaciol, broni klamstwa, oczyszcza dusze nasze od zlosci i obiecuje po smierci szczescie nieprzebrane. - Slyszalem to w Ostrianum i widzialem, jak postapiliscie ze mna i z Chilonem, a gdy o tym mysle, dotychczas zdaje mi sie, ze to sen i ze ni uszom, ni oczom nie powinienem wierzyc. Lecz ty mi odpowiedz na inne pytanie: jestzes szczesliwa? - Tak! - odrzekla Ligia. - Wyznajac Chrystusa nie moge byc nieszczesliwa. Winicjusz spojrzal na nia, jak gdyby to, co mowila, przechodzilo calkiem miare ludzkiego rozumowania. - I nie chcialabys wrocic do Pomponii? - Chcialabym z calej duszy i wroce, jesli taka bedzie wola Boga. - Wiec ci mowie: wroc, a ja ci przysiegne na moje lary, ze nie podniose na ciebie reki. Ligia zamyslila sie przez chwile, po czym odrzekla: - Nie. Nie moge bliskich moich podac na niebezpieczenstwo. Cezar nie kocha rodu Plaucjuszow. Gdybym wrocila - ty wiesz, jak przez niewolnikow rozchodzi sie kazda wiadomosc po Rzymie - wiec i moj powrot stalby sie rozglosny w miescie, i Nero dowiedzialby sie o nim przez swoich niewolnikow niewatpliwie. Wowczas skaralby Aulusow, a co najmniej odebralby mnie im znowu. - Tak - rzekl marszczac brwi Winicjusz - to by byc moglo. Uczynilby to chocby dlatego, by okazac, ze woli jego musi sie stac zadosyc. Prawda jest, ze on tylko zapomnial o tobie lub nie chcial myslec mniemajac, ze nie jemu, ale mnie stala sie ujma. Lecz moze... odjawszy cie Aulusom... oddalby mnie, a ja wrocilbym cie Pomponii. Lecz ona zapytala ze smutkiem: - Winicjuszu, czy chcialbys mnie widziec znow na Palatynie? On zas zacisnal zeby i odrzekl: - Nie. Masz slusznosc. Mowilem jak glupiec! Nie! I nagle ujrzal przed soba jakby przepasc bez dna. Byl patrycjuszem, byl trybunem wojskowym, byl czlowiekiem poteznym, ale nad wszystkimi potegami tego swiata, do ktorego nalezal, stal przecie szaleniec, ktorego ni woli, ni zlosliwosci niepodobna bylo przewidziec. Nie liczyc sie z nim, nie bac sie go mogli chyba tacy ludzie jak chrzescijanie, dla ktorych caly ten swiat, jego rozlaki, cierpienia i smierc sama byla niczym. Wszyscy inni musieli drzec przed nim. Groza czasow, w ktorych zyli, ukazala sie Winicjuszowi w calej swej potwornej rozciaglosci. Nie mogl oto oddac Ligii Aulusom z obawy, by potwor nie przypomnial sobie jej i nie zwrocil na nia swego gniewu; z tego samego powodu, gdyby ja teraz wzial za zone, mogl narazic ja, siebie i Aulusow. Chwila zlego humoru wystarczala, by zgubic wszystkich. Winicjusz po raz pierwszy w zyciu poczul, ze albo swiat musi sie zmienic i przerodzic, albo zycie stanie sie zgola niemozliwe. Zrozumial rowniez to, co przed chwila jeszcze bylo dla niego ciemne, ze w takich czasach jedni tylko chrzescijanie mogli byc szczesliwi. Lecz przede wszystkim chwycil go zal, gdyz zrozumial i to, ze to on sam tak poplatal zycie sobie i Ligii, iz z tej plataniny nie bylo prawie wyjscia. I pod wplywem tego zalu poczal mowic: - Czy ty wiesz, zes ty szczesliwsza ode mnie? Ty w ubostwie i w tej jednej izbie wsrod prostakow mialas swoja nauke i swego Chrystusa, ja zas mam tylko ciebie i gdy mi cie zbraklo, bylem jak nedzarz, ktory nie ma ni dachu nad soba, ni chleba. Tys mi drozsza niz caly swiat. Szukalem cie, bom nie mogl zyc bez ciebie. Nie chcialem ni uczt, ni snu. Gdyby nie nadzieja, ze cie znajde, bylbym sie rzucil na miecz. Ale boje sie smierci, bo nie moglbym na ciebie patrzec. Mowie ci szczera prawde, iz nie potrafie bez ciebie zyc i dotad zylem tylko nadzieja, ze cie znajde i zobacze. Czy pamietasz nasze rozmowy u Aulusow? Raz nakreslilas mi rybe na piasku, a jam nie rozumial, co to znaczy. Pamietasz, jak bawilismy sie w pilke? Kochalem cie juz wowczas nad zycie, a i ty poczelas sie domyslac, ze cie kocham... Nadszedl Aulus, straszyl nas Libityna i przerwal nam rozmowe. Pomponia powiedziala na pozegnanie Petroniuszowi, ze Bog jest jeden, wszechmocny i milosierny, ale nam ani do glowy nie przyszlo, ze waszym Bogiem jest Chrystus. Niech mi odda ciebie, a pokocham Go, choc wydaje mi sie Bogiem niewolnikow, cudzoziemcow i nedzarzy. Ty siedzisz przy mnie i myslisz o Nim tylko. Mysl i o mnie, bo inaczej Go znienawidze. Dla mnie tys jedna bostwem. Blogoslawiony ojciec twoj i matka, blogoslawiona ziemia, ktora cie wydala. Chcialbym objac twoje nogi i modlic sie do ciebie, tobie skladac czesc, tobie ofiary, tobie poklony - ty trzykroc boska! Ty nie wiesz, ty nie mozesz wiedziec, jak ja cie kocham... Tak mowiac pociagnal reka po pobladlym czole i przymknal oczy. Natura jego nie znala nigdy tamy, tak w gniewie, jak i w milosci. Mowil z uniesieniem, jak czlowiek, ktory przestawszy nad soba panowac nie chce liczyc sie z zadna miara ni w slowach, ni w czci. Lecz mowil z glebi duszy i szczerze. Czuc bylo, ze bol, zachwyt, zadza i uwielbienie, nagromadziwszy sie w jego piersi, buchnely wreszcie niepowstrzymanym potokiem slow. Ligii slowa jego wydaly sie bluzniercze, a jednak serce jej poczelo bic, jakby chcialo rozerwac krepujaca piersi tunike. Nie mogla oprzec sie litosci nad nim i nad jego meka. Wzruszyla ja czesc, z jaka do niej mowil. Czula sie kochana i ubostwiana bez granic, czula, ze ten nieugiety i niebezpieczny czlowiek nalezy teraz do niej dusza i cialem, jak niewolnik, i to poczucie jego pokory, wlasnej potegi napelnilo ja szczesciem. Wspomnienia jej ozyly w jednej chwili. Byl to dla niej znow ten przepyszny i piekny, jak poganski bog, Winicjusz, ktory w domu Aulusow mowil jej o milosci i budzil jak ze snu jej poldziecinne naowczas serce; ten sam, ktorego pocalunki czula jeszcze na ustach i z ktorego objec wyrwal ja na Palatynie Ursus, jakby ja wyrwal z plomienia. Tylko obecnie, z zachwytem, a zarazem z bolem w swojej orlej twarzy, z pobladlym czolem i blagalnym wyrazem oczu, ranny, zlamany miloscia, kochajacy, pelen ubostwienia i pokory, wydal sie jej takim, jakim go chciala miec wowczas i jakiego bylaby pokochala cala dusza, a wiec drozszym niz kiedykolwiek. I nagle zrozumiala, ze moze przyjsc chwila, w ktorej jego milosc ogarnie i porwie ja jak wicher, a poczuwszy to doznala takiego samego wrazenia, jakiego przed chwila doznal on: mianowicie, ze stoi nad brzegiem przepasci. Na toz porzucila dom Aulusow? Na toz ratowala sie ucieczka? Na toz kryla sie tyle czasu w nedznych dzielnicach miasta? Kto byl ow Winicjusz? Augustianin, zolnierz i dworzanin Nerona! Wszakze bral udzial w jego rozpuscie i szalenstwach, jak swiadczyla o tym ta uczta, ktorej Ligia nie mogla zapomniec; wszakze chodzil razem z innymi do swiatyn i skladal ofiary bezecnym bogom, w ktorych moze i nie wierzyl, ale oddawal im jednak czesc urzedowa. Wszakze ja scigal po to, by z niej uczynic swoja niewolnice i kochanke, a zarazem wtracic ja w ow straszny swiat zbytku, rozkoszy, zbrodni i bezecenstw, wolajacych o gniew i pomste Boza. Wydawal sie wprawdzie zmieniony, ale przecie dopiero co sam jej rzekl, ze jesli bedzie wiecej myslala o Chrystusie niz o nim, to gotow Go znienawidzic. Ligii wydalo sie, ze sama mysl o jakiejkolwiek innej milosci, niz milosc do Chrystusa, jest juz grzechem przeciw Niemu i przeciw nauce, gdy wiec spostrzegla, ze na dnie jej duszy moga sie zbudzic inne uczucia i pragnienia, chwycila ja trwoga przed wlasna przyszloscia i wlasnym sercem. Na te chwile wewnetrznej rozterki trafil Glaukus, ktory przyszedl opatrzyc chorego i zbadac jego zdrowie. Na twarzy Winicjusza w mgnieniu oka odbil sie gniew i zniecierpliwienie. Zly byl, iz mu przerwano rozmowe z Ligia, i gdy Glaukus poczal zadawac mu pytania, odpowiadal niemal z pogarda. Wprawdzie pomiarkowal sie wkrotce, lecz jesli Ligia miala jakiekolwiek zludzenia, ze to, co slyszal na Ostrianum, moglo podzialac na jego nieuzyta nature, to zludzenia owe musialy pierzchnac. Zmienil sie tylko dla niej, lecz poza tym jednym uczuciem pozostalo mu w piersi dawne surowe i samolubne, prawdziwie rzymskie i zarazem wilcze serce, niezdolne nie tylko do uczucia slodkiej nauki chrzescijanskiej, ale nawet i wdziecznosci. Odeszla wreszcie, pelna wewnetrznej troski i niepokoju. Niegdys w modlitwie ofiarowala Chrystusowi serce pogodne i istotnie czyste jak lza. Teraz pogoda ta byla zmacona. Do wnetrza kwiatu dostal sie jadowity robak i poczal w nim huczec. Nawet sen, mimo nieprzespanych dwoch nocy, nie przyniosl jej ukojenia. Snilo jej sie, ze na Ostrianum Nero, na czele orszaku augustianow, bachantek, korybantow i gladiatorow, tratuje uwienczonym w roze wozem tlumy chrzescijan, a Winicjusz chwyta ja w ramiona, wciaga na kwadryge i cisnac ja do piersi, szepce: "Pojdz z nami!" Od tej chwili rzadziej pokazywala sie we wspolnej izbie i rzadziej zblizala sie do jego lozka. Lecz spokoj jej nie wracal. Widziala, ze Winicjusz wodzi za nia blagalnym wzrokiem, ze czeka na kazde jej slowo jak na laske, ze cierpi i nie smie sie skarzyc, by jej do siebie nie zrazic, ze ona jedna jest mu zdrowiem i radoscia, i wowczas serce wzbieralo w niej politowaniem. Wkrotce tez spostrzegla, ze im bardziej stara sie go unikac, tym wiekszy jej go zal, a tym samym tym tkliwsze rodza sie w niej dla niego uczucia. Opuscila ja spokojnosc. Czasem mowila sobie, ze wlasnie powinna byc ciagle przy nim, raz dlatego, ze boska nauka nakazuje dobrem za zle placic, a po wtore, ze rozmawiajac z nim moglaby go do tej nauki pociagnac. Lecz zaraz sumienie mowilo jej, ze oszukuje sama siebie i ze ciagnie ja ku niemu nie co innego, tylko jego milosc i jego urok. W ten sposob zyla w ciaglej rozterce, ktora powiekszala sie z dniem kazdym. Chwilami wydawalo jej sie, ze ja otacza jakas siec, ona zas chcac ja przebic, wikla sie w niej coraz bardziej. Musiala tez wyznac przed soba, ze widok jego co dzien staje sie jej potrzebniejszym, glos jego milszym i ze potrzeba jej cala sila walczyc z checia przesiadywania przy jego lozu. Gdy zblizala sie do niego, a on rozpromienial sie, radosc zalewala i jej serce. Pewnego dnia dostrzegla slady lez na jego rzesach i po raz pierwszy w zyciu przyszla jej mysl, ze moglaby je osuszyc pocalunkami. Przestraszona ta mysla i pelna pogardy dla siebie, przeplakala noc nastepna. On zas byl cierpliwy, jakby sobie cierpliwosc poprzysiagl. Gdy chwilami zaswiecily mu oczy zniecierpliwieniem, samowola i gniewem, wnet hamowal te blyski, a potem patrzyl na nia z niepokojem, jakby chcac ja przeprosic, ja zas ujmowalo to jeszcze bardziej. Nigdy nie miala poczucia, ze jest tak bardzo kochana, i gdy myslala o tym, czula sie zarazem winna i szczesliwa. Winicjusz tez zmienial sie istotnie. W rozmowach jego z Glaukiem mniej bylo dumy. Czesto przychodzilo mu do glowy, ze i ten biedny lekarz niewolnik, i cudzoziemka, stara Miriam, ktora otaczala go troskliwoscia, i Kryspus, ktorego widywal pograzonego ciagle w modlitwie, to jednak sa ludzie. Dziwil sie podobnym myslom - jednakze je miewal. Ursusa polubil z czasem i rozmawial z nim teraz calymi dniami, albowiem mogl z nim mowic o Ligii, olbrzym zas byl niewyczerpany w opowiadaniach i spelniajac przy chorym najprostsze uslugi poczal mu rowniez okazywac pewien rodzaj przywiazania. Ligia byla zawsze dla Winicjusza istota jakby do innego gatunku nalezaca, wyzsza stokrotnie od tych, ktorzy ja otaczali; niemniej jednak poczal przypatrywac sie ludziom prostym i ubogim, czego nie czynil nigdy w zyciu, i poczal odkrywac w nich rozne godne uwagi strony, ktorych istnienie nigdy przedtem nie przychodzilo mu do glowy. Nazariusza tylko nie mogl scierpiec, albowiem zdawalo mu sie, ze mlody chlopak osmiela kochac sie w Ligii. Dlugi czas wstrzymywal sie wprawdzie z okazywaniem mu niecheci, lecz raz, gdy ten przyniosl dziewczynie dwie przepiorki, ktore zakupil na targu za wlasne zarobione pieniadze, w Winicjuszu odezwal sie potomek Kwirytow, dla ktorego przybleda z obcego narodu mniej znaczyl niz robak najlichszy. Slyszac podziekowanie Ligii pobladl straszliwie i gdy Nazariusz wyszedl po wode dla ptakow, rzekl: - Ligio, zali mozesz scierpiec, by on skladal ci dary? Zali nie wiesz, ze ludzi jego narodu Grecy psami zydowskimi nazywaja? - Nie wiem, jak ich nazywaja Grecy - odpowiedziala - ale wiem, ze Nazariusz jest chrzescijaninem i bratem moim. To rzeklszy spojrzala na niego ze zdziwieniem i zalem, bo juz ja byl odzwyczail od podobnych wybuchow, on zas zacisnal zeby, by jej nie powiedziec, ze takiego jej brata kazalby na smierc zasmagac batami lub zeslalby go na wies, by jako compeditus kopal ziemie w jego sycylijskich winnicach... Pohamowal sie jednak, zdusil w sobie gniew i dopiero po chwili rzekl: - Wybacz mi, Ligio. Tys dla mnie corka krolewska i przybranym dzieckiem Plaucjuszow. I przemogl sie do tego stopnia, ze gdy Nazariusz pokazal sie znow w izbie, obiecal mu, iz po powrocie do swej willi podaruje mu pare pawi lub pare flamingow, ktorych mial pelne ogrody. Ligia rozumiala, ile go musza kosztowac podobne zwyciestwa nad samym soba. Lecz im czesciej je odnosil, tym bardziej jej serce szlo ku niemu. Zasluga jego wzgledem Nazariusza byla jednak mniejsza, niz przypuszczala. Winicjusz mogl przez chwile oburzyc sie na niego, ale nie mogl byc o niego zazdrosnym. Syn Miriam istotnie niewiele wiecej znaczyl w jego oczach od psa, a procz tego byl jeszcze dzieckiem, ktore jesli kochalo Ligie, to kochalo ja zarazem bezwiednie i sluzebniczo. Wieksze walki musial ze soba staczac mlody trybun, by poddac sie, chocby w milczeniu, tej czci, jaka wsrod tych ludzi bylo otoczone imie Chrystusa i jego nauka. Pod tym wzgledem dzialy sie w Winicjuszu rzeczy dziwne. Byla to badz co badz nauka, w ktora wierzyla Ligia, wiec dla tego samego gotow byl ja uznac. Nastepnie, im bardziej przychodzil do zdrowia, im lepiej przypominal sobie caly szereg zdarzen, ktore zaszly od owej nocy na Ostrianum, i caly szereg pojec, ktore naplynely od tego czasu do jego glowy, tym bardziej zdumiewal sie nad nadludzka sila tej nauki, ktora przeradzala tak do gruntu dusze ludzkie. Rozumial, ze jest w niej cos nadzwyczajnego, cos, czego nie bylo dotad na swiecie, i czul, ze gdyby ona ogarnela swiat caly, gdyby wszczepila wen swoja milosc i swoje milosierdzie, to chyba nastalaby jakas epoka przypominajaca owa, w ktorej jeszcze nie Jowisz, ale Saturn rzadzil swiatem. Nie smial tez watpic ani o nadprzyrodzonym pochodzeniu Chrystusa, ani o Jego zmartwychwstaniu, ani o innych cudach. Naoczni swiadkowie, ktorzy o tym mowili, zbyt byli wiarogodni i zbyt brzydzili sie klamstwem, by mogl przypuscic, ze opowiadaja rzeczy niebywale. Wreszcie sceptycyzm rzymski pozwalal sobie na niewiare w bogow, ale wierzyl w cuda. Winicjusz stal wobec jakiejs dziwnej zagadki, ktorej nie umial rozplatac. Z drugiej strony jednak cala ta nauka wydawala mu sie tak przeciwna istniejacemu porzadkowi rzeczy, tak niepodobna do przeprowadzenia w praktyce i tak szalona jak zadna inna. Wedlug niego ludzie i w Rzymie, i na calym swiecie mogli byc zli, ale porzadek rzeczy byl dobry. Gdyby cezar byl na przyklad uczciwym czlowiekiem, gdyby senat skladal sie nie ze znikczemnialych rozpustnikow, ale z ludzi takich, jakim byl Trazeasz, czegoz by wiecej mozna sobie zyczyc? Wszak pokoj rzymski i zwierzchnosc rzymska byly rzecza dobra, rozdzial miedzy ludzmi slusznym i sprawiedliwym. A tymczasem ta nauka, wedle rozumienia Winicjusza, musialaby zburzyc wszelki porzadek, wszelka zwierzchnosc i zniesc wszelkie roznice. I co wowczas staloby sie chocby z wladztwem i panstwem rzymskim? Zali Rzymianie mogli przestac panowac lub uznac cala trzode podbitych narodow za rowna sobie? To juz nie miescilo sie w glowie patrycjusza. A przy tym osobiscie nauka ta byla przeciwna wszelkim jego wyobrazeniom, przyzwyczajeniu, charakterowi i pojeciom o zyciu. Nie mogl sobie zgola wyobrazic, jak by mogl istniec, gdyby ja na przyklad przyjal. Obawial sie jej i podziwial ja, ale przed przyjeciem jej wzdrygala sie po prostu jego natura. Rozumial na koniec, ze nic innego, tylko ona rozdzielila go z Ligia, i gdy o tym myslal, nienawidzil jej ze wszystkich sil duszy. Jednakze zdawal sobie juz sprawe, ze to ona ubrala Ligie w te jakas wyjatkowa, niewyslowiona pieknosc, ktora w jego sercu zrodzila procz milosci czesc, procz zadzy uwielbienie, i z samej Ligii uczynila droga mu nad wszystko w swiecie istote. A wowczas chcialo mu sie znow kochac Chrystusa. I pojmowal jasno, ze albo Go musi pokochac, albo znienawidzic, obojetnym zas zostac nie moze. Tymczasem parly go jakby dwie przeciwne fale, wahal sie w myslach, wahal sie w uczuciach, nie umial wybrac, sklanial jednak glowe i okazywal milczaca czesc temu niepojetemu dla siebie Bogu, dlatego tylko, ze byl to Bog Ligii. Ligia zas widziala, co sie w nim dzialo, jak sie przelamywal, jak natura jego odrzucala te nauke, i jesli z jednej strony martwilo ja to smiertelnie, z drugiej strony zal, litosc i wdziecznosc za owo milczace poszanowanie, jakie dla Chrystusa okazywal, sklanialy ku niemu z nieprzeparta sila jej serce. Przypomniala sobie Pomponie Grecyne i Aulusa. Dla Pomponii zrodlem nieustannego smutku i nigdy nie osychajacych lez byla mysl, ze za grobem nie odnajdzie Aulusa. Ligia poczela teraz lepiej rozumiec te gorycz i ten bol. I ona znalazla droga istote, z ktora grozil jej wiekuisty rozdzial. Czasem ludzila sie wprawdzie, ze jego dusza otworzy sie jeszcze na Chrystusowe prawdy, ale zludzenia te nie mogly sie ostac. Znala i rozumiala go juz zbyt dobrze. Winicjusz - chrzescijaninem! Te dwa pojecia nawet w jej niedoswiadczonej glowie nie mogly sie obok siebie pomiescic. Jesli rozwazny i pelen statecznosci Aulus nie zostal nim pod wplywem madrej i doskonalej Pomponii, jakze mogl nim zostac Winicjusz? Na to nie bylo odpowiedzi, a raczej istniala tylko jedna: ze nie masz dla niego ni nadziei, ni ratunku. Lecz Ligia spostrzegla z przestrachem, ze ten wyrok zatraty, ktory nad nim wisi, zamiast ja zrazac do niego, przez samo politowanie czyni go jej jeszcze drozszym. Chwilami brala ja ochota mowic z nim szczerze o jego ciemnej przyszlosci, lecz gdy raz siadlszy przy nim rzekla mu, ze poza nauka chrzescijanska nie ma zycia, on, bedac juz silniejszym, przypodniosl sie na swym zdrowym ramieniu i nagle zlozyl jej glowe na kolanach, mowiac: "Tys jest zycie!" A wowczas oddech zamarl jej w piersi, przytomnosc opuscila ja, jakis dreszcz rozkoszy przebiegl ja od stop do glowy. Chwyciwszy dlonmi jego skronie usilowala go podniesc, lecz sama pochylila sie przy tym ku niemu tak, ze ustami dotknela jego wlosow, i przez chwile zmagali sie tak w upojeniu ze soba i z miloscia, ktora pchala jedno ku drugiemu. Ligia podniosla sie wreszcie i uciekla czujac plomien w zylach i zawrot w glowie. Lecz to byla kropla, ktora przelala ostatecznie pelny juz kielich. Winicjusz nie domyslil sie, jak drogo przyjdzie mu oplacic szczesna chwile, lecz Ligia zrozumiala, ze teraz ona sama potrzebuje ratunku. Noc po owym wieczorze spedzila bezsennie, we lzach i na modlitwie, z poczuciem, ze niegodna jest sie modlic i ze nie moze byc wysluchana. Nazajutrz wyszla wczesnie z cubiculum i wywolawszy Kryspa do ogrodowego letnika, pokrytego bluszczem i zwiedlymi powojami, otworzyla mu cala dusze, blagajac go zarazem, by pozwolil jej porzucic dom Miriam, albowiem nie ufa juz sobie i nie moze przemoc w sercu milosci dla Winicjusza. Kryspus, ktory byl czlowiekiem starym, surowym i pograzonym w ciaglym uniesieniu, zgodzil sie na zamiar opuszczenia domu Miriam, lecz nie znalazl slow przebaczenia dla grzesznej wedle jego pojec milosci. Serce wezbralo mu oburzeniem na sama mysl, ze owa Ligia, ktora opiekowal sie od chwili ucieczki, ktora pokochal, utwierdzil w wierze i na ktora patrzyl dotychczas jakby na biala lilie wyrosla na gruncie nauki chrzescijanskiej i nieskazona zadnym tchnieniem ziemskim, mogla znalezc w duszy miejsce na inna milosc niz niebieska. Wierzyl dotad, ze nigdzie w calym swiecie nie bilo czystsze serce na chwale Chrystusa. Chcial ja Mu ofiarowac jak perle, jak klejnot i drogie dzielo rak wlasnych, wiec doznany zawod napelnil go i zdumieniem, i gorycza. - Idz i blagaj Boga, by ci przebaczyl winy - rzekl jej posepnie. - Uciekaj, poki zly duch, ktory cie oplatal, nie przywiedzie cie do zupelnego upadku i poki nie zaprzesz sie Zbawiciela. Bog umarl dla cie na krzyzu, by krwia wlasna odkupic twa dusze, lecz ty wolalas umilowac tego, ktory chcial cie uczynic swoja naloznica. Bog cudem ocalil cie z rak jego, lecz ty otworzylas serce zadzy nieczystej i pokochalas syna ciemnosci. Ktoz on jest? - Przyjaciel i sluga antychrysta, wspolnik rozpusty i zbrodni. Gdziez on cie zawiedzie, jesli nie do tej otchlani i do tej Sodomy, w ktorej sam zyje, a ktora Bog zniszczy plomieniem swego gniewu? A ja ci mowie: bogdajbys byla umarla, bogdajby sciany tego domu byly zawalily sie na glowe twoja pierwej, niz ow waz wpelznal do twojej piersi i poslinil ja jadem swej nieprawosci. I unosil sie coraz bardziej, albowiem wina Ligii napelnila go nie tylko gniewem, ale obrzydzeniem i pogarda dla natury ludzkiej w ogole, w szczegolnosci zas dla kobiecej, ktorej nawet nauka chrzescijanska nie uchronila od slabosci Ewy. Niczym dla niego bylo, ze dziewczyna pozostala jeszcze czysta, ze chciala uciekac od tej milosci i ze wyznawala ja z zalem i skrucha. Kryspus chcial ja byl zmienic w aniola i wyniesc na wysokosci, na ktorych istniala tylko milosc dla Chrystusa, a ona pokochala oto augustianina! Sama mysl o tym napelniala jego serce zgroza, spotegowana uczuciem rozczarowania i zawodu. Nie! Nie mogl jej tego przebaczyc! Slowa zgrozy palily mu wargi na ksztalt gorejacych wegli; walczyl jeszcze ze soba, by ich nie wymowic, lecz trzasl swymi wychudlymi rekoma nad przerazona dziewczyna. Ligia czula sie winna, lecz nie do tego stopnia winna. Sadzila nawet, ze oddalenie sie z domu Miriam bedzie jej zwyciestwem nad pokusa i zlagodzeniem winy. Kryspus starl ja w proch; ukazal jej cala lichote i nikczemnosc jej duszy, o jaka nie podejrzewala sie dotad. Ona sadzila nawet, ze stary prezbiter, ktory od chwili jej ucieczki z Palatynu byl dla niej jakby ojcem, okaze troche litosci, ze ja pocieszy, doda otuchy, umocni. - Bogu ofiaruje moj zawod i moja bolesc - mowil - ales ty zawiodla i Zbawiciela, bos zeszla jakoby na bagno, ktorego wyziewy zatruly ci dusze. Moglas ofiarowac ja Chrystusowi jako naczynie kosztowne i rzec Mu: "Wypelnij je, Panie, laska!", a wolalas ofiarowac sludze zlego ducha. Niechaj ci Bog przebaczy i niechaj zmiluje sie nad toba, gdyz ja, poki nie wyrzucisz weza... ja, ktory mialem cie za wybrana... I nagle przestal mowic, albowiem spostrzegl, ze nie byli sami. Przez zwiedle powoje i przez bluszcze zieleniace sie jednako latem i zima ujrzal dwoch ludzi, z ktorych jeden byl Piotr Apostol. Drugiego nie mogl zrazu rozpoznac, albowiem plaszcz z grubej wlosianej tkaniny, zwanej cilicium, zaslanial mu czesc twarzy. Kryspowi wydawalo sie przez chwile, iz to byl Chilon. Oni zas uslyszawszy podniesiony glos Kryspa weszli do letnika i siedli na kamiennej lawce. Towarzysz Piotra odslonil wowczas twarz chuda, z lysiejaca czaszka pokryta po bokach kedzierzawym wlosem, z zaczerwienionymi powiekami i z zakrzywionym nosem - brzydka i zarazem natchniona, w ktorej Kryspus rozpoznal rysy Pawla z Tarsu. Lecz Ligia rzuciwszy sie na kolana objela ramionami jakby z rozpacza nogi Piotra i przytuliwszy swa znekana glowke do fald jego plaszcza, pozostala tak w milczeniu. A Piotr rzekl: - Pokoj duszom waszym. I widzac dziecko u swych nog, zapytal, co sie stalo. Wowczas Kryspus poczal opowiadac wszystko, co mu wyznala Ligia, jej grzeszna milosc, jej chec ucieczki z domu Miriam i swoj zal, ze dusza, ktora chcial ofiarowac Chrystusowi czysta jak lza, zbrudzila sie ziemskim uczuciem dla uczestnika wszystkich zbrodni, w ktorych grzeznal swiat poganski i ktore wolaly o pomste Boza. Ligia w czasie jego slow obejmowala coraz silniej nogi Apostola, jakby chcac przy nich szukac ucieczki i wyzebrac choc troche litosci. Apostol zas, wysluchawszy do konca, pochylil sie i polozyl zgrzybiala reke na jej glowie, po czym podniosl oczy na starego kaplana i rzekl: - Kryspie, zalis nie slyszal, ze Mistrz nasz ukochany byl w Kanie na godach i blogoslawil milosc miedzy niewiasta i mezem? Kryspowi opadly rece i spojrzal ze zdumieniem na mowiacego, nie mogac slowa przemowic. A ow pomilczawszy chwile spytal znowu: - Kryspie, zali mniemasz, ze Chrystus, ktory dopuszczal Marii z Magdali lezec u nog swoich i ktory przebaczyl jawnogrzesznicy, odwrocilby sie od tego dziecka czystego jak lilie polne? Ligia ze lkaniem przytulila sie jeszcze silniej do nog Piotrowych, zrozumiawszy, ze nieprozno szukala przy nich ucieczki. Apostol, podnioslszy jej lzami zalana twarz, mowil do niej: - Poki oczy tego, ktorego milujesz, nie otworza sie na swiatlo prawdy, poty unikaj go, aby nie przywiodl cie do grzechu, lecz modl sie za niego i wiedz, ze nie masz winy w milosci twojej. A iz chcesz sie chronic pokusy, przeto ta zasluga policzona ci bedzie. Nie martw sie i nie placz, albowiem powiadam ci, ze laska Zbawiciela nie opuscila cie i ze modlitwy twoje zostana wysluchane, po smutkach zas poczna sie dni wesela. To rzeklszy polozyl obie dlonie na jej wlosach i wznioslszy w gore oczy blogoslawil jej. Z twarzy swiecila mu nadziemska dobroc. Lecz skruszony Kryspus poczal sie z pokora usprawiedliwiac: - Zgrzeszylem przeciw milosierdziu - rzekl - alem mniemal, ze dopuszczajac do serca milosc ziemska zaparla sie Chrystusa... Piotr zas odpowiedzial: - Po trzykroc sie Go zaparlem, a jednak przebaczyl mi i kazal pasc baranki swoje. - ...i dlatego - konczyl Kryspus - ze Winicjusz jest augustianinem... - Chrystus kruszyl twardsze jeszcze serca - odrzekl Piotr. Na to Pawel z Tarsu, ktory milczal dotad, przylozyl palce do swej piersi i wskazujac na siebie, rzekl: - Jam jest, ktorym przesladowal i porywal na smierc slugi Chrystusa. Jam podczas kamienowania Szczepana pilnowal szat tych, ktorzy go kamienowali, jam chcial wyplenic prawde po wszystkiej ziemi, ktora zamieszkuja ludzie, a jednak - mnie to przeznaczyl Pan, abym ja po wszystkiej ziemi opowiadal. I opowiadalem ja w Judei, w Grecji, na wyspach i w tym bezboznym miescie, gdym po raz pierwszy, jako wiezien, w nim mieszkal. A teraz, gdy mnie wezwal Piotr, moj zwierzchnik, wstapie do domu tego, aby ugiac te dumna glowe do nog Chrystusowych i rzucic ziarno w te kamienista role, ktora uzyznil Pan, aby wydala plon obfity. I powstal. Kryspowi zas ten maly, zgarbiony czlowiek wydal sie w tej chwili tym, czym byl w istocie, to jest olbrzymem, ktory wzruszy swiat z posad i zagarnie ludy i ziemie. Petroniusz do Winicjusza: "Zmiluj sie, carissime, nie nasladuj w listach swych ani Lacedemonczykow, ani Juliusza Cezara. Gdybys przynajmniej tak jak on mogl napisac: veni, vidi, vici! - rozumialbym jeszcze lakonizm. Ale twoj list znaczy ostatecznie: veni, vidi, fugi; ze zas takie zakonczenie sprawy jest wprost przeciwne twej naturze, ze byles ranny i ze na koniec dzialy sie z toba rzeczy nadzwyczajne, wiec list twoj potrzebuje objasnien. Oczom nie wierzylem, gdym wyczytal, ze ow Lig zadusil tak latwo Krotona, jak pies kaledonski dusi wilka w wawozach Hibernii. Ten czlowiek wart tyle zlota, ile sam wazy, i od niego tylko zalezaloby zostac ulubiencem cezara. Gdy wroce do miasta, musze z nim zabrac blizsza znajomosc i kaze go sobie odlac z brazu. Miedzianobrody peknie z ciekawosci, gdy mu powiem, ze to z natury. Prawdziwie atletyczne ciala coraz sa rzadsze i w Italii, i w Grecji; o Wschodzie nie ma co i mowic, Germanowie zas, jakkolwiek rosli, maja muskuly pokryte tluszczem i wiecej ogromu niz sily. Dowiedz sie od Liga, czy stanowi wyjatek, czy tez w jego kraju znajduje sie wiecej ludzi do niego podobnych. Nuz tobie lub mnie wypadnie kiedy z urzedu wyprawiac igrzyska, dobrze by bylo wiedziec, gdzie szukac cial najlepszych. Ale chwala bogom wschodnim i zachodnim, zes wyszedl z dusza z rak podobnych. Ocalales zapewne dlatego, zes patrycjuszem i synem konsularnego meza, ale wszystko, co cie spotkalo, zdumiewa mnie w najwyzszym stopniu: i ten cmentarz, na ktorym znalazles sie wsrod chrzescijan, i oni sami, i ich postepowanie z toba, i nastepnie ucieczka Ligii, wreszcie ten jakis smutek i niepokoj, ktory wieje z twego krotkiego listu. Objasnij mnie, albowiem wielu rzeczy nie rozumiem, a jesli chcesz prawdy, powiem otwarcie, ze nie rozumiem: ani chrzescijan, ani ciebie, ani Ligii. I nie dziw sie, ze ja, ktorego poza moja wlasna osoba malo rzeczy obchodzi na swiecie, dopytuje sie o to wszystko tak skwapliwie. Jam przyczynil sie do tego wszystkiego, co zaszlo, wiec jest to poniekad moja sprawa. Pisz spiesznie, albowiem nie umiem dokladnie przewidziec, kiedy sie zobaczymy. W glowie Miedzianobrodego zamiary zmieniaja sie jak wiatry wiosenne. Obecnie, siedzac w Benewencie, ma chec jechac wprost do Grecji i nie wracac do Rzymu. Tygellinus jednak radzi mu, by wrocil choc na czas pewien, albowiem lud, zbyt steskniony do jego osoby (czytaj: do igrzysk i chleba), moze sie wzburzyc. Otoz nie wiem, jak bedzie. Jesli Achaja przewazy, to moze zachce nam sie Egiptu. Nalegalbym najmocniej, bys tu przyjechal, gdyz uwazam, ze w tym stanie duszy podroz i nasze rozrywki bylyby lekarstwem, ale moglbys nas nie zastac. Pomysl jednak, czy w takim razie nie wolalbys wypoczac w twoich ziemiach w Sycylii niz siedziec w Rzymie. Pisz mi obszernie o sobie - i zegnaj. Zyczen zadnych, procz zdrowia, tym razem nie zalaczam, bo, na Polluksa, nie wiem, czego ci zyczyc". Winicjusz odebrawszy ow list nie czul poczatkowo zadnej checi do odpowiadania. Mial jakies poczucie, ze odpowiadac nie warto, ze to na nic nikomu nie posluzy, nic nie wyjasni i niczego nie rozwiaze. Ogarnelo go zniechecenie i poczucie marnosci zycia. Zdawalo mu sie przy tym, ze Petroniusz w zadnym razie go nie zrozumie i ze zaszlo cos takiego, co ich wzajem od siebie oddalilo. Nie mogl przyjsc do ladu nawet i sam ze soba. Wrociwszy z Zatybrza do swej rozkosznej insuli na Karynach, byl jeszcze oslabiony, wyczerpany i przez pierwsze dni doznawal pewnego zadowolenia z wypoczynku, wygod i dostatku, jaki go otaczal. Lecz zadowolenie to trwalo krotko. Wkrotce uczul, ze zyje w prozni, ze to wszystko, co stanowilo dla niego dotychczas interes zycia, albo zupelnie dla niego nie istnieje, albo zmniejszylo sie do zaledwie dostrzegalnych rozmiarow. Mial takie uczucie, jakoby podcieto w jego duszy te struny, ktore dotychczas laczyly go z zyciem, a nie nawiazano zadnych nowych. Na mysl, ze moglby pojechac do Benewentu, a nastepnie do Achai, i zanurzyc sie w zyciu rozkoszy i szalonych wybrykow, doznal uczucia czczosci. "Po co? Co mi z tego przyjdzie?" Oto byly pierwsze pytania, ktore przesunely mu sie przez glowe. Rowniez po raz pierwszy w zyciu pomyslal, ze gdyby pojechal, to rozmowa Petroniusza, jego dowcip, byskotliwosc, jego wykwintne okreslanie mysli i dobieranie trafnych slow dla kazdej idei moglyby go obecnie nuzyc. Z drugiej strony jednak poczela go nuzyc takze i samotnosc. Wszyscy jego znajomi bawili z cezarem w Benewencie, musial wiec siedziec w domu sam, z glowa pelna mysli i sercem pelnym poczuc, z ktorych nie umial sobie zdac sprawy. Miewal jednak chwile, w ktorych sadzil, ze gdyby mogl z kim porozmawiac o tym wszystkim, co sie w nim dzieje, to moze sam zdolalby to wszystko jakos uchwycic, uporzadkowac i rozpoznac lepiej. Pod wplywem tej nadziei po kilku dniach wahania postanowil jednak odpowiedziec Petroniuszowi i lubo nie byl pewien, czy mu owa odpowiedz wysle, skreslil ja jednak w nastepnych slowach: "Chcesz, bym pisal obszerniej, wiec zgoda; czy potrafie jasniej, nie wiem, albowiem i sam nie umiem wielu wezlow rozwiazac. Donioslem ci o moim pobycie wsrod chrzescijan, o ich postepkach z nieprzyjaciolmi, do ktorych mieli prawo liczyc i mnie, i Chilona, i wreszcie o dobroci, z jaka bylem pielegnowany, i o zniknieciu Ligii. Nie, drogi: nie dlatego mnie oszczedzono, ze jestem synem konsularnego meza. Takie wzgledy dla nich nie istnieja, bo przecie przebaczyli i Chilonowi, choc sam zachecalem ich, by go zakopali w ogrodzie. To sa ludzie, jakich dotad swiat nie widzial, i nauka, o jakiej dotad swiat nie slyszal. Nic ci innego powiedziec nie moge i ktokolwiek ich zechce mierzyc nasza miara - chybi. Powiem ci natomiast, ze gdybym lezal ze zlamana reka we wlasnym domu i gdyby mnie dogladali ludzie moi lub nawet moja rodzina, mialbym zapewne wieksze wygody, ale nie doznalbym ani w polowie takiej troskliwosci, jakiej doznalem miedzy nimi. Wiedz tez o tym, ze i Ligia jest taka jak inni. Gdyby byla moja siostra lub moja malzonka, nie moglaby mnie pielegnowac tkliwiej. Nieraz radosc zalewala mi serce, sadzilem bowiem, ze tylko milosc moze podobna tkliwoscia natchnac. Nieraz czytalem ja w jej twarzy i spojrzeniu, a wowczas, czy uwierzysz, ze wsrod tych prostakow, w ubogiej izbie, ktora zastepowala im zarazem kuchnie i triclinium, czulem sie szczesliwszy niz kiedykolwiek? Nie! Nie bylem jej obojetny i dzis jeszcze wydaje mi sie niepodobienstwem myslec inaczej. A jednak taz sama Ligia opuscila potajemnie przede mna mieszkanie Miriam. Przesiaduje teraz oto calymi dniami z glowa oparta na rekach i rozmyslam, czemu ona to uczynila. Czym ci pisal, ze sam ofiarowalem sie jej wrocic ja Aulusom? Wprawdzie odrzekla mi, ze to jest juz niemozliwe i ze wzgledu na to, ze Aulusowie wyjechali do Sycylii, i ze wzgledu na wiesci, jakie przechodzac przez niewolnikow z domu do domu, dostaja sie na Palatyn. Cezar moglby ja znow odebrac Aulusom. Prawda! Ona jednak wiedziala, ze dluzej juz nastawac na nia nie bede, ze porzucam droge przemocy, a nie mogac ni przestac jej kochac, ni zyc bez niej, wprowadze ja do domu mego przez uwienczone drzwi i posadze na uswieconej skorze przy ognisku... A jednak uciekla! Dlaczego? Nic jej juz nie grozilo. Jesli mnie nie kochala, mogla mnie odrzucic. Na dzien przedtem poznalem dziwnego czlowieka, niejakiego Pawla z Tarsu, ktory rozmawial ze mna o Chrystusie i Jego nauce i rozmawial tak poteznie, ze mi sie wydalo, iz kazde jego slowo mimo jego woli obraca w perzyne wszystkie podstawy naszego swiata. Ten sam czlowiek odwiedzal mnie po jej ucieczce i rzekl mi: "Gdy Bog otworzy oczy twoje na swiatlo i zdejmie z nich bielmo, jak zdjal z moich, wowczas odczujesz, ze postapila slusznie, i wowczas moze ja odnajdziesz." I oto lamie glowe nad tymi slowy, jakbym je uslyszal z ust Pytii w Delfach. Chwilami zdaje mi sie, ze juz cos rozumiem. Oni kochajac ludzi sa nieprzyjaciolmi naszego zycia, naszych bogow i... naszych zbrodni, wiec ona uciekla ode mnie, jako od czlowieka, ktory do tego swiata nalezy i z ktorym musialaby podzielic zycie uwazane przez chrzescijan za wystepne. Powiesz, ze skoro mogla mnie odrzucic, wiec nie potrzebowala sie oddalac. A jesli i ona mnie kocha? W takim razie chciala uciec przed miloscia. Na sama mysl o tym chce mi sie wyslac niewolnikow we wszystkie zaulki Rzymu i nakazac im, aby krzyczeli po domach: "Wroc, Ligio!" Ale przestaje rozumiec, dlaczego ona to uczynila. Ja bym jej przecie nie bronil wierzyc w jej Chrystusa i sam wznioslbym Mu oltarz w atrium. Co jeden nowy Bog wiecej moglby mi szkodzic i dlaczego nie mialbym w Niego uwierzyc, ja, ktory nie bardzo wierze w starych? Wiem z wszelka pewnoscia, ze chrzescijanie nigdy nie klamia, a mowia, ze zmartwychwstal. Czlowiek przecie tego zrobic nie mogl. Ow Pawel z Tarsu, ktory jest obywatelem rzymskim, ale ktory, jako Zyd, zna stare ksiegi hebrajskie, mowil mi, iz przyjscie Chrystusa bylo zapowiadane od calych tysiecy lat przez prorokow. Wszystko to sa rzeczy nadzwyczajne, ale czyz nadzwyczajnosc nie otacza nas ze wszystkich stron? Nie przestano jeszcze przecie mowic i o Apoloniuszu z Tiany. To, co potwierdzil Pawel, ze nie masz calej gromady bogow, ale jest jeden, wydaje mi sie rozsadnym. Podobno i Seneka jest tego zdania, a przed nim bylo wielu innych. Chrystus byl, dal sie ukrzyzowac dla zbawienia swiata i zmartwychwstal. Wszystko to jest zupelnie pewne, nie widze zatem powodu, dlaczego bym mial sie upierac w zdaniu przeciwnym lub dlaczego nie mialbym Mu wzniesc oltarza, skoro gotow bylbym wzniesc go na przyklad Serapisowi. Nietrudno by mi nawet przyszlo wyrzec sie innych bogow, bo wszakze zaden rozumniejszy umysl i tak w nich nie wierzy. Ale zdaje sie, ze to wszystko chrzescijanom jeszcze nie wystarcza. Nie dosc uczcic Chrystusa, trzeba jeszcze zyc wedle jego nauki; i tu dopiero stajesz jakby nad brzegiem morza, ktore ci kaza przebrnac piechota. Gdybym to im obiecal, sami czuliby, ze to jest pusty dzwiek slow w moich ustach. Pawel powiedzial mi to otwarcie. Ty wiesz, jak kocham Ligie, i wiesz, ze nie ma nic takiego, czego bym dla niej nie uczynil. Ale nie moglbym przecie nawet na jej zadanie podniesc na ramionach Sorakte lub Wezuwiusza ani pomiescic w dloni Trazymenskiego Jeziora, ani zmienic oczu moich z czarnych na niebieskie, jakie maja Ligowie. Gdyby zadala, chcialbym, ale to nie lezy w mojej mocy. Jam nie filozof, ale tez nie jestem i taki glupi, jak ci sie moze nieraz wydawalem. Otoz powiem ci tak: nie wiem, jak chrzescijanie radza sobie, by zyc, wiem natomiast, ze gdzie sie zaczyna ich nauka, tam sie konczy wladztwo rzymskie, konczy sie Rzym, konczy sie zycie, roznica miedzy zwyciezonym i zwyciezca, moznym i biednym, panem i niewolnikiem, konczy sie urzad, konczy sie cezar, prawo i caly porzadek swiata, a zamiast tego wszystkiego przychodzi Chrystus i jakies milosierdzie, ktorego dotad nie bywalo, i jakas dobrotliwosc, przeciwna ludzkim i naszym rzymskim instynktom. Mnie wprawdzie Ligia obchodzi wiecej niz caly Rzym i jego panowanie i niechby sie lepiej swiat zapadl, bylem ja mogl miec w swoim domu. Ale to inna rzecz. Dla nich, dla chrzescijan, nie dosc sie zgodzic w slowach, trzeba jeszcze czuc, ze tak jest dobrze, i nie miec w duszy niczego innego. A ja, bogowie mi swiadkami - nie moge. Czy rozumiesz, co to znaczy? Jest cos w mojej naturze, co sie wzdryga na te nauke, i chocby usta moje ja slawily, chocbym sie do jej przepisow stosowal, rozum i dusza mowilyby mi, ze to czynie dla milosci, dla Ligii i ze gdyby nie ona, to nic w swiecie nie byloby dla mnie przeciwniejszego. I rzecz dziwna, ze taki Pawel z Tarsu to rozumie i ze rozumie, mimo calej swej prostoty i niskiego pochodzenia, ow stary teurgus, najwiekszy miedzy nimi, Piotr, ktory byl uczniem Chrystusa. I czy wiesz, co czynia? Oto modla sie za mnie i prosza dla mnie o cos, co nazywaja laska, a na mnie zstepuje tylko niepokoj i coraz wieksza tesknota za Ligia. Wszakzem ci pisal, ze ona odeszla tajemnie, ale odchodzac zostawila mi krzyz, ktory sama powiazala z galazek bukszpanu. Zbudziwszy sie, znalazlem go przy lozku. Mam go teraz w lararium i sam nie umiem zdac sobie sprawy, dlaczego zblizam sie jednak do niego tak, jakby w nim bylo cos boskiego, to jest ze czcia i obawa. Kocham go, bo jej rece go wiazaly, a nienawidze, bo on nas dzieli. Czasem mi sie zdaje, ze sa w tym wszystkim jakies czary i ze teurgus Piotr, choc sie powiada byc prostym rybakiem, jest wiekszy i od Apoloniusza, i od wszystkich, jacy przed nim byli, i ze on to opetal ich tam wszystkich, Ligie, Pomponie i mnie samego. Ty piszesz, ze w liscie mym poprzednim znac niepokoj i smutek. Smutek musi byc, bom ja znowu utracil, a niepokoj jest dlatego, ze cos sie jednak zmienilo we mnie. Szczerze ci mowie, ze nic przeciwniejszego mej naturze, jak ta nauka, a jednak od czasu, jakem sie z nia zetknal, nie moge sie poznac. Czary czy milosc?... Kirke zmieniala dotknieciem ciala ludzkie, a mnie zmieniono dusze. Chyba Ligia jedna mogla to uczynic albo raczej Ligia przez te dziwna nauke, ktora wyznaje. Gdym od nich wrocil do siebie, nikt sie mnie nie spodziewal. Mniemano, ze jestem w Benewencie i ze niepredko wroce, wiec w domu zastalem nielad, pijanych niewolnikow i uczte, ktora sobie wydawali w moim triclinium. Smierci raczej spodziewali sie niz mnie i mniej by sie jej przerazili. Ty wiesz, jak silna reka trzymam moj dom, wszystko wiec, co zylo, rzucilo sie na kolana, a niektorzy poomdlewali ze strachu. A ja, wiesz, jak postapilem? Oto w pierwszej chwili chcialem wolac o rozgi i rozpalone zelazo, ale zaraz potem chwycil mnie jakis wstyd i dasz wiare - jakis zal tych nedznikow; sa miedzy nimi i starzy niewolnicy, ktorych jeszcze moj dziad M. Winicjusz przywiodl za czasow Augusta znad Renu. Zamknalem sie samotny w bibliotece i tam przyszly mi jeszcze dziwniejsze mysli do glowy, mianowicie, ze po tym, co slyszalem i widzialem miedzy chrzescijanami, nie godzi mi sie postepowac z niewolnikami tak, jak postepowalem dotad, i ze to sa takze ludzie. Oni przez kilka dni chodzili w trwodze smiertelnej, sadzac, ze zwlocze dlatego, by tym okrutniejsza kare obmyslic, a ja nie karalem i nie ukaralem, bo nie moglem. Zwolawszy ich trzeciego dnia, rzeklem: "Przebaczam wam, wy zas pilna sluzba starajcie sie winy naprawic!" Na to padli na kolana, zalewajac sie lzami, wyciagajac z jekiem rece i zowiac mnie panem i ojcem, ja zas - ze wstydem ci to mowie - bylem rowniez wzruszony. Wydalo mi sie, ze w tej chwili widze slodka twarz Ligii i jej oczy zalane lzami, dziekujace mi za ten postepek. I pro pudor! czulem, ze i mnie zwilgotnialy zrenice... Wiesz, co ci wyznam: oto, ze nie moge sobie dac rady bez niej, ze mi zle jest samemu, zem jest po prostu nieszczesliwy i ze moj smutek wiekszy jest, niz przypuszczasz... Lecz co do moich niewolnikow, zastanowila mnie jedna rzecz. Przebaczenie, jakie otrzymali, nie tylko nie rozzuchwalilo ich, nie tylko nie rozluznilo karnosci, ale nigdy strach nie pobudzal ich do tak skwapliwej sluzby, do jakiej pobudzila wdziecznosc. Nie tylko sluza, ale zdaja sie na wyscigi zgadywac moje mysli, ja zas wspominam ci o tym dlatego, ze gdym na dzien przed opuszczeniem chrzescijan powiedzial Pawlowi, ze swiat rozlecialby sie na skutek jego nauki jak beczka bez obreczy, ow odrzekl mi: "Silniejsza obrecza jest milosc niz groza." A teraz widze, ze w pewnych wypadkach zdanie to moze byc sluszne. Sprawdzilem je rowniez i w stosunku do klientow, ktorzy zwiedziawszy sie o moim powrocie, zbiegli sie, by mnie przywitac. Wiesz, ze nie bylem nigdy dla nich zbyt skapy, ale jeszcze ojciec moj postepowal z zasady z nimi wyniosle i mnie do podobnego postepowania przyuczyl. Otoz teraz, widzac te wytarte plaszcze i wyglodniale twarze, znow doznalem jakby uczucia litosci. Kazalem im dac jesc, a nadto mowilem z nimi; nazwalem kilku po imieniu, kilku spytalem o ich zony i dzieci i znow widzialem lzy w oczach, a nadto znow wydalo mi sie, ze Ligia to widzi, ze cieszy sie i pochwala... Czy moj umysl poczyna sie blakac, czy milosc miesza mi zmysly, nie wiem, wiem jednak, iz mam ciagle uczucie, ze ona na mnie z dala patrzy, i boje sie uczynic cos takiego, co by ja moglo zasmucic i obrazic. Tak, Kaju! Zmieniono mi jednak dusze i czasem dobrze mi z tym, czasem znow drecze sie ta mysla, albowiem obawiam sie, ze zabrano mi dawne mestwo, dawna energie i ze moze niezdatny juz jestem nie tylko do rady, sadu, uczt, ale nawet i do wojny. To sa niechybnie czary! I tak dalece mnie zmieniono, ze powiem ci i to, co mi przychodzilo do glowy jeszcze wowczas, gdym lezal chory: ze gdyby Ligia byla podobna do Nigidii, do Poppei, do Kryspinilli i do innych naszych rozwodek, gdyby byla rownie plugawa, rownie niemilosierna i rownie latwa jak one, to bym jej nie kochal tak, jak kocham. Ale gdy kocham ja za to, co nas dzieli, domyslisz sie, jaki chaos rodzi sie w mej duszy, w jakich zyje ciemnosciach, jak nie widze przed soba drog pewnych i jak dalece nie wiem, co mam poczac. Jesli zycie moze byc porownywanym do zrodla, w moim zrodle zamiast wody plynie niepokoj. Zyje nadzieja, ze ja moze ujrze, i czasem zdaje mi sie, ze to musi nastapic... Ale co bedzie ze mna za rok lub dwa, nie wiem i nie moge odgadnac. Z Rzymu nie wyjade. Nie moglbym zniesc towarzystwa augustianow, a przy tym jedyna ulga w moim smutku i niepokoju jest mi mysl, ze jestem blisko Ligii, ze przez Glauka lekarza, ktory obiecal mnie odwiedzic, albo przez Pawla z Tarsu moze sie czasem czegos o niej dowiem. Nie! Nie opuscilbym Rzymu, chocbyscie mi ofiarowali zarzad Egiptu. Wiedz takze, ze kazalem rzezbiarzowi obrobic kamien grobowy dla Gula, ktorego zabilem w gniewie. Za pozno przyszlo mi na mysl, ze on jednak na reku mnie nosil i pierwszy uczyl, jak strzale na luk nakladac. Nie wiem, dlaczego zbudzila sie teraz we mnie pamiec o nim, podobna do zalu i do wyrzutu... Jesli cie zdziwi to, co pisze, odpowiem ci, ze mnie to nie mniej dziwi, ale pisze ci szczera prawde. Zegnaj". Na ten list Winicjusz nie mial juz odpowiedzi, gdyz Petroniusz nie odpisywal spodziewajac sie widocznie, ze cezar lada dzien nakaze powrot do Rzymu. Jakoz wiesc o tym rozeszla sie w miescie i wzbudzila radosc wielka w sercach tluszczy, teskniacej do igrzysk i rozdawnictwa zboza i oliwy, ktorych wielkie zapasy nagromadzone byly w Ostii. Helius, wyzwoleniec Nerona, zapowiedzial wreszcie jego powrot w senacie. Lecz Nero, wsiadlszy wraz z dworem na statki u przyladka Misenum, wracal z wolna, wstepujac do miast nadbrzeznych dla wypoczynku lub dla wystepow w teatrach. W Minturnae, gdzie znow spiewal publicznie, zabawil dni kilkanascie, a nawet znow sie namyslal, czy nie wrocic do Neapolu i nie czekac tam na nadejscie wiosny, ktora zreszta czynila sie wczesniejsza niz zwykle i ciepla. Przez caly ten czas Winicjusz zyl zamkniety w swym domu, z mysla o Ligii i o tych wszystkich nowych rzeczach, ktore zajmowaly mu dusze i wnosily do niej obce jej dotad pojecia i uczucia. Widywal tylko od czasu do czasu Glauka lekarza, ktorego kazde odwiedziny napelnialy go wewnetrzna radoscia, albowiem mogl z nim rozmawiac o Ligii. Glaukus nie wiedzial wprawdzie, gdzie znalazla schronienie, zapewnial go jednak, ze starsi otoczyli ja troskliwa opieka. Raz tez, wzruszony smutkiem Winicjusza, powiedzial mu, ze Piotr Apostol zganil Kryspa za to, iz wyrzucal Ligii jej ziemska milosc. Mlody patrycjusz uslyszawszy to pobladl ze wzruszenia. I jemu zdawalo sie niejednokrotnie, ze nie jest obojetnym dla Ligii, ale rowniez czesto wpadal w zwatpienie i niepewnosc, teraz zas po raz pierwszy uslyszal potwierdzenie swoich pragnien i nadziei z ust obcych, a do tego chrzescijanskich. W pierwszej chwili wdziecznosci chcial biec do Piotra, dowiedziawszy sie zas, ze nie masz go w miescie i ze naucza w okolicy, zaklinal Glauka, by go do niego przyprowadzil, obiecujac obdarzyc za to hojnie ubogich gminy. Zdawalo mu sie, ze jesli Ligia go kocha, to tym samym wszystkie przeszkody sa usuniete, gdyz gotow byl w kazdej chwili uczcic Chrystusa. Lecz Glaukus, jakkolwiek namawial go usilnie do przyjecia chrztu, nie smial mu reczyc, czy zyszcze przez to od razu Ligie, i mowil mu, ze chrztu nalezy zadac dla chrztu samego i dla milosci Chrystusa, nie zas dla innych celow. "Trzeba miec i dusze chrzescijanska" - rzekl mu - a Winicjusz, lubo kazda przeszkoda wzburzala go, poczynal juz rozumiec, ze Glaukus, jako chrzescijanin, mowi to, co mowic powinien. Sam on nie zdawal sobie dokladnie sprawy, ze jedna z najglebszych zmian w jego naturze stanowilo to, iz dawniej mierzyl ludzi i rzeczy tylko przez wlasny egoizm, obecnie zas z wolna przyuczal sie do mysli, ze inne oczy moga inaczej patrzec, inne serce inaczej czuc i ze slusznosc nie zawsze toz samo znaczy, co osobista korzysc. Brala go tez czesto chec zobaczenia Pawla z Tarsu, ktorego slowa rozciekawialy go i niepokoily. Ukladal sobie w duszy dowody, ktorymi bedzie zwalczal jego nauke, opieral mu sie w mysli, chcial go jednakze widziec i slyszec. Lecz Pawel wyjechal do Arycji, gdy zas i odwiedziny Glauka stawaly sie coraz rzadsze, Winicjusza otoczyla zupelna samotnosc. Wowczas poczal znow przebiegac zaulki przylegle do Subury i waskie uliczki Zatybrza, w nadziei, ze choc z daleka ujrzy Ligie, lecz gdy i ta nadzieja go zawiodla, w sercu poczela mu wzbierac nuda i zniecierpliwienie. Przyszedl na koniec czas, ze dawna natura odezwala sie w nim raz jeszcze z taka sila, z jaka fala w chwili przyplywu wraca na brzeg, z ktorego ustapila. Wydalo mu sie, ze byl glupcem, ze niepotrzebnie zaprzatal sobie glowe rzeczami, ktore doprowadzily go do smutku, i ze powinien brac z zycia, co sie da. Postanowil zapomniec o Ligii, a przynajmniej szukac rozkoszy i uzycia poza nia. Czul jednak, ze to jest ostatnia proba, rzucil sie wiec w wir zycia z cala slepa, wlasciwa mu energia i zapalczywoscia. Zycie zas samo zdawalo sie go do tego zachecac. Obumarle i wyludnione przez zime miasto poczelo sie ozywiac nadzieja bliskiego przyjazdu cezara. Gotowano mu uroczyste przyjecie. Przy tym szla wiosna: sniegi znikly pod tchnieniem afrykanskich wiatrow ze szczytow Gor Albanskich. Trawniki w ogrodach pokryly sie fiolkami. Fora i Pole Marsowe zaroily sie ludzmi, ktorych przygrzewalo coraz goretsze slonce. Na Via Appia, ktora byla zwyklym miejscem zamiejskich przejazdzek, zapanowal ruch bogato zdobnych wozow. Czyniono juz wycieczki do Gor Albanskich. Mlode kobiety, pod pozorem uczczenia Junony w Lanuvium lub Diany w Arycji, wymykaly sie z domow, aby za miastem szukac wrazen, towarzystwa, spotkan i rozkoszy. Tu Winicjusz wsrod wspanialych rydwanow spostrzegl pewnego dnia przepyszna, poprzedzana przez dwa molosy, karruke Petroniuszowej Chryzotemis, otoczona przez cale grono mlodziezy i starych senatorow, ktorych urzad zatrzymal w miescie. Chryzotemis, powozac sama czterema korsykanskimi kucami, rozdawala naokol usmiechy i lekkie uderzenia zlotym biczem, lecz spostrzeglszy Winicjusza wstrzymala konie i zabrala go do karruki, a nastepnie na uczte do domu, ktora trwala przez cala noc. Winicjusz spil sie tak na owej uczcie, iz nie pamietal nawet, kiedy odwieziono go do domu, przypomnial sobie jednak, ze gdy Chryzotemis spytala go o Ligie, obrazil sie i bedac juz pijanym wylal jej na glowe puchar falernu. Rozmyslajac o tym po trzezwemu odczuwal jeszcze gniew. Lecz w dzien pozniej Chryzotemis, zapomniawszy widocznie o obeldze, odwiedzila go w jego domu i zabrala go znow na droge Appijska, po czym byla u niego na wieczerzy, na ktorej wyznala, ze nie tylko Petroniusz, ale i jego lutnista znudzil ja juz od dawna i ze serce jej jest wolne. Przez tydzien ukazywali sie razem, lecz stosunek nie obiecywal byc trwalym. Jakkolwiek od wypadku z falernem imie Ligii nie bylo nigdy wspominane, Winicjusz nie mogl sie jednak pozbyc mysli o niej. Mial ciagle uczucie, ze oczy jej patrza na niego, i uczucie to przejmowalo go jakby obawa. Zzymal sie sam na siebie, nie mogac wszelako pozbyc sie ani mysli, ze Ligie zasmuca, ani zalu, ktory sie z tej mysli rodzil. Po pierwszej scenie zazdrosci, jaka Chryzotemis uczynila mu z powodu dwoch dziewczat syryjskich, ktore nabyl, przepedzil ja w sposob grubianski. Nie przestal wprawdzie od razu nurzac sie w rozkoszy i rozpuscie, owszem, czynil to jakby na zlosc Ligii, ale w koncu spostrzegl, ze mysl o niej nie opuszcza go ani na chwile, ze ona wylacznie jest powodem jego tak zlych, jak dobrych czynnosci i ze naprawde nic go w swiecie nie obchodzi poza nia. Wowczas opanowal go niesmak i zmeczenie. Rozkosz mu zbrzydla i zostawila tylko wyrzuty. Zdawalo mu sie, ze jest nedznikiem, i to ostatnie uczucie napelnilo go niezmiernym zdumieniem, dawniej bowiem uznawal za dobre wszystko, co mu dogadzalo. Wreszcie stracil swobode, pewnosc siebie i wpadl w zupelne odretwienie, z ktorego nie mogla go rozbudzic nawet wiesc o powrocie cezara. Nic go juz teraz nie obchodzilo i nawet do Petroniusza nie wybral sie dopoty, dopoki ten nie przyslal mu wezwania i swojej wlasnej lektyki. Ujrzawszy go, lubo powitany radosnie, odpowiadal na jego pytania niechetnie, lecz wreszcie dlugo tlumione uczucia i mysli wybuchly i poplynely mu z ust obfitym potokiem slow. Raz jeszcze opowiedzial szczegolowo historie swych poszukiwan za Ligia i pobytu miedzy chrzescijanami, wszystko, co tam widzial i slyszal, wszystko, co mu przechodzilo przez glowe i serce, i wreszcie poczal narzekac, ze wpadl w chaos, w ktorym stracil spokojnosc, dar rozrozniania rzeczy i sad o nich. Nic go oto nie neci, nic mu nie smakuje, nie wie, czego sie trzymac i jak postepowac. Gotow jest czcic Chrystusa i przesladowac Go, rozumie wznioslosc Jego nauki i zarazem czuje do niej wstret nieprzezwyciezony. Rozumie, ze chocby posiadl Ligie, to jej nie posiadzie zupelnie, bo sie musi nia dzielic z Chrystusem. Na koniec zyje, jakby nie zyl: bez nadziei, bez jutra, bez wiary w szczescie, a naokol otacza go ciemnosc, z ktorej szuka po omacku wyjscia i nie moze znalezc. Petroniusz patrzyl w czasie opowiadania na jego zmieniona twarz, na rece, ktore mowiac wyciagal w dziwny sposob przed siebie, jakby rzeczywiscie szukal drogi w ciemnosci, i rozmyslal. Nagle wstal i zblizywszy sie do Winicjusza poczal rozgarniac palcami jego wlosy nad uchem. - Czy ty wiesz - spytal - ze masz kilka siwych wlosow na skroni? - Moze byc - odpowiedzial Winicjusz. - Nie zdziwie sie, jesli wkrotce wszystkie mi zbieleja. Po czym nastalo milczenie. Petroniusz byl czlowiekiem rozumnym i nieraz zastanawial sie nad dusza ludzka i nad zyciem. Lecz w ogole zycie to w tym swiecie, w ktorym obaj zyli, moglo byc zewnetrznie szczesliwe lub nieszczesliwe, ale wewnetrznie bywalo spokojne. Rownie jak piorun lub trzesienie ziemi moglo obalic swiatynie, tak nieszczescie moglo zburzyc zycie, samo w sobie jednak skladalo sie ono z prostych i harmonijnych linii, wolnych od wszelkich zawiklan. Tymczasem co innego bylo w slowach Winicjusza i Petroniusz po raz pierwszy stanal wobec szeregu duchowych wezlow, ktorych nikt dotad nie rozplatywal. Byl o tyle rozumny, ze czul ich wage, ale przy calej swej bystrosci nie umial nic na zadane pytania odpowiedziec i wreszcie po dlugiej chwili milczenia rzekl: - To sa chyba czary. - I ja tak sadzilem - odpowiedzial Winicjusz. - Nieraz wydawalo mi sie, ze oczarowano nas oboje. - A gdybys - rzekl Petroniusz - udal sie na przyklad do kaplanow Serapisa. Bez watpienia jest miedzy nimi, jak w ogole miedzy kaplanami, wielu oszustow, sa jednak tacy, ktorzy zglebili dziwne tajemnice. Lecz mowil to bez wiary i glosem niepewnym, sam bowiem czul, jak w ustach jego ta rada moze wydawac sie marna, a nawet smieszna. Winicjusz zas poczal trzec czolo - i mowil: - Czary!... Widzialem czarownikow, ktorzy podziemnych, nieznanych sil uzywali dla zysku, widzialem i takich, ktorzy uzywali ich na szkode swych nieprzyjaciol. Lecz chrzescijanie zyja w ubostwie, nieprzyjaciolom przebaczaja, glosza pokore, cnote i milosierdzie, co im tedy moze przyjsc z czarow i dlaczego mieliby je rzucac?... Petroniusza poczelo gniewac, iz rozum jego nie moze znalezc na nic odpowiedzi, nie chcac sie jednak do tego przyznac, odpowiedzial, byle dac jakakolwiek odpowiedz: - To nowa sekta... Po chwili zas rzekl: - Na boska mieszkanke pafijskich gajow, jak to wszystko psuje zycie! Ty podziwiasz dobroc i cnote tych ludzi, a ja ci powiadam, ze sa zli, gdyz sa nieprzyjaciolmi zycia, jak choroby i jak smierc sama. Dosyc ich mamy i tak! Nie potrzeba nam jeszcze chrzescijan. Policz tylko: choroby, cezar, Tygellinus, wiersze cezara, szewcy, ktorzy rzadza potomkami dawnych Kwirytow, wyzwolency, ktorzy zasiadaja w senacie. Na Kastora! Dosc tego! To jest zgubna i obrzydla sekta! Probowalzes otrzasnac sie z tych smutkow i uzyc troche zycia? - Probowalem - odpowiedzial Winicjusz. A Petroniusz rozsmial sie i rzekl: - Ach, zdrajco! Przez niewolnikow predko rozchodza sie wiadomosci: uwiodles mi Chryzotemis! Winicjusz kiwnal z niesmakiem reka. - W kazdym razie dziekuje ci - mowil Petroniusz. - Posle jej pare trzewikow naszywanych perlami; w moim jezyku milosnym znaczy to: "Odejdz". Winienem ci podwojna wdziecznosc: raz za to, ze nie przyjales Eunice, drugi raz, zes mnie uwolnil od Chryzotemis. Posluchaj mnie: widzisz przed soba czlowieka, ktory wstawal rano, kapal sie, ucztowal, posiadal Chryzotemis, pisywal satyry, a nawet czasem proze przeplatal wierszami, ale ktory nudzil sie jak cezar i czesto nie umial opedzic sie posepnym myslom. A czy wiesz, dlaczego tak bylo? Oto dlatego, zem szukal daleko tego, co bylo blisko... Kobieta piekna warta jest zawsze tyle zlota, ile wazy, ale kobieta, ktora przy tym kocha, nie ma wprost ceny. Tego nie kupisz za wszystkie skarby Werresa. Teraz mowie sobie oto, co nastepuje: napelniam zycie szczesciem jak puchar najprzedniejszym winem, jakie wydala ziemia, i pije, poki nie zmartwieje mi reka i nie pobledna usta. Co bedzie dalej, nie dbam, i oto jest moja najnowsza filozofia. - Wyznawales ja zawsze. Nic w niej nowego! - Jest w niej tresc, ktorej braklo. To rzeklszy zawolal Eunice, ktora weszla, ubrana w biala draperie, zlotowlosa, juz nie dawna niewolnica, ale jakby bogini milosci i szczescia. On zas otworzyl jej ramiona i rzekl: - Pojdz! Na to przybiegla ku niemu i siadlszy na jego kolanach oplotla mu ramionami szyje, glowe zas zlozyla na jego piersiach. Winicjusz widzial, jak z wolna policzki jej poczely sie pokrywac odblaskiem purpury, jak oczy zatapialy sie stopniowo we mgle. Razem tworzyli cudna grupe milosna i szczesliwa. Petroniusz siegnal reka do plaskiej wazy stojacej obok na stole i wydobywszy z niej pelna garsc fiolkow poczal obsypywac nimi glowe, piersi i stole Eunice, nastepnie obsunal tunike z jej ramion i rzekl: - Szczesliwy, kto jak ja znalazl milosc w takim zamknieta ksztalcie... Czasem wydaje mi sie, ze jestesmy dwojgiem bogow... Patrz sam: czy Praksyteles, czy Miron, czy Skopas lub Lizypp stworzyli kiedy cudniejsze linie? Czy na Paros lub w Pentelikonie istnieje podobny marmur, cieply, rozowy i rozkochany? Sa ludzie, ktorzy wycalowuja brzegi waz, lecz ja wole szukac rozkoszy tam, gdzie ja prawdziwie znalezc mozna. To rzeklszy poczal wodzic ustami po jej ramionach i szyi, ja zas przejmowalo drganie i oczy jej to zamykaly sie, to otwieraly z wyrazem niewyslowionej rozkoszy. Petroniusz podniosl po chwili swa wykwintna glowe i zwrociwszy sie do Winicjusza, rzekl: - A teraz pomysl, czym sa wobec tego twoi posepni chrzescijanie, i jesli nie zrozumiesz roznicy, to idz sobie do nich... Ale ten widok cie uleczy. Winicjusz rozdal nozdrza, przez ktore wchodzila won fiolkow, napelniajaca caly pokoj, i pobladl, pomyslal bowiem, ze gdyby mogl tak wodzic ustami po ramionach Ligii, to bylaby jakas swietokradzka rozkosz, tak wielka, ze potem niechby sie zapadl swiat. Lecz przywyklszy juz do predkiego uswiadamiania tego, co sie w nim dzieje, spostrzegl, ze i w tej chwili mysli o Ligii, tylko o niej. Petroniusz zas rzekl: - Eunice, kaz nam, boska, przygotowac wience na glowe i sniadanie. Potem, gdy odeszla, zwrocil sie do Winicjusza: - Chcialem ja wyzwolic, ona zas, wiesz, co mi odpowiedziala: "Wolalabym byc twoja niewolnica niz zona cezara". I nie chciala sie zgodzic. Wowczas wyzwolilem ja mimo jej wiedzy. Pretor zrobil to dla mnie, ze nie wymagal jej obecnosci. Ale ona nie wie o tym, jak rowniez nie wie, ze ten dom i wszystkie moje klejnoty, z wyjatkiem gemm, do niej beda nalezaly na wypadek mojej smierci. To rzeklszy wstal, przeszedl sie po pokoju i rzekl: - Milosc zmienia jednych wiecej, drugich mniej, ale zmienila i mnie. Niegdys lubilem zapach werweny, lecz poniewaz Eunice woli fiolki, wiec i ja polubilem je teraz nad wszystko, i od czasu jak wiosna nadeszla, oddychamy tylko fiolkami. Tu zatrzymal sie przed Winicjuszem i zapytal: - A ty? zawsze trzymasz sie nardu? - Daj mi pokoj! - odpowiedzial mlody czlowiek. - Ja chcialem, bys sie przypatrzyl Eunice, i mowie ci o niej dlatego, ze moze i ty szukasz daleko tego, co jest bliskie. Moze i dla ciebie bije gdzies w twoich niewolniczych cubiculach serce wierne i proste. Przyloz taki balsam na twe rany. Mowisz, ze Ligia cie kocha? Byc moze! Ale co to jest za milosc, ktora sie wyrzeka? Czy to nie znaczy, ze jest cos od niej silniejszego? Nie, drogi: Ligia to nie Eunice. Na to Winicjusz odrzekl: - Wszystko jest tylko jednym udreczeniem. Widzialem cie calujacego ramiona Eunice i pomyslalem wowczas, ze gdyby mi tak Ligia odkryla swoje, to niechby potem ziemia otworzyla sie pod nami! Ale na sama mysl o tym chwycil mnie jakis lek, jak gdybym porwal sie na westalke lub zamierzal pohanbic bostwo... Ligia to nie Eunice, tylko ze ja inaczej rozumiem te roznice niz ty. Tobie milosc zmienila nozdrza, wiec wolisz fiolki od werweny, a mnie zmienila dusze, wiec mimo mojej nedzy i zadzy wole, ze Ligia jest taka, jak jest, niz zeby byla podobna do innych. Petroniusz wzruszyl ramionami. - W takim razie nie dzieje ci sie krzywda. Ale ja tego nie rozumiem. A Winicjusz odpowiedzial goraczkowo: - Tak! tak!... My sie juz nie mozemy zrozumiec! Nastala znow chwila milczenia, po czym Petroniusz rzekl: - Niech Hades pochlonie twoich chrzescijan! Napelnili cie niepokojem i zniszczyli zmysl zycia. Niech ich Hades pochlonie! Mylisz sie mniemajac, ze to jest nauka dobroczynna, bo dobroczynnym jest to, co ludziom daje szczescie, to jest pieknosc, milosc i moc, oni zas nazywaja to marnoscia. Mylisz sie, ze sa sprawiedliwi, bo jesli za zle bedziemy placili dobrem, to czymze bedziemy placili za dobro? A przy tym jesli za to i za to jednaka zaplata, to po coz ludzie maja byc dobrzy? - Nie: zaplata nie jest jednaka, ale sie zaczyna, wedle ich nauki, w zyciu przyszlym, ktore nie jest doczesne. - W to sie nie wdaje, bo to dopiero zobaczymy, jesli cos mozna zobaczyc... bez oczu. Tymczasem sa to po prostu niedolegi. Ursus zadusil Krotona, bo ma czlonki ze spizu, ale to sa mazgaje, przyszlosc zas nie moze do mazgajow nalezec. - Zycie dla nich zaczyna sie wraz ze smiercia. - To jakby ktos powiedzial: dzien zaczyna sie razem z noca. Czy ty masz zamiar porwac Ligie? - Nie. Nie moge jej zlem za dobre placic i przysiaglem, ze tego nie uczynie. - Czy masz zamiar przyjac nauke Chrystusa? - Chce, ale moja natura jej nie znosi. - A potrafisz zapomniec o Ligii? - Nie. - To podrozuj. Niewolnicy dali w tej chwili znac, ze sniadanie gotowe, lecz Petroniusz, ktoremu zdawalo sie, ze wpadl na dobra mysl, mowil dalej w drodze do triclinium: - Zjezdziles kawal swiata, ale tylko jako zolnierz, ktory spieszy na miejsce przeznaczenia i nie zatrzymuje sie po drodze. Wybierz sie z nami do Achai. Cezar nie zarzucil dotad zamiaru podrozy. Bedzie sie zatrzymywal wszedzie po drodze, spiewal, zbieral wience, lupil swiatynie i wreszcie wroci jako tryumfator do Italii. Bedzie to cos jakby pochod Bachusa i Apollina w jednej osobie. Augustianie, augustianki, tysiace cytr - na Kastora! Warto to widziec, bo swiat nie widzial dotad niczego podobnego. Tu polozyl sie na lawce przed stolem, obok Eunice, a gdy niewolnik kladl mu na glowe wieniec z anemonow, mowil dalej: - Cos ty widzial w sluzbie Korbulona? Nic! Czys zwiedzal porzadnie swiatynie greckie, tak jak ja, ktory przeszlo dwa lata przechodzilem z rak jednego przewodnika do rak drugiego? Czys byl na Rodos ogladac miejsce, gdzie stal kolos? Czys widzial w Panopie, w Focydzie gline, z ktorej Prometeusz lepil ludzi, albo w Sparcie jaje, ktore zniosla Leda, albo w Atenach slawny pancerz sarmacki, zrobiony z kopyt konskich, albo na Eubei okret Agamemnona, albo czasze, dla ktorej za forme sluzyla lewa piers Heleny? Czys widzial Aleksandrie, Memfis, piramidy, wlos Izydy, ktory sobie wyrwala z zalu za Ozyrysem? Czys slyszal jek Memnona? Swiat jest szeroki i nie wszystko sie konczy na Zatybrzu! Ja bede towarzyszyl cezarowi, a potem, gdy bedzie wracal, opuszcze go i pojade na Cypr, bo ta zlotowlosa moja boginka zyczy sobie, bysmy razem ofiarowali w Pafos Cyprydzie golebie, a trzeba ci wiedziec, ze czego ona sobie zyczy, to sie staje. - Niewolnica twoja jestem - rzekla Eunice. On zas wsparl uwienczona glowe na jej lonie i rzekl z usmiechem: - Wiec jestem niewolnikiem niewolnicy. Podziwiam cie, boska, od stop do glow. Po czym zwrocil sie do Winicjusza: - Jedz z nami na Cypr. Przedtem jednak pamietaj, ze musisz widziec sie z cezarem. Zle, zes dotad u niego nie byl; Tygellinus gotow wyzyskac to na twoja niekorzysc. Nie ma on wprawdzie do ciebie osobistej nienawisci, jednakze nie moze cie kochac chocby dlatego, ze jestes moim siostrzencem... Powiemy, ze byles chory. Musimy sie namyslec, co masz mu odpowiedziec, jesli spyta cie o Ligie. Najlepiej machnij reka i powiedz mu, ze byla, poki ci sie nie znudzila. On to zrozumie. Powiedz mu rowniez, ze choroba zatrzymala cie w domu, ze goraczke powiekszylo zmartwienie, iz nie mogles byc w Neapolu i sluchac jego spiewu, a do zdrowia pomogla ci jedynie nadzieja, ze go uslyszysz. Nie lekaj sie przesadzic. Tygellinus zapowiada, ze wymysli dla cezara cos nie tylko wielkiego, ale i grubego... Boje sie jednak, by mnie nie podkopal. Boje sie takze twego usposobienia. - Czy wiesz - rzekl Winicjusz - ze sa ludzie, ktorzy sie cezara nie boja i zyja tak spokojnie, jakby go na swiecie nie bylo? - Wiem, kogo wymienisz: chrzescijan. - Tak. Oni jedni!... Nasze zas zycie czymze jest, jesli nie ciaglym strachem? - Daj mi pokoj z twoimi chrzescijanami. Nie boja sie cezara, bo on moze o nich i nie slyszal, a w kazdym razie nic o nich nie wie i tyle go oni obchodza, ile zwiedle liscie. A ja ci powiadam, ze to sa niedolegi, ze sam to czujesz i ze jesli twoja natura otrzasa sie na ich nauke, to wlasnie dlatego, ze czujesz ich niedolestwo. Tys czlowiek z innej gliny i dlatego daj sobie i mnie z nimi spokoj. Potrafimy zyc i umrzec, a co oni potrafia, to nie wiadomo. Winicjusza uderzyly te slowa i wrociwszy do siebie poczal rozmyslac, ze moze w istocie owa dobrotliwosc i milosierdzie chrzescijan dowodzi niedolestwa ich dusz. Zdawalo mu sie, ze ludzie majacy tegosc i hart nie umieliby tak przebaczac. Przyszlo mu do glowy, ze istotnie to moze byc powodem wstretu, jaki jego rzymska dusza odczuwa do tej nauki. "Potrafimy zyc i umrzec!" - mowil Petroniusz. A oni? Oni umieja tylko przebaczac, ale nie rozumieja ni prawdziwej milosci, ni prawdziwej nienawisci. Cezar wrociwszy do Rzymu zly byl, ze wrocil, i po kilku dniach juz zaplonal na nowo checia wyjazdu do Achai. Wydal nawet edykt, w ktorym oswiadczal, ze nieobecnosc jego nie potrwa dlugo i ze rzeczy publiczne na zadna szkode z tego powodu nie beda narazone. Za czym w towarzystwie augustianow, miedzy ktorymi znajdowal sie i Winicjusz, udal sie na Kapitol, by zlozyc bogom ofiary za pomyslna podroz. Lecz na drugi dzien, gdy z kolei odwiedzil przybytek Westy, zaszedl wypadek, ktory wplynal na zmiane wszystkich zamiarow. Nero nie wierzyl w bogow, ale bal sie ich, zwlaszcza zas tajemnicza Westa taka przejmowala go obawa, ze na widok bostwa i swietego ognia wlosy podniosly mu sie nagle z przerazenia, zwarly sie zeby, drzenie przebieglo po wszystkich czlonkach i osunal sie na rece Winicjusza, ktory wypadkiem znajdowal sie tuz za nim. Wyniesiono go natychmiast ze swiatyni i przeprowadzono na Palatyn, gdzie, lubo niebawem przyszedl zupelnie do siebie, nie opuszczal jednak loza przez caly dzien. Oswiadczyl tez, ku wielkiemu zdziwieniu obecnych, ze zamiar wyjazdu odklada stanowczo do czasow pozniejszych, gdyz bostwo ostrzeglo go tajemnie przed pospiechem. W godzine pozniej gloszono juz publicznie ludowi po calym Rzymie, ze cezar widzac zasmucone twarze obywateli, powodowany miloscia ku nim, jako ojciec ku dzieciom, zostaje z nimi, by dzielic ich uciechy i dole. Lud, uradowany z postanowienia, a zarazem pewien, ze nie chybia igrzyska i rozdawnictwo zboza, zebral sie tlumnie przed brama Palatynska, wydajac okrzyki na czesc boskiego cezara, ow zas przerwal gre w kosci, w ktora sie zabawial z augustianami, i rzekl: - Tak, trzeba bylo odlozyc; Egipt i wladztwo nad Wschodem wedle przepowiedni nie moze mnie minac, wiec i Achaja mi nie przepadnie. Kaze przekopac istm koryncki, a w Egipcie wzniesiem takie pomniki, przy ktorych piramidy wydadza sie igraszka dziecinna. Kaze zbudowac Sfinksa wiekszego siedem razy od tego, ktory kolo Memfis patrzy w pustynie, ale kaze mu dac twarz moja. Wieki potomne beda mowily tylko o tym pomniku i o mnie. - Zbudowales sobie juz pomnik swymi wierszami, wiekszy nie siedem, ale trzy razy po siedem od piramidy Cheopsa - rzekl Petroniusz. - A spiewem? - spytal Nero. - Niestety! Gdyby to umiano zbudowac ci taki posag jak posag Memnona, ktory by odzywal sie twoim glosem o wschodzie slonca! Morza przylegle Egiptowi roilyby sie po wiek wiekow od okretow, na ktorych tlumy z trzech czesci swiata wsluchiwalyby sie w piesn twoja. - Niestety, ktoz to potrafi? - rzekl Nero. - Ale mozesz kazac wyciac z bazaltu siebie powozacego kwadryga. - Prawda! Uczynie to! - Uczynisz podarek ludzkosci. - W Egipcie zaslubie tez Lune, ktora jest wdowa, i bede naprawde bogiem. - A nam dasz na zony gwiazdy, my zas utworzymy nowa konstelacje, ktora bedzie sie zwala konstelacja Nerona. Witeliusza jednak ozen z Nilem, aby plodzil hipopotamy. Tygellinowi podaruj pustynie, bedzie wowczas krolem szakalow... - A mnie co przeznaczasz? - spytal Watyniusz. - Niech cie Apis blogoslawi! Wyprawiles nam tak wspaniale igrzyska w Benewencie, ze nie moge ci zle zyczyc: zrob pare butow Sfinksowi, ktoremu lapy dretwieja w czasie ros nocnych, a potem bedziesz robil obuwie dla kolosow tworzacych aleje przed swiatyniami. Kazdy tam znajdzie odpowiednie zajecie. Domicjusz Afer na przyklad zostanie skarbnikiem, jako znany z uczciwosci. Lubie, cezarze, gdy marzysz o Egipcie, i smuci mnie to, zes odlozyl zamiar wyjazdu. Nero zas rzekl: - Wasze smiertelne oczy nic nie widzialy, bo bostwo czyni sie niewidzialnym, dla kogo zechce. Wiedzcie, ze gdym byl w swiatyni Westy, ona sama stanela kolo mnie i rzekla mi w ucho: "Odloz wyjazd". Stalo sie to tak niespodziewanie, zem sie przerazil, choc za taka widoczna opieke bogow nade mna powinien bym im byc wdzieczny. - Wszyscysmy sie przerazili - rzekl Tygellinus - a westalka Rubria zemdlala. - Rubria! - rzekl Nero. - Jaka ona ma sniezna szyje. - Lecz sie rumieni na twoj widok, boski cezarze... - Tak! Zauwazylem to i ja. To dziwne! Westalka! Jest cos boskiego w kazdej westalce, a Rubria jest bardzo piekna. Tu zamyslil sie na chwile, po czym zapytal: - Powiedzcie mi, dlaczego Westy ludzie sie wiecej boja niz innych bogow? Co w tym jest? Ot, mnie samego lek ogarnal, chociaz jestem najwyzszym kaplanem. Pamietam tylko, ze padlem na wznak i bylbym runal na ziemie, gdyby mnie ktos nie podtrzymal. Kto mnie podtrzymal? - Ja - odrzekl Winicjusz. - Ach, ty "srogi Aresie"? Czemu nie byles w Benewencie? Mowiono mi, zes chory, i istotnie twarz masz zmieniona. Ale! Slyszalem, ze Kroto chcial cie zamordowac? Czy to prawda? - Tak jest - i zlamal mi ramie, ale sie obronilem. - Zlamanym ramieniem? - Pomogl mi pewien barbarzynca, ktory byl od Krotona silniejszy. Nero spojrzal na niego ze zdziwieniem. - Silniejszy od Krotona? Chyba zartujesz? Kroto byl najsilniejszy z ludzi, a teraz jest Syfaks z Etiopii. - Mowie ci, cezarze, com widzial na wlasne oczy. - Gdziez jest ta perla? Czy nie zostal krolem Nemorenskim? - Nie wiem, cezarze. Stracilem go z oczu. - Nie wiesz nawet, z jakiego narodu? - Mialem zlamana reke, wiec nie moglem sie o nic go wypytac. - Poszukaj mi go i znalez. Na to Tygellinus rzekl: - Ja sie tym zajme. Lecz Nero mowil dalej do Winicjusza: - Dziekuje ci, zes mnie podtrzymal. Moglem, padlszy, rozbic glowe. Niegdys dobry byl z ciebie towarzysz, ale od czasu wojny i sluzby pod Korbulonem zdziczales jakos i rzadko cie widuje. Po czym pomilczawszy chwile rzekl: - Jak sie ma owa dziewczyna... za waska w biodrach... w ktorej sie kochales i ktora odebralem Aulusom dla ciebie?... Winicjusz zmieszal sie, lecz Petroniusz w tej chwili przyszedl mu z pomoca: - Zaloze sie, panie - rzekl - ze zapomnial. Czy widzisz jego zmieszanie? Pytaj go o to, ile ich bylo od tego czasu, a nie recze, czy i na to potrafi odpowiedziec. Z Winicjuszow dobrzy zolnierze, ale lepsze jeszcze koguty. Trzeba im stada. Ukarz go za to, panie, i nie zapros go na uczte, jaka nam Tygellinus obiecuje wyprawic na twoja czesc na stawie Agryppy. - Nie, nie uczynie tego. Ufam Tygellinowi, ze tam wlasnie stada nie zabraknie. - Mialozby braknac Charytek tam, gdzie bedzie Amor? - odpowiedzial Tygellin. Lecz Nero rzekl: - Nuda mnie dreczy! Zostalem z woli bogini w Rzymie, ale go nie moge znosic. Wyjade do Ancjum. Dusze sie w tych ciasnych ulicach, wsrod tych walacych sie domow, wsrod tych plugawych zaulkow. Smrodliwe powietrze zalatuje az tu, do mego domu i do moich ogrodow. Ach, gdyby trzesienie ziemi zniszczylo Rzym, gdyby jaki rozgniewany bog zrownal go z ziemia, dopiero pokazalbym wam, jak powinno sie budowac miasto, ktore jest glowa swiata i moja stolica. - Cezarze - odpowiedzial Tygellinus - mowisz: "Gdyby jaki rozgniewany bog zniszczyl miasto" - czy tak? - Tak! Wiec coz? - Alboz nie jestes bogiem? Nero machnal reka z wyrazem znuzenia, po czym rzekl: - Zobaczymy, co nam urzadzisz na stawach Agryppy. Potem wyjade do Ancjum. Wy wszyscy jestescie mali, wiec nie rozumiecie, ze mi potrzeba rzeczy wielkich. To powiedziawszy przymknal oczy dajac w ten sposob znac, ze potrzebuje spoczynku. Jakoz augustianie poczeli sie rozchodzic. Petroniusz wyszedl z Winicjuszem i rzekl mu: - Jestes wiec wezwany do udzialu w zabawie. Miedzianobrody wyrzekl sie podrozy, ale natomiast bedzie szalal wiecej niz kiedykolwiek i rozposcieral sie w miescie jak we wlasnym domu. Staraj sie i ty znalezc w szalenstwach rozrywke i zapomnienie. U licha! Podbilismy przecie swiat i mamy prawo sie bawic. Ty, Marku, jestes bardzo pieknym chlopcem i temu w czesci przypisuje slabosc, jaka mam do ciebie. Na Diane efeska! Gdybys ty mogl widziec swoje zrosniete brwi i swoja twarz, w ktorej znac stara krew Kwirytow! Tamci wygladaja przy tobie jak wyzwolency. Tak jest! Gdyby nie ta dzika nauka, Ligia bylaby dzis w domu twoim. Probujze mi jeszcze dowodzic, ze to nie sa nieprzyjaciele zycia i ludzi... Obeszli sie z toba dobrze, wiec mozesz byc im wdzieczny, ale na twoim miejscu znienawidzilbym te nauke, a szukal rozkoszy tam, gdzie ja znalezc mozna. Jestes pieknym chlopcem, powtarzam ci, a Rzym roi sie od rozwodek. - Dziwie sie tylko, ze cie to wszystko jeszcze nie meczy - odpowiedzial Winicjusz. - Kto ci to powiedzial? Mnie meczy to od dawna, ale ja nie mam twoich lat. Ja zreszta mam inne zamilowania, ktorych tobie brak. Lubie ksiazki, ktorych ty nie lubisz, lubie poezje, ktora cie nudzi, lubie naczynia, gemmy i mnostwo rzeczy, na ktore ty nie patrzysz, mam bole w krzyzu, ktorych ty nie miewasz, i wreszcie znalazlem Eunice, ty zas nic podobnego nie znalazles... Mnie dobrze w domu, wsrod arcydziel, z ciebie zas nigdy nie zrobie estety. Ja wiem, ze w zyciu nic juz wiecej nie znajde nad to, com znalazl, ty sam nie wiesz, ze ciagle jeszcze spodziewasz sie i szukasz. Gdyby na ciebie smierc przyszla, przy calej twej odwadze i wszystkich smutkach umarlbys ze zdziwieniem, ze juz trzeba swiat opuscic, ja zas przyjalbym ja jako koniecznosc z tym przeswiadczeniem, ze nie ma na calym swiecie takich jagod, ktorych bym nie sprobowal. Nie spiesze sie, ale tez nie bede sie ociagal, postaram sie tylko, by mi bylo do ostatka wesolo. Sa na swiecie weseli sceptycy. Stoicy sa dla mnie glupcami, ale stoicyzm przynajmniej hartuje, twoi zas chrzescijanie wprowadzaja na swiat smutek, ktory jest tym w zyciu, czym deszcz w naturze. Czy wiesz, czegom sie dowiedzial? - Oto ze w czasie uroczystosci, ktore wyprawi Tygellin, na brzegach stawu Agryppy stana lupanaria, a w nich zebrane beda kobiety z najpierwszych domow w Rzymie. Czyz nie znajdzie sie choc jedna dosc piekna, by mogla cie pocieszyc? Beda i dziewice, ktore po raz pierwszy na swiat wystapia... jako nimfy. Takie nasze cesarstwo rzymskie... Cieplo juz! Poludniowy wiatr ogrzeje wody i nie spryszczy nagich cial. A ty, Narcyzie, wiedz o tym, ze nie znajdzie sie ani jedna, ktora by ci sie oparla. Ani jedna - chocby byla westalka. Winicjusz poczal sie uderzac w glowe dlonia jak czlowiek zajety wiecznie jedna mysla. - Trzebaz szczescia, zebym na taka jedyna trafil... - A ktoz to sprawil, jesli nie chrzescijanie!... Ale ludzie, ktorych godlem jest krzyz, nie moga byc inni. Sluchaj mnie: Grecja byla piekna i stworzyla madrosc swiata, my stworzylismy sile, a co, jak myslisz, moze stworzyc ta nauka? Jesli wiesz, to objasnij mnie, bo, na Polluksa, nie moge sie domyslec. Winicjusz wzruszyl ramionami. - Zdawaloby sie, iz boisz sie, abym nie zostal chrzescijaninem. - Boje sie, bys sobie zycia nie popsul. Jesli nie potrafisz byc Grecja, badz Rzymem: wladaj i uzywaj! Szalenstwa nasze maja dlatego pewien sens, ze w nich tkwi taka wlasnie mysl. Miedzianobrodym pogardzam, bo jest blaznem-Grekiem. Gdyby sie mial za Rzymianina, przyznalbym mu, ze ma slusznosc pozwalajac sobie na szalenstwa. Przyrzecz mi, ze jesli teraz wrociwszy do domu zastaniesz jakiego chrzescijanina, pokazesz mu jezyk. Jesli to bedzie Glaukus lekarz, to sie nawet nie zdziwi. Do widzenia na stawie Agryppy. Pretorianie okrazali gaje rosnace po brzegach stawu Agryppy, aby zbyt wielkie tlumy widzow nie przeszkadzaly cezarowi i jego gosciom, gdyz i tak mowiono, ze co tylko bylo w Rzymie odznaczajacego sie bogactwem, umyslem lub pieknoscia, stawilo sie na owa uczte, ktora nie miala rownej sobie w dziejach miasta. Tygellinus chcial wynagrodzic cezarowi odlozona podroz do Achai, a zarazem przewyzszyc wszystkich, ktorzy kiedykolwiek podejmowali Nerona, i dowiesc mu, ze nikt go tak zabawic nie potrafi. W tym celu, jeszcze bawiac przy cezarze w Neapolis, a potem w Benewencie, czynil przygotowania i wysylal rozkazy, by z najodleglejszych krancow swiata sprowadzono zwierzeta, ptaki, rzadkie ryby i rosliny, nie pomijajac naczyn i tkanin, ktore mialy uczte uswietnic. Dochody z calych prowincji szly na zaspokojenie szalonych pomyslow, lecz na to potezny faworyt nie potrzebowal sie ogladac. Wplyw jego wzrastal z dniem kazdym. Tygellinus moze nie byl jeszcze Neronowi milszy od innych, ale stawal sie coraz niezbedniejszym. Petroniusz przewyzszal go nieskonczenie polorem, umyslem, dowcipem i w rozmowach lepiej umial bawic cezara, ale na swoje nieszczescie przewyzszal w tym i cezara, wskutek czego budzil jego zazdrosc. Nie umial tez byc poslusznym we wszystkim narzedziem i cezar bal sie jego zdania, gdy chodzilo o rzeczy smaku. Z Tygellinem zas nie czul sie nigdy skrepowanym. Sama nazwa: arbiter elegantiarum, jaka nadawano Petroniuszowi, draznila milosc wlasna Nerona, ktoz bowiem, jesli nie on sam, powinien ja nosic? Tygellinus mial jednak tyle rozumu, iz zdawal sobie sprawe ze swych brakow, a widzac, ze nie moze isc w zawody ani z Petroniuszem, ani z Lukanem, ani z innymi, ktorych wyroznialo czy to urodzenie, czy talenty, czy nauka - postanowil zgasic ich podatnoscia swych sluzb, a przede wszystkim zbytkiem takim, zeby i wyobraznia Nerona zostala nim uderzona. Uczte wiec kazal zastawic na olbrzymiej tratwie zbudowanej z pozloconych belek. Brzegi jej przybrane byly w przepyszne konchy, polawiane w Morzu Czerwonym i w Oceanie Indyjskim, grajace kolorami perel i teczy. Boki byly pokryte kepami palm, gaikami lotosow i roz rozkwitlych, wsrod ktorych ukryto fontanny tryskajace wonnosciami, posagi bogow i zlote lub srebrne klatki napelnione roznokolorowym ptactwem. W srodku wznosil sie olbrzymi namiot albo raczej, dla niezaslaniania widoku, tylko wierzch namiotu z syryjskiej purpury, wsparty na srebrnych slupkach, pod nim zas blyszczaly jak slonca stoly przygotowane dla biesiadnikow, obciazone szklem aleksandryjskim, krysztalem i naczyniami wprost bez ceny, zlupionymi w Italii, Grecji i Azji Mniejszej. Tratwa, majaca z powodu nagromadzonych na niej roslin pozor wyspy i ogrodu, polaczona byla sznurami ze zlota i purpury z lodziami w ksztalcie ryb, labedzi, mew i flamingow, w ktorych przy kolorowych wioslach siedzieli nadzy wioslarze i wioslarki, o ksztaltach i rysach cudnej pieknosci, z wlosami utrefionymi na sposob wschodni lub ujetymi w zlote siatki. Gdy Nero, przybywszy z Poppea i augustianami, przybil do glownej tratwy i zasiadl pod purpurowym namiotem, lodzie owe poruszyly sie, wiosla poczely uderzac wode, wyprezyly sie zlote sznury i tratwa wraz z uczta i goscmi poczela sie poruszac i opisywac kregi po stawie. Otoczyly ja tez inne lodzie i inne mniejsze tratwy, pelne cytrzystek i harfiarek, ktorych rozowe ciala, na tle blekitu nieba i wody i w odblaskach od zlotych instrumentow, zdawaly sie wsiakac w siebie owe blekity i odblaski, mienic sie i kwitnac jak kwiaty. Z gajow pobrzeznych, z dziwacznych budynkow, powznoszonych umyslnie i poukrywanych wsrod gestwy, ozwaly sie takze odglosy muzyki i spiewu. Zabrzmiala okolica, zabrzmialy gaje, echa rozniosly dzwiek rogow i trab. Sam cezar, majac po jednej stronie Poppee, po drugiej Pitagorasa, podziwial i zwlaszcza gdy miedzy lodziami pojawily sie mlode niewolnicze dziewczeta poprzebierane za syreny, pokryte zielona siatka nasladujaca luske, nie szczedzil pochwal Tygellinowi. Z przyzwyczajenia spogladal jednak na Petroniusza, chcac poznac zdanie "arbitra", lecz ow zachowywal sie przez dlugi czas obojetnie i dopiero wrecz zapytany odrzekl: - Ja sadze, panie, ze dziesiec tysiecy obnazonych dziewic czyni mniejsze wrazenie niz jedna. Cezarowi podobala sie jednak "plywajaca uczta", albowiem byla czyms nowym. Podawano zreszta, jak zwykle, tak wyszukane potrawy, ze i wyobraznia Apicjusza omdlalaby na ich widok, i wina w tylu gatunkach, ze Othon, ktory podawal ich osiemdziesiat, skrylby sie pod wode ze wstydu, gdyby mogl widziec ow przepych. Do stolu procz kobiet zasiedli sami augustianie, wsrod ktorych Winicjusz gasil wszystkich pieknoscia. Niegdys postac i twarz jego zbyt znamionowaly zolnierza z zawodu, teraz troski wewnetrzne i bol fizyczny, przez ktory przeszedl, wyrzezbily tak jego rysy, jakby przeszla po nich delikatna reka mistrza rzezbiarza. Plec jego stracila dawna sniadosc, lecz zostaly jej zlotawe polyski numidyjskiego marmuru. Oczy staly sie wieksze, smutniejsze. Tylko tors jego zachowal dawne potezne formy, jakby stworzone do pancerza, lecz nad tym torsem legionisty widniala glowa greckiego boga albo przynajmniej wyrafinowanego patrycjusza, zarazem subtelna i przepyszna. Petroniusz mowiac mu, ze zadna z augustianek i nie potrafi, i nie zechce mu sie oprzec, mowil jak czlowiek doswiadczony. Patrzyly na niego teraz wszystkie, nie wyjmujac Poppei ani westalki Rubrii, ktora cezar zyczyl sobie miec na uczcie. Wina, mrozone w sniegach z gor, wkrotce rozgrzaly serca i glowy biesiadnikow. Z gestwiny pobrzeznej wysuwaly sie coraz nowe lodki o ksztaltach konikow polnych i latek. Blekitna szyba stawu wygladala, jakby ja kto przyrzucil platkami kwiatow lub jakby ja poobsiadaly motyle. Nad lodziami unosily sie tu i owdzie poprzywiazywane na srebrnych i niebieskich niciach lub sznurkach golebie i inne ptaki z Indii i Afryki. Slonce przebieglo juz wieksza czesc nieba, ale dzien, lubo uczta odbywala sie w poczatkach maja, byl cieply, a nawet upalny. Staw kolysal sie od uderzen wiosel, ktore bily ton w takt muzyki, lecz w powietrzu nie bylo najmniejszego tchnienia wiatru i gaje staly nieruchome, jakby zasluchane i zapatrzone w to, co dzialo sie na wodzie. Tratwa krazyla wciaz po stawie wiozac coraz bardziej pijanych i wrzaskliwych biesiadnikow. Jeszcze uczta nie dobiegla do polowy, gdy nie pilnowano juz porzadku, w jakim wszyscy zasiedli przy stole. Sam cezar dal przyklad, wstawszy bowiem kazal ustapic Winicjuszowi, ktory spoczywal przy Rubrii westalce, i zajawszy jego triclinium poczal jej szeptac cos do ucha. Winicjusz znalazl sie przy Poppei, ktora po chwili wyciagnela don ramie proszac, by zapial jej rozluzniony naramiennik, a gdy uczynil to troche drzacymi rekoma, rzucila mu spod swoich dlugich rzes spojrzenie jakby zawstydzone i potrzasnela swa zlota glowa, niby czemus przeczac. Tymczasem slonce stalo sie wieksze, czerwiensze i z wolna staczalo sie za szczyty gajow; goscie byli po wiekszej czesci zupelnie pijani. Tratwa krazyla teraz blisko brzegow, na ktorych wsrod kep drzew i kwiatow widac bylo grupy ludzi poprzebieranych za faunow lub za satyrow, grajacych na fletniach, multankach i bebenkach, oraz grupy dziewczat przedstawiajacych nimfy, driady i hamadriady. Mrok zapadl wreszcie wsrod pijanych okrzykow na czesc Luny, dochodzacych spod namiotu; wowczas gaje zaswiecily tysiacem lamp. Z lupanariow, stojacych po brzegach, poplynely roje swiatla: na tarasach ukazaly sie nowe grupy, rowniez obnazone, skladajace sie z zon i corek pierwszych domow rzymskich. Te glosem i wyuzdanymi ruchami poczely przyzywac biesiadnikow. Tratwa przybila wreszcie do brzegu, cezar i augustianie wypadli do gajow, rozproszyli sie w lupanariach, w namiotach ukrytych wsrod gestwy, w grotach sztucznie urzadzonych wsrod zrodel i fontann. Szal ogarnal wszystkich; nikt nie wiedzial, gdzie podzial sie cezar, kto jest senatorem, kto rycerzem, kto skoczkiem lub muzykiem. Satyry i fauny poczely gonic z krzykiem za nimfami. Bito tyrsami w lampy, by je pogasic. Niektore czesci gajow ogarnela ciemnosc. Wszedzie jednak slychac bylo to glosne krzyki, to smiechy, to szept, to zdyszany oddech ludzkich piersi. Rzym istotnie nie widzial dotad nic podobnego. Winicjusz nie byl pijany jak na owej uczcie w palacu cezara, na ktorej byla Ligia, ale i jego olsnil i upoil widok wszystkiego, co sie dzialo, a wreszcie ogarnela go goraczka rozkoszy. Wypadlszy do lasu, biegl razem z innymi, upatrujac, ktora z driad wyda mu sie najpiekniejsza. Co chwila przelatywaly kolo niego ze spiewem i okrzykami coraz nowe ich stada, gonione przez faunow, satyrow, senatorow, rycerzy i przez odglosy muzyki. Ujrzawszy nareszcie orszak dziewic prowadzony przez jedna, przybrana za Diane, skoczyl ku niemu chcac blizej spojrzec na boginie i nagle serce zamarlo mu w piersiach. Oto zdawalo mu sie, ze w bogini z ksiezycem na glowie poznaje Ligie. One zas otoczyly go szalonym korowodem, a po chwili, chcac go widocznie sklonic do poscigu, pierzchly jak stado sarn. Lecz on zostal na miejscu z bijacym sercem, bez oddechu, bo jakkolwiek rozpoznal, ze Diana nie byla Ligia i z bliska nie byla nawet do niej podobna, zbyt silne wrazenie pozbawilo go sil. Nagle ogarnela go tesknota za Ligia tak niezmierna, jakiej nigdy w zyciu nie doswiadczal, i milosc do niej naplynela mu nowa ogromna fala do piersi. Nigdy nie wydala mu sie drozsza, czystsza i bardziej umilowana jak w tym lesie szalu i dzikiej rozpusty. Przed chwila sam chcial pic z tego kielicha i wziac udzial w owym rozpetaniu zmyslow i bezwstydu, teraz przejal go wstret i obrzydzenie. Poczul, ze dusi go ohyda, ze piersiom potrzeba powietrza, a oczom gwiazd nie zacmionych przez gestwe tego strasznego gaju, i postanowil uciekac. Lecz zaledwie ruszyl, stanela przed nim jakas postac z glowa owinieta w zaslone i wsparlszy sie dlonmi na jego ramionach, poczela szeptac oblewajac mu goracym tchnieniem twarz: - Kocham cie!... Pojdz! Nikt nas nie ujrzy. Spiesz sie! Winicjusz obudzil sie jakby ze snu: - Ktos ty? Lecz ona wsparla sie na nim piersia i poczela nalegac: - Spiesz sie! Patrz, jak tu pusto, a ja cie kocham. Pojdz! - Ktos ty? - powtorzyl Winicjusz. - Zgadnij!... To rzeklszy przycisnela przez zaslone usta do jego ust, ciagnac jednoczesnie ku sobie jego glowe, az wreszcie, gdy jej zbraklo oddechu, oderwala od niego twarz. - Noc milosci!... noc zapamietania! - mowila chwytajac szybko powietrze. - Dzis wolno... Masz mnie! Lecz Winicjusza sparzyl ow pocalunek i napelnil go nowym obrzydzeniem. Dusza i serce jego byly gdzie indziej i na calym swiecie nie istnialo dla niego nic procz Ligii. Wiec odsunawszy reka zakwefiona postac rzekl: - Ktokolwiek jestes, kocham inna i nie chce cie. A ona znizyla ku niemu glowe: - Uchyl zaslony. Lecz w tej chwili zaszelescily liscie pobliskich mirtow; postac znikla jak senne widziadlo, tylko z daleka rozlegl sie jej smiech, jakis dziwny i zlowrogi. Petroniusz stanal przed Winicjuszem. - Slyszalem i widzialem - rzekl. Winicjusz zas odpowiedzial: - Pojdzmy stad!... I poszli. Mineli gorejace swiatlem lupanaria, gaj, lancuch konnych pretorianow i odnalezli lektyki. - Wstapie do ciebie - rzekl Petroniusz. I wsiedli razem. Lecz przez droge milczeli obaj. Dopiero gdy znalezli sie w atrium Winicjuszowego domu, Petroniusz rzekl: - Czy wiesz, kto to byl? - Rubria? - spytal Winicjusz wstrzasnawszy sie na sama mysl, ze Rubria byla westalka. - Nie. - Wiec kto? Petroniusz znizyl glos: - Ogien Westy zostal splugawiony, bo Rubria byla z cezarem. Z toba zas mowila... Tu dokonczyl jeszcze ciszej: - Diva Augusta. Nastala chwila milczenia. - Cezar - rzekl Petroniusz - nie umial ukryc przy niej swej zadzy do Rubrii, wiec moze chciala sie zemscic, a ja przeszkodzilem wam dlatego, ze gdybys poznawszy Auguste odmowil jej, to bylbys zgubiony bez ratunku: ty, Ligia, a moze i ja. Lecz Winicjusz wybuchnal: - Mam dosyc Rzymu, cezara, uczt, Augusty, Tygellina i was wszystkich! Dusze sie! Nie moge tak zyc, nie moge! Rozumiesz mnie? - Tracisz glowe, sad, miare!... Winicjuszu! - Kocham ja jedna w swiecie! - Wiec co? - Wiec nie chce innej milosci, nie chce waszego zycia, waszych uczt, waszego bezwstydu i waszych zbrodni! - Co sie z toba dzieje? Czys ty chrzescijanin? A mlody czlowiek objal rekoma glowe i poczal powtarzac jakby z rozpacza: - Jeszcze nie! Jeszcze nie! Petroniusz odszedl do domu wzruszajac ramionami i niezadowolony mocno. Spostrzegl teraz i on, ze przestali sie z Winicjuszem rozumiec i ze dusze ich rozbiegly sie zupelnie. Niegdys Petroniusz mial nad mlodym zolnierzem ogromny wplyw. Byl mu we wszystkim wzorem i czesto kilka ironicznych slow z jego strony wystarczalo, by Winicjusza od czegos powstrzymac lub do czegos popchnac. Obecnie nie zostalo z tego nic, tak dalece, ze Petroniusz nie probowal nawet dawnych sposobow, czujac, ze jego dowcip i ironia zeslizna sie bez zadnego skutku po nowych pokladach, jakie na dusze Winicjusza nalozyla milosc i zetkniecie sie z niepojetym swiatem chrzescijanskim. Doswiadczony sceptyk rozumial, ze stracil klucz do tej duszy. Przejmowalo go tez to niezadowoleniem, a nawet i obawa, ktora spotegowaly jeszcze wypadki tej nocy. "Jesli to ze strony Augusty nie przemijajace zachcenie, lecz trwalsza zadza - myslal Petroniusz - to bedzie jedno z dwojga: albo Winicjusz jej sie nie oprze i moze byc przez lada wypadek zgubiony, albo, co dzis do niego podobne, oprze sie i w takim razie bedzie zgubiony na pewno, a z nim moge byc i ja, chocby dlatego, ze jestem jego krewnym i ze Augusta, objawszy niechecia cala rodzine, przerzuci wage swego wplywu na strone Tygellina..." I tak, i tak bylo zle. Petroniusz byl czlowiekiem odwaznym i smierci sie nie bal, ale nie spodziewajac sie od niej niczego, nie chcial jej wywolywac. Po dlugim namysle postanowil wreszcie, ze najlepiej i najbezpieczniej bedzie wyprawic Winicjusza z Rzymu w podroz. Ach, gdyby mogl dac mu w dodatku na droge Ligie, bylby to z radoscia uczynil. Lecz i tak spodziewal sie, ze nie bedzie mu go zbyt trudno namowic. Wowczas rozpuscilby na Palatynie wiesc o chorobie Winicjusza i odsunalby niebezpieczenstwo zarowno od niego jak i od siebie. Augusta ostatecznie nie wiedziala, czy byla przez Winicjusza poznana; mogla przypuszczac, ze nie, wiec jej milosc wlasna dotychczas niezbyt ucierpiala. Inaczej moglo byc jednak w przyszlosci i nalezalo temu zapobiec. Petroniusz chcial przede wszystkim wygrac na czasie, rozumial bowiem, ze skoro raz cezar ruszy do Achai, wowczas Tygellinus, ktory sie na niczym z zakresu sztuki nie rozumial, zejdzie na drugi plan i straci swoj wplyw. W Grecji Petroniusz pewien byl zwyciestwa nad wszystkimi wspolzawodnikami. Tymczasem postanowil czuwac nad Winicjuszem i zachecac go do podrozy. Przez kilkanascie dni rozmyslal nawet nad tym, ze gdyby wyrobil u cezara edykt, wypedzajacy chrzescijan z Rzymu, to Ligia opuscilaby go razem z innymi wyznawcami Chrystusa, a za nia i Winicjusz. Wowczas nie potrzeba by go namawiac. Sama zas rzecz byla mozliwa. Wszakze nie tak dawno jeszcze, gdy Zydzi wszczeli rozruchy z nienawisci do chrzescijan, Klaudiusz cezar, nie umiejac odroznic jednych od drugich, wypedzil Zydow. Czemu by zatem Nero nie mial wypedzic chrzescijan? W Rzymie byloby przestronniej. Petroniusz po owej "plywajacej uczcie" widywal codziennie Nerona i na Palatynie, i w innych domach. Podsunac mu podobna mysl bylo latwo, bo cezar nie opieral sie nigdy namowom przynoszacym komus zgube lub szkode. Po dojrzalym zastanowieniu Petroniusz ulozyl sobie caly plan. Oto wyprawi u siebie uczte i na niej skloni cezara do wydania edyktu. Mial nawet nieplonna nadzieje, ze cezar jemu powierzy wykonanie. Wowczas wyprawilby Ligie, ze wszystkimi naleznymi kochance Winicjusza wzgledami, na przyklad do Baiae i niechby sie tam kochali i bawili w chrzescijanstwo, ile by im sie podobalo. Tymczasem odwiedzal Winicjusza czesto, raz dlatego, ze przy calym swym rzymskim egoizmie nie mogl sie pozbyc przywiazania do niego, a po wtore, by namawiac go do podrozy. Winicjusz udawal chorego i nie pokazywal sie na Palatynie, gdzie co dzien powstawaly inne zamiary. Pewnego dnia wreszcie Petroniusz uslyszal z wlasnych ust cezara, ze wybiera sie stanowczo za trzy dni do Ancjum, i zaraz nazajutrz poszedl zawiadomic o tym Winicjusza. Lecz ow pokazal mu liste osob zaproszonych do Ancjum, ktora rano przyniosl mu wyzwoleniec cezara. - Jest na niej moje nazwisko - rzekl - jest i twoje. Wrociwszy zastaniesz taka sama u siebie. - Gdyby mnie nie bylo miedzy zaproszonymi - odpowiedzial Petroniusz - to by znaczylo, ze trzeba umrzec, nie spodziewam sie zas, by to nastapilo przed podroza do Achai. Bede tam Neronowi zbyt potrzebny. Po czym przejrzawszy liste rzekl: - Ledwosmy przybyli do Rzymu, trzeba znow opuscic dom i wlec sie do Ancjum. Ale trzeba! Bo to nie tylko zaproszenie, to zarazem rozkaz. - A gdyby kto nie posluchal? - Dostalby innego rodzaju wezwanie: by sie wybral w znacznie dluzsza podroz, w taka, z ktorej sie nie wraca. Co za szkoda, zes nie posluchal mojej rady i nie wyjechal, poki byl czas. Teraz musisz do Ancjum. - Teraz musze do Ancjum... Patrzze, w jakich my czasach zyjemy i jakimi podlymi jestesmy niewolnikami. - Czys to dzis dopiero spostrzegl? - Nie. Ale widzisz, tys mi dowodzil, ze nauka chrzescijanska jest nieprzyjaciolka zycia, bo naklada na nie wiezy. A czyz moga byc twardsze niz te, ktore nosimy? Tys mowil: "Grecja stworzyla madrosc i pieknosc, a Rzym moc". Gdziez nasza moc? - Zawolaj sobie Chilona. Nie mam dzis zadnej ochoty do filozofowania. Na Herkulesa! Nie ja stworzylem te czasy i nie ja za nie odpowiadam. Mowmy o Ancjum. Wiedz, ze czeka cie tam wielkie niebezpieczenstwo i ze lepiej by moze bylo dla ciebie zmierzyc sie z tym Ursusem, ktory zdlawil Krotona, niz tam jechac, a jednak nie mozesz nie jechac. Winicjusz skinal niedbale dlonia i rzekl: - Niebezpieczenstwo! My wszyscy brodzimy w mroku smierci i co chwila jakas glowa zanurza sie w ow mrok. - Czy mam ci wyliczac wszystkich, ktorzy mieli troche rozumu i dlatego mimo czasow Tyberiusza, Kaliguli, Klaudiusza i Nerona dozyli osiemdziesieciu lub dziewiecdziesieciu lat? Niech ci za przyklad posluzy chocby tylko taki Domicjusz Afer. Ten zestarzal sie spokojnie, choc cale zycie byl zlodziejem i lotrem. - Moze dlatego! Moze wlasnie dlatego! - odpowiedzial Winicjusz. Po czym jal przegladac liste i rzekl: - Tygellinus, Watyniusz, Sekstus Afrykanus, Akwilinus Regulus, Suiliusz Nerulinus, Epriusz Marcelus i tak dalej! Co za zbior holoty i lotrow!... I powiedziec, ze to rzadzi swiatem!... Czy nie lepiej by im przystalo obwozic jakies egipskie albo syryjskie bostwo po miasteczkach, brzakac w sistry i zarabiac na chleb wrozbiarstwem albo skokami?... - Lub pokazywac uczone malpy, rachujace psy albo osla dmuchajacego we flet - dodal Petroniusz. - Wszystko to prawda, ale mowmy o czyms wazniejszym. Zbierz uwage i sluchaj mnie: opowiadalem na Palatynie, zes chory i nie mozesz opuszczac domu, tymczasem nazwisko twoje znajduje sie jednak na liscie, co dowodzi, ze ktos nie uwierzyl moim opowiadaniom i postaral sie o to umyslnie. Neronowi nic na tym nie zalezalo, albowiem jestes dla niego zolnierzem, z ktorym co najwyzej mozna gadac o gonitwach w cyrku i ktory o poezji i muzyce nie ma pojecia. Otoz o umieszczenie twego nazwiska postarala sie chyba Poppea, a to znaczy, ze jej zadza ku tobie nie byla przemijajacym zachceniem i ze pragnie cie zdobyc. - Odwazna z niej Augusta! - Odwazna zaiste, bo moze cie zgubic bez ratunku. A niechby Wenus natchnela ja jak najpredzej inna miloscia, ale poki chce jej sie ciebie, musisz zachowac jak najwieksze ostroznosci. Miedzianobrodemu ona juz poczyna powszedniec, woli juz dzis Rubrie lub Pitagorasa, lecz przez sama milosc wlasna wywarlby na was najstraszniejsza zemste. - W gaju nie wiedzialem, ze to ona do mnie mowila, ale przeciezes podsluchiwal i wiesz, co jej odpowiedzialem: ze kocham inna i ze jej nie chce. - A ja cie zaklinam na wszystkich bogow podziemnych, nie trac tej resztki rozumu, ktora ci jeszcze chrzescijanie zostawili. Jak mozna sie wahac majac wybor miedzy zguba prawdopodobna a pewna? Zali nie mowilem ci juz, ze gdybys zranil milosc wlasna Augusty, nie byloby dla ciebie ratunku? Na Hades! Jesli ci zycie zbrzydlo, to lepiej sobie zaraz zyly otworz lub rzuc sie na miecz, bo gdy obrazisz Poppee, moze cie spotkac smierc mniej lekka. Niegdys przyjemniej bylo z toba mowic! O co wlasciwie ci chodzi? Czy cie ubedzie? Czy ci to przeszkodzi kochac twoja Ligie? Pamietaj przy tym, ze Poppea widziala ja na Palatynie i ze nietrudno jej sie bedzie domyslec, dla kogo odrzucasz tak wysokie laski. A wowczas wydobedzie ja chocby spod ziemi. Zgubisz nie tylko siebie, ale i Ligie, rozumiesz? Winicjusz sluchal, jakby myslac o czym innym, i wreszcie rzekl: - Ja musze ja widziec. - Kogo? Ligie? - Ligie. - Wiesz, gdzie ona jest? - Nie. - Wiec zaczniesz znow szukac jej po starych cmentarzach i na Zatybrzu? - Nie wiem, ale musze ja widziec. - Dobrze. Jakkolwiek jest chrzescijanka, moze sie okaze, iz jest rozsadniejsza od ciebie, a okaze sie to z pewnoscia, jesli nie chce twojej zguby. Winicjusz ruszyl ramionami. - Wyratowala mnie z rak Ursusa. - W takim razie spiesz sie, bo Miedzianobrody nie bedzie zwlekal z wyjazdem. Wyroki smierci moze wydawac i z Ancjum. Lecz Winicjusz nie sluchal. Zajmowala go tylko jedna mysl: zobaczenia sie z Ligia, wiec poczal rozmyslac nad sposobami. Tymczasem zdarzyla sie okolicznosc, ktora mogla usunac wszystkie trudnosci. Oto nazajutrz przyszedl niespodzianie do niego Chilo. Przyszedl nedzny i obdarty, z oznakami glodu w twarzy i w podartym lachmanie, sluzba jednak, ktora miala dawniej rozkaz puszczania go o kazdej porze dnia i nocy, nie smiala go wstrzymywac, tak ze wszedl prosto do atrium, i stanawszy przed Winicjuszem, rzekl: - Niech ci bogowie dadza niesmiertelnosc i podziela sie z toba wladza nad swiatem. Winicjusz w pierwszej chwili mial ochote kazac wyrzucic go za drzwi. Lecz przyszla mu mysl, ze moze Grek wie cos o Ligii, i ciekawosc przemogla obrzydzenie. - To ty? - spytal. - Co sie z toba dzieje? - Zle, synu Jowisza - odpowiedzial Chilon. - Prawdziwa cnota to towar, o ktory nikt dzis nie zapyta, i prawdziwy medrzec musi byc rad i z tego, jesli raz na piec dni ma za co kupic barania glowe u rzeznika, ktora ogryza na poddaszu, popijajac lzami. Ach, panie! Wszystko, cos mi dal, wydalem na ksiegi u Atraktusa, a potem okradziono mnie, zniszczono; niewolnica, ktora miala spisywac moja nauke, uciekla zabrawszy reszte tego, czym twoja wspanialomyslnosc mnie obdarzyla. Nedzarz jestem, alem pomyslal sobie: do kogoz mam sie udac, jesli nie do ciebie, Serapisie, ktorego kocham, ubostwiam i za ktorego narazalem zycie moje! - Po cos przyszedl i co przynosisz? - Po pomoc, Baalu, a przynosze ci moja nedze, moje lzy, moja milosc i wreszcie wiadomosci, ktore przez milosc dla ciebie zebralem. Pamietasz, panie, com ci w swoim czasie mowil, ze odstapilem niewolnicy boskiego Petroniusza jedna nitke z przepaski Wenery w Pafos?... Dowiadywalem sie teraz, czy jej to pomoglo, i ty, synu Slonca, ktory wiesz, co sie w tamtym domu dzieje, wiesz takze, czym jest tam Eunice. Mam jeszcze taka jedna nitke. Zachowalem ja dla ciebie, panie. Tu przerwal spostrzeglszy gniew zbierajacy sie w brwiach Winicjusza i chcac uprzedzic wybuch rzekl predko: - Wiem, gdzie mieszka boska Ligia, wskaze ci, panie, dom i zaulek. Winicjusz potlumil wzruszenie, jakim przejela go ta wiadomosc, i rzekl: - Gdzie ona jest? - U Linusa, starszego kaplana chrzescijan. Ona tam jest wraz z Ursusem, a ten po dawnemu chodzi do mlynarza, ktory zwie sie tak jak twoj dyspensator, panie, Demas... Tak, Demas. Ursus pracuje nocami, wiec otoczywszy dom w nocy, nie znajdzie sie go... Linus jest stary... a w domu procz niego sa tylko jeszcze starsze dwie niewiasty. - Skad to wszystko wiesz? - Pamietasz, panie, ze chrzescijanie mieli mnie w swym reku i oszczedzili. Glaukus myli sie wprawdzie, mniemajac, zem ja przyczyna jego nieszczesc, ale uwierzyl w to nieborak i wierzy dotad, a jednak oszczedzili mnie! Wiec nie dziw sie, panie, ze wdziecznosc napelnila mi serce. Jam czlowiek z dawnych, lepszych czasow. Zatem myslalem: mamze zaniechac moich przyjaciol i dobroczyncow? Zali nie byloby zatwardzialoscia nie zapytac o nich, nie wywiedziec sie, co sie z nimi dzieje, jak im sluzy zdrowie i gdzie mieszkaja? Na pessinuncka Cybele! Nie ja jestem do tego zdolny. Wstrzymywala mnie z poczatku obawa, zeby zle nie zrozumieli mych zamiarow. Ale milosc, jaka do nich mialem, okazala sie wieksza od obawy, a zwlaszcza dodala mi otuchy ta latwosc, z jaka oni przebaczaja wszelkie krzywdy. Przede wszystkim jednak myslalem o tobie, panie. Ostatnia nasza wyprawa zakonczyla sie porazka, a czyz taki syn Fortuny moze pogodzic sie z ta mysla? Wiec przygotowalem ci zwyciestwo. Dom stoi osobno. Mozesz go kazac otoczyc niewolnikom tak, ze i mysz sie nie wysliznie. O, panie, panie! od ciebie zalezy tylko, by jeszcze dzisiejszej nocy ta wielkoduszna krolewna znalazla sie w domu twoim. Ale jesli sie to stanie, pomysl, ze przyczynil sie do tego bardzo biedny i zglodnialy syn mojego ojca. Winicjuszowi krew naplynela do glowy. Pokusa raz jeszcze wstrzasnela calym jego jestestwem. Tak jest! To byl sposob i tym razem sposob pewny. Gdy raz bedzie mial Ligie u siebie, ktoz zdola mu ja odjac? Gdy raz uczyni Ligie swoja kochanka, coz jej pozostanie innego, jak zostac nia na zawsze? I niech zgina wszelkie nauki! Co dla niego beda znaczyli wowczas chrzescijanie, razem z ich milosierdziem i posepna wiara? Zali nie czas otrzasnac sie z tego wszystkiego? Zali nie czas rozpoczac zyc, jak wszyscy zyja? Co nastepnie uczyni Ligia, jak pogodzi swoj los z nauka, ktora wyznaje, to rowniez rzecz mniejsza. To sa rzeczy bez wagi! Przede wszystkim bedzie jego i to dzis jeszcze. A i to pytanie, czy sie w jej duszy ostoi owa nauka wobec tego nowego dla niej swiata, wobec rozkoszy i uniesien, ktorym musi sie poddac? A stac sie to moze jeszcze dzis. Dosc zatrzymac Chilona i wydac o zmroku rozkazy. I potem radosc bez konca! "Czym bylo moje zycie? - myslal Winicjusz. - Cierpieniem, niezaspokojona zadza i zadawaniem sobie ciaglych pytan bez odpowiedzi". W ten sposob przetnie i skonczy sie wszystko. Przypomnial sobie wprawdzie, ze przyrzekl jej, iz nie wzniesie na nia reki. Ale na coz przysiegal? Nie na bogow, bo w nich juz nie wierzyl, nie na Chrystusa, bo w Niego jeszcze nie wierzyl. Zreszta, jesli bedzie sie czula pokrzywdzona, zaslubi ja i w ten sposob wynagrodzi jej krzywde. Tak! Do tego czuje sie zobowiazanym, bo przeciez zawdziecza jej zycie. Tu przypomnial mu sie ow dzien, w ktorym wraz z Krotonem wpadl do jej schronienia; przypomnial sobie wzniesiona nad soba piesc Ursusa i wszystko, co nastapilo potem. Ujrzal ja znow schylona nad jego lozem, przebrana w stroj niewolnicy, piekna jak bostwo, dobroczynna i uwielbiona. Oczy jego mimo woli przeniosly sie na lararium i na ow krzyzyk, ktory zostawila mu odchodzac. Zali jej za to wszystko zaplaci nowym zamachem? Zali bedzie ja ciagal za wlosy do cubiculum jak niewolnice? I jakze potrafi to uczynic, skoro nie tylko jej pozada, ale ja kocha, a kocha za to wlasnie, ze jest taka, jaka jest? I nagle uczul, ze nie dosc mu ja miec w domu, nie dosc chwycic przemoca w ramiona i ze jego milosc chce juz czegos wiecej, to jest: jej zgody, jej kochania i jej duszy. Blogoslawiony ten dach, jesli ona wejdzie pod niego dobrowolnie, blogoslawiona chwila, blogoslawiony dzien, blogoslawione zycie. Wowczas szczescie obojga bedzie jako morze nieprzebrane i jako slonce. Ale porwac ja przemoca byloby to zabic na wieki takie szczescie, a zarazem zniszczyc, splugawic i zohydzic to, co jest najdrozsze i jedynie ukochane w zyciu. Zgroza przejela go teraz na sama mysl o tym. Spojrzal na Chilona, ktory, wpatrujac sie w niego, zasunal reke pod lachman i drapal sie niespokojnie, po czym przejelo go niewypowiedziane obrzydzenie i chec zdeptania tego dawnego pomocnika tak, jak depce sie plugawe robactwo lub jadowitego weza. Po chwili wiedzial juz, co ma uczynic. Lecz nie znajac w niczym miary, a idac za popedem swej srogiej rzymskiej natury, zwrocil sie do Chilona i rzekl: - Nie uczynie tego, co mi radzisz, bys jednak nie odszedl bez nagrody, na jaka zaslugujesz, kaze ci dac trzysta rozeg w domowym ergastulum . Chilo zbladl. W pieknej twarzy Winicjusza tyle bylo zimnej zawzietosci, iz ani chwili nie mogl sie ludzic nadzieja, by obiecana zaplata byla tylko okrutnym zartem. Wiec rzucil sie w jednej chwili na kolana i zgiawszy sie poczal jeczec przerywanym glosem: - Jak to, krolu perski? za co?... Piramido laski! Kolosie milosierdzia! za co?... Jam stary, glodny, nedzny... Sluzylem ci. Tak ze sie odwdzieczasz?... - Jak ty chrzescijanom - odparl Winicjusz. I zawolal dyspensatora. Lecz Chilo skoczyl do jego nog i objawszy je konwulsyjnie, wolal jeszcze, z twarza pokryta smiertelna bladoscia: - Panie, panie!... Jam stary! Piecdziesiat, nie trzysta... Piecdziesiat dosyc!... Sto, nie trzysta!... Litosci! litosci! Winicjusz odtracil go noga i wydal rozkaz. W mgnieniu oka za dyspensatorem wbieglo dwoch silnych Kwadow, ktorzy, porwawszy Chilona za resztki wlosow, okrecili mu glowe jego wlasnym lachmanem i powlekli go do ergastulum. - W imie Chrystusa!... - zawolal Grek we drzwiach do korytarza. Winicjusz zostal sam. Wydany rozkaz podniecil go i ozywil. Tymczasem staral sie zebrac rozpierzchle mysli i przyprowadzic je do ladu. Czul wielka ulge i zwyciestwo, jakie nad soba odniosl, napelnialo go otucha. Zdawalo mu sie, ze uczynil jakis wielki krok ku Ligii i ze powinna go spotkac za to jakas nagroda. W pierwszej chwili nie przyszlo mu nawet na mysl, jak ciezkiej dopuscil sie niesprawiedliwosci wzgledem Chilona i ze kazal go smagac za to samo, za co przedtem nagradzal. Nadto byl jeszcze Rzymianinem, by go mial bolec cudzy bol i by mial zaprzatac swa uwage jednym nedznym Grekiem. Gdyby nawet byl pomyslal o tym, sadzilby, iz postapil slusznie, rozkazawszy ukarac nikczemnika. Lecz on myslal o Ligii i mowil jej: "Nie zaplace ci zlem za dobre, a gdy sie kiedys dowiesz, jak postapilem z tym, ktory chcial mnie namowic do podniesienia na ciebie reki, bedziesz mi za to wdzieczna". Tu jednak zastanowil sie, czy Ligia pochwalilaby jego postepek z Chilonem. Wszakze nauka, ktora ona wyznaje, kaze przebaczac; wszak chrzescijanie przebaczyli nedznikowi, choc wieksze mieli do zemsty powody. Wowczas dopiero ozwal mu sie w duszy krzyk: "W imie Chrystusa!" Przypomnial sobie, ze podobnym okrzykiem Chilo wykupil sie z rak Liga, i postanowil darowac mu reszte kary. W tym celu mial wlasnie zawolac dyspensatora, gdy ten sam stanal przed nim i rzekl: - Panie, ow starzec omdlal, a moze i umarl. Czy mam kazac go cwiczyc dalej? - Ocucic go i stawic przede mna. Rzadca atrium znikl za zaslona, lecz cucenie nie musialo isc latwo, albowiem Winicjusz czekal jeszcze czas dlugi i poczynal sie juz niecierpliwic, gdy wreszcie niewolnicy wprowadzili Chilona i na znak dany sami cofneli sie natychmiast. Chilo blady byl jak plotno i wzdluz nog jego splywaly na mozaike atrium nitki krwi. Byl jednak przytomny i padlszy na kolana poczal mowic z wyciagnietymi rekoma: - Dzieki ci panie! Jestes milosierny i wielki. - Psie - rzekl Winicjusz - wiedz, zem ci przebaczyl dla tego Chrystusa, ktoremu i sam zycie zawdzieczam. - Bede sluzyl, panie, Jemu i tobie. - Milcz i sluchaj. Wstan! Pojdziesz ze mna i pokazesz mi dom, w ktorym mieszka Ligia. Chilo zerwal sie, lecz zaledwie stanal na nogach, pobladl jeszcze smiertelniej i rzekl mdlejacym glosem: - Panie, jam naprawde glodny... Pojde, panie, pojde! Lecz nie mam sil... Kaz mi dac choc resztki z misy twego psa, a pojde! Winicjusz kazal mu dac jesc, sztuke zlota i plaszcz. Lecz Chilo, ktorego oslabily razy i glod, nie mogl isc nawet po posilku, choc strach podnosil mu wlosy na glowie, by Winicjusz nie wzial jego oslabienia za opor i nie kazal go smagac na nowo. - Niech jeno wino mnie rozgrzeje - powtarzal szczekajac zebami - bede mogl isc zaraz, chocby do Wielkiej Grecji. Jakoz po pewnym czasie odzyskal troche sil i wyszli. Droga byla dluga. Linus bowiem mieszkal, jak wieksza czesc chrzescijan, na Zatybrzu, niedaleko od domu Miriam. Chilo pokazal wreszcie Winicjuszowi osobny maly domek, otoczony murem pokrytym calkiem przez bluszcze, i rzekl: - To tu, panie. - Dobrze - rzekl Winicjusz - idz teraz precz, ale pierwej posluchaj, co ci powiem: zapomnij, zes mi sluzyl; zapomnij, gdzie mieszka Miriam, Piotr i Glaukus; zapomnij rowniez o tym domu i o wszystkich chrzescijanach. Przyjdziesz kazdego miesiaca do mego domu, gdzie Demas wyzwoleniec bedzie ci wyplacal po dwie sztuki zlota. Lecz gdybys dalej szpiegowal chrzescijan, kaze cie zacwiczyc lub oddam w rece prefekta miasta. Chilo sklonil sie i rzekl: - Zapomne. Lecz gdy Winicjusz znikl na zakrecie uliczki, wyciagnal za nim rece i grozac piesciami, zawolal: - Na Ate i na Furie, nie zapomne! Po czym znow oslabl. Winicjusz udal sie wprost do domu, w ktorym zamieszkiwala Miriam. Przed brama spotkal Nazariusza, ktory zmieszal sie na jego widok, ale on pozdrowil go uprzejmie i kazal sie prowadzic do mieszkania matki. W mieszkaniu procz Miriam zastal Piotra, Glauka, Kryspa, a nadto i Pawla z Tarsu, ktory swiezo byl wrocil z Fregellae. Na widok mlodego trybuna zdziwienie odbilo sie na wszystkich twarzach, on zas rzekl: - Pozdrawiam was w imie Chrystusa, ktorego czcicie. - Niech imie Jego bedzie wyslawiane na wieki. - Widzialem wasza cnote i doswiadczylem dobroci, wiec przychodze jako przyjaciel. - I pozdrawiamy cie jako przyjaciela - odpowiedzial Piotr. - Siadz, panie, i podziel z nami posilek jako gosc nasz. - Siade i podziele z wami posilek, jeno pierwej wysluchajcie mnie: ty, Piotrze, i ty, Pawle z Tarsu, abyscie poznali szczerosc moja. Wiem, gdzie jest Ligia; wracam sprzed domu Linusa, ktory lezy blisko tego mieszkania. Mam prawo do niej, dane mi od cezara, mam w miescie, w domach moich, blisko piecset niewolnikow; moglbym otoczyc jej schronienie i pochwycic ja, a jednak nie uczynilem tego i nie uczynie. - Przeto blogoslawienstwo Pana bedzie nad toba i bedzie oczyszczone serce twoje - rzekl Piotr. - Dziekuje ci, ale posluchajcie mnie jeszcze: nie uczynilem tego, choc zyje w mece i tesknocie. Przedtem, nim bylem z wami, bylbym niechybnie wzial ja i zatrzymal przemoca, ale wasza cnota i wasza nauka, chociaz jej nie wyznawam, zmienila cos i w mojej duszy tak, ze nie waze sie juz na przemoc. Sam nie wiem, dlaczego sie tak stalo, ale tak jest! Za czym przychodze do was, bo wy Ligii zastepujecie ojca i matke, i mowie wam: dajcie mi ja za zone, a ja przysiegne wam, ze nie tylko jej nie wzbronie wyznawac Chrystusa, ale i sam poczne sie uczyc Jego nauki. Mowil z podniesiona glowa, glosem stanowczym, ale byl jednak wzruszony i nogi drzaly mu pod pasiastym plaszczem, gdy zas po slowach jego nastalo milczenie, poczal mowic dalej, jakby chcac uprzedzic niepomyslna odpowiedz: - Wiem, jakie sa przeszkody, ale miluje ja jak oczy wlasne i chociaz nie jestem jeszcze chrzescijaninem, nie jestem nieprzyjacielem ni waszym, ni Chrystusa. Chce przed wami byc w prawdzie, abyscie mogli mi ufac. Idzie w tej chwili o zycie moje, a jednak mowie wam prawde. Inny rzeklby wam moze: "Ochrzcijcie mnie!" - ja mowie: "Oswieccie mnie!" Wierze, ze Chrystus zmartwychwstal, bo to prawia ludzie prawda zyjacy, ktorzy Go widzieli po smierci. Wierze, bom sam widzial, ze wasza nauka plodzi cnote, sprawiedliwosc i milosierdzie, nie zas zbrodnie, o ktore was posadzaja. Niewielem jej dotad poznal. Tyle, co od was, z waszych uczynkow, tyle, co od Ligii, tyle, co z rozmow z wami. A przecie, powtarzam wam, ze i we mnie cos sie juz przez nia zmienilo. Trzymalem dawniej zelazna reka slugi moje, teraz - nie moge. Nie znalem litosci, teraz znam. Kochalem sie w rozkoszy, teraz ucieklem ze stawu Agryppy, bo mi tchu od obrzydzenia nie stalo. Dawniej wierzylem w przemoc, dzis sie jej wyrzeklem. Wiedzcie, ze sam siebie nie poznaje, ale zbrzydly mi uczty, zbrzydlo wino, spiewanie, cytry i wience, zbrzydl dwor cezara i nagie ciala, i wszystkie zbrodnie. A gdy mysle, ze Ligia jest jako snieg w gorach, to miluje ja tym bardziej; a gdy pomysle, ze jest taka przez wasza nauke, to miluje i te nauke i chce jej! Ale ze jej nie rozumiem, ze nie wiem, czy w niej zyc potrafie i czy zniesie ja natura moja, przeto zyje w niepewnosci i mece, jakobym zyl w ciemnicy. Tu brwi na czole zbiegly mu sie w bolesna falde i rumieniec wystapil na policzki, po czym znow mowil coraz spieszniej i z coraz wiekszym wzruszeniem: - Widzicie! Mecze sie i z milosci, i od mroku. Mowili mi, ze w waszej nauce nie ostoi sie ni zycie, ni radosc ludzka, ni szczescie, ni prawo, ni porzadek, ni zwierzchnosc, ni wladztwo rzymskie. Zali tak jest? Mowili mi, zescie ludzie szaleni; powiedzcie, co przynosicie? Czy grzech milowac? Czy grzech czuc radosc? Czy grzech chciec szczescia? Czy wyscie nieprzyjaciolmi zycia? Czy trzeba chrzescijaninowi byc nedzarzem? Czy mialbym sie wyrzec Ligii? Jaka jest wasza prawda? Wasze uczynki i wasze slowa sa jako woda przejrzysta, ale jakie dno tej wody? Widzicie, zem szczery. Rozproszcie ciemnosci! Bo mnie powiedzieli jeszcze i to: "Grecja stworzyla madrosc i pieknosc, Rzym moc, a oni co przynosza?" Wiec powiedzcie, co przynosicie? Jesli za drzwiami waszymi jest jasnosc, to mi otworzcie! - Przynosim milosc - rzekl Piotr. A Pawel z Tarsu dodal: - Gdybym mowil jezykami ludzkimi i anielskimi, a milosci bym nie mial, bylbym jako miedz brzakajaca... Lecz serce starego Apostola wzruszylo sie ta dusza w mece, ktora, jak ptak zamkniety w klatce, rwala sie do powietrza i slonca, wiec wyciagnal ku Winicjuszowi rece i rzekl: - Kto puka, bedzie mu otworzono, i laska Pana jest nad toba, przeto blogoslawie tobie, twojej duszy i twojej milosci w imie Zbawiciela swiata. Winicjusz, ktory i tak mowil w uniesieniu, uslyszawszy blogoslawienstwo skoczyl ku Piotrowi i wowczas stala sie rzecz nadzwyczajna. Oto ten potomek Kwirytow, ktory do niedawna nie uznawal w obcym czlowieka, chwycil rece starego Galilejczyka i poczal je z wdziecznoscia do ust przyciskac. A Piotr ucieszyl sie, albowiem rozumial, ze siejba znow padla na jedna wiecej role i ze jego siec rybacza ogarnela jedna wiecej dusze. Obecni zas, nie mniej ucieszeni tym jawnym znakiem czci dla Bozego Apostola, zawolali jednym glosem: - Chwala na wysokosciach Panu! Winicjusz powstal z rozjasniona twarza i poczal mowic: - Widze, ze szczescie moze miedzy wami mieszkac, bo czuje sie szczesliwy, i mniemam, ze tak samo w innych mnie przekonacie rzeczach. Ale to wam jeszcze powiem, ze nie stanie sie to w Rzymie; cezar jedzie do Ancjum, a ja z nim musze, gdyz mam rozkaz. Wiecie, ze nie posluchac - to smierc. Ale jeslim znalazl laske w waszych oczach, jedzcie ze mna, abyscie mnie nauczali prawdy waszej. Bezpieczniej wam tam bedzie niz mnie samemu; w tym wielkim natloku ludzi bedziecie mogli opowiadac wasza prawde na samym dworze cezara. Mowia, ze Akte jest chrzescijanka, a i miedzy pretorianami sa chrzescijanie, bom sam widzial, jak zolnierze klekali przed toba, Piotrze, u bramy Nomentanskiej. W Ancjum mam wille, w ktorej zbierac sie bedziemy, aby pod bokiem Nerona sluchac nauk waszych. Mowil mi Glaukus, ze wy dla jednej duszy gotowiscie na krance swiata wedrowac, wiec uczyncie to dla mnie, coscie uczynili dla tych, dla ktorych przyszliscie tu az z Judei, uczyncie i nie opuszczajcie duszy mojej! Oni uslyszawszy to poczeli sie naradzac, myslac z radoscia o zwyciestwie swej nauki i o znaczeniu, jakie dla poganskiego swiata miec bedzie nawrocenie sie augustianina i potomka jednego z najstarszych rodow rzymskich. Gotowi byli istotnie wedrowac na krance swiata dla jednej duszy ludzkiej i od smierci Mistrza nic przecie innego nie czynili, wiec odpowiedz odmowna nie przeszla im nawet przez mysl. Ale Piotr byl w tej chwili pasterzem calej rzeszy, wiec jechac nie mogl, natomiast Pawel z Tarsu, ktory niedawno byl w Arycji i we Fregellae, a wybieral sie znow w dluga podroz na Wschod, aby odwiedzic tamtejsze koscioly i ozywic je nowym duchem gorliwosci, zgodzil sie towarzyszyc mlodemu trybunowi do Ancjum, latwo mu bowiem bylo znalezc tam statek idacy na morza greckie. Winicjusz, jakkolwiek zasmucil sie, ze Piotr, ktoremu byl tyle obowiazany, nie bedzie mu towarzyszyl, podziekowal jednak z wdziecznoscia, a nastepnie zwrocil sie do starego Apostola z ostatnia prosba. - Wiedzac mieszkanie Ligii - rzekl - moglbym sam pojsc do niej i spytac, jako jest rzecz sluszna, czyli zechce mnie za meza, jesli dusza moja stanie sie chrzescijanska, ale wole cie prosic, Apostole: pozwol mi ja widziec albo wprowadz mnie sam do niej. Nie wiem, jak dlugo przyjdzie mi zabawic w Ancjum, i pamietajcie, ze przy cezarze nikt nie jest pewny swego jutra. Juz mi mowil i Petroniusz, ze nie calkiem mi tam bedzie bezpiecznie. Niechze ja ujrze przedtem, niech nasyce nia oczy i niech ja zapytam, czy mi zle zapomni i czy dobre ze mna podzieli. A Piotr Apostol usmiechnal sie dobrotliwie i rzekl: - A ktoz by ci slusznej radosci mial odmawiac, synu moj. Winicjusz znow pochylil sie do jego rak, albowiem calkiem juz nie mogl wezbranego serca pohamowac. Apostol zas wzial go za skronie i rzekl: - Ale ty sie cezara nie boj, bo to ci powiadam, ze wlos nie spadnie ci z glowy. Po czym wyslal Miriam po Ligie, przykazujac, by nie mowila jej, kogo miedzy nimi znajdzie, by i dziewczynie tym wieksza sprawic radosc. Bylo niedaleko, wiec po krotkim czasie zgromadzeni w izbie ujrzeli wsrod mirtow ogrodka Miriam prowadzaca za reke Ligie. Winicjusz chcial biec naprzeciw, lecz na widok tej umilowanej postaci szczescie odjelo mu sily - i stal z bijacym sercem, bez tchu, zaledwie mogac sie utrzymac na nogach, stokroc wiecej wzruszony niz wowczas, kiedy po raz pierwszy w zyciu uslyszal strzaly Partow warczace kolo swojej glowy. Ona wbiegla nie spodziewajac sie niczego i na jego widok stanela rowniez jak wryta. Twarz jej zaczerwienila sie i wraz pobladla bardzo, po czym jela spogladac zdumionymi, a zarazem przeleklymi oczyma na obecnych. Lecz naokol widziala jasne, pelne dobroci spojrzenia, Apostol zas Piotr zblizyl sie do niej i rzekl: - Ligio, milujeszze ty go zawsze? Nastala chwila milczenia. Usta poczely jej drzec jak u dziecka, ktoremu zbiera sie na placz i ktore czujac sie winnym widzi jednak, ze trzeba przyznac sie do winy. - Odpowiedz - rzekl Apostol. Wowczas z pokora i lekiem w glosie wyszeptala obsuwajac sie do kolan Piotra: - Tak jest... Lecz Winicjusz w jednej chwili kleknal przy niej, Piotr zas polozyl rece na ich glowach i rzekl: - Milujcie sie w Panu i na chwale Jego, albowiem nie masz grzechu w milosci waszej. Chodzac po ogrodku Winicjusz opowiadal jej w krotkich, wyrwanych z glebi serca slowach to, co przed chwila wyznal Apostolom: wiec niepokoj swej duszy, zmiany, jakie w nim zaszly, i wreszcie te niezmierna tesknote, ktora przeslonila mu zycie od czasu, jak opuscil mieszkanie Miriam. Przyznal sie Ligii, ze chcial o niej zapomniec, ale nie mogl. Myslal o niej po calych dniach i nocach. Przypominal mu ja ow krzyzyk zwiazany z galazek bukszpanu, ktory mu zostawila, a ktory umiescil w lararium i mimo woli czcil jak cos boskiego. I tesknil coraz mocniej, bo kochanie bylo od niego silniejsze i juz u Aulusow objelo calkiem jego dusze... Innym przeda nic zycia Parki, a jemu przedla ja milosc, tesknota i smutek. Zle byly jego postepki, ale plynely z milosci. Kochal ja u Aulusow i na Palatynie, i gdy ja widzial na Ostrianum sluchajaca slow Piotra, i gdy szedl ja porywac z Krotonem, i gdy czuwala przy jego lozu, i gdy go opuscila. Przyszedl oto Chilo, ktory odkryl jej mieszkanie i radzil ja porwac, ale on wolal ukarac Chilona i pojsc do Apostolow prosic o prawde i o nia... I niech bedzie blogoslawiona ta chwila, w ktorej taka mysl przyszla mu do glowy, bo oto jest przy niej, a wszakze juz ona nie bedzie wiecej uciekala przed nim, tak jak ostatnim razem uciekla z mieszkania Miriam? - Ja nie przed toba ucieklam - rzekla Ligia. - Wiec czemus to uczynila? A ona podniosla na niego swe oczy koloru irysow, po czym schyliwszy zawstydzona glowe odrzekla: - Ty wiesz... Winicjusz umilkl na chwile z nadmiaru szczescia, po czym znow jal mowic, jak powoli otwieraly mu sie oczy, ze ona jest calkiem rozna od Rzymianek i chyba do jednej Pomponii podobna. Nie umial jej zreszta dobrze wypowiedziec, albowiem sam nie zdawal sobie sprawy z tego, co czul, ze w niej przychodzi na swiat jakas zupelnie inna pieknosc, ktorej dotad na swiecie nie bywalo, a ktora nie tylko jest posagiem, ale i dusza. Powiedzial jej natomiast to, co napelnilo ja radoscia, ze ja pokochal nawet za to, iz uciekala przed nim, i ze bedzie mu swieta przy ognisku. Po czym chwyciwszy jej reke nie mogl wiecej mowic, patrzal tylko na nia z zachwytem, jak na odzyskane szczescie zycia, i powtarzal jej imie, jakby chcac sie upewnic, ze ja odnalazl i ze jest przy niej: - O Ligio! O Ligio!... Wreszcie jal ja rozpytywac, co sie dzialo w jej duszy, a ona przyznala mu sie, ze go pokochala jeszcze w domu Aulusow i ze gdyby ja byl odprowadzil do nich z Palatynu, bylaby wyznala im swoja milosc i starala sie przeblagac ich gniew na niego. - Ja ci przysiegam - rzekl Winicjusz - ze mnie w mysli nawet nie postalo odbierac cie Aulusom. Petroniusz powie ci kiedys, zem juz wowczas mowil mu, ze cie kocham i ze pragne cie zaslubic. Powiedzialem mu: "Niech omasci drzwi moje wilczym tluszczem i niech zasiadzie przy moim ognisku!" Ale on mnie wysmial i poddal cezarowi mysl, by cie zazadal jako zakladniczki i oddal mnie. Ilez razy przeklinalem go w moim zalu, ale moze to pomyslny los tak zrzadzil, bo inaczej bym nie poznal chrzescijan i nie zrozumial ciebie... - Wierz mi, Marku - odrzekla Ligia - ze to Chrystus umyslnie prowadzil cie ku sobie. Winicjusz podniosl glowe z pewnym zdziwieniem. - Prawda! - odpowiedzial z zywoscia - wszystko skladalo sie tak dziwnie, zem szukajac ciebie spotkal sie z chrzescijanami... W Ostrianum ze zdumieniem sluchalem Apostola, bom takich rzeczy nigdy nie slyszal. To tys modlila sie za mnie. - Tak - odpowiedziala Ligia. Przeszli kolo letnika pokrytego gestwa bluszczu i zblizyli sie do miejsca, w ktorym Ursus, zdlawiwszy Krotona, rzucil sie na Winicjusza. - Tu - rzekl mlody czlowiek - gdyby nie ty, bylbym zginal. - Nie przypominaj! - odpowiedziala Ligia - i nie pamietaj tego Ursusowi. - Moglzebym mscic sie nad nim za to, ze cie bronil? Gdyby byl niewolnikiem, zaraz darowalbym mu wolnosc. - Gdyby byl niewolnikiem, Aulusowie dawno by go wyzwolili. - Pamietasz - rzekl Winicjusz - zem cie chcial wrocic Aulusom? Ales ty mi odrzekla, ze cezar moglby sie o tym dowiedziec i mscic sie nad nimi. Patrzze: teraz bedziesz ich mogla widywac, ilekroc zechcesz. - Dlaczego, Marku? - Mowie: "teraz", a mysle, ze bedziesz ich mogla widywac bezpiecznie wowczas, gdy bedziesz moja. Tak!... Bo gdyby cezar dowiedziawszy sie o tym zapytal, com uczynil z zakladniczka, ktora mi powierzyl, rzekne: "Zaslubilem ja, i do Aulusow chodzi z mojej woli". On dlugo w Ancjum nie zabawi, bo mu sie chce do Achai, a chocby i zabawil, nie potrzebuje widywac go codziennie. Gdy Pawel z Tarsu nauczy mnie waszej Prawdy, zaraz chrzest przyjme i wroce tu, odzyskam przyjazn Aulusow, ktorzy w tych dniach wracaja do miasta, i nie bedzie juz przeszkod, a wowczas zabiore cie i posadze przy moim ognisku. O carissima! carissima! To rzeklszy wyciagnal rece, jakby niebo biorac na swiadka swej milosci, a Ligia podnioslszy na niego swietliste oczy rzekla: - I wowczas powiem: "Gdzie ty, Kajus, tam i ja, Kaja". - Nie, Ligio! - zawolal Winicjusz - przysiegam ci, ze nigdy zadna kobieta nie byla tak czczona w domu meza, jak ty bedziesz w moim. Przez chwile szli w milczeniu, nie mogac objac piersiami szczescia, rozkochani w sobie, podobni do dwojga bostw i tak piekni, jakby ich wraz z kwiatami wydala na swiat wiosna. Staneli wreszcie pod cyprysem rosnacym blisko wejscia do izby. Ligia oparla sie o jego pien. Winicjusz zas znow poczal prosic drgajacym glosem: - Kaz Ursusowi pojsc do domu Aulusow, zabrac twoje sprzety i zabawki dziecinne i przeniesc do mnie. A ona, splonawszy jak roza lub jak jutrzenka, odrzekla: - Zwyczaj kaze inaczej. - Ja wiem. Zanosi je zwykle pronuba dopiero za oblubienica, ale uczyn to dla mnie. Ja zabiore je do mojej willi w Ancjum i beda mi cie przypominaly. Tu zlozyl rece i jal powtarzac jak dziecko, ktore prosi: - Pomponia wroci w tych dniach, wiec uczyn to, diva, uczyn, carissima. - Niech Pomponia zrobi, jak zechce - odrzekla Ligia plonac na wspomnienie "pronuby" jeszcze silniej. I znow umilkli, gdyz milosc poczela im tamowac dech w piersiach. Ligia stala oparta plecami o cyprys, z twarza bielejaca w cieniu na ksztalt kwiatu, ze spuszczonymi oczyma i falujaca zywiej piersia, a Winicjusz mienil sie na twarzy i bladl. W ciszy poludniowej slyszeli bicie wlasnych serc i w upojeniu wzajemnym ow cyprys, krzewy mirtowe i bluszcze letnika zmienialy im sie w ogrod milosci. Lecz Miriam ukazala sie we drzwiach i zaprosila ich na poludniowy posilek. Zasiedli wowczas wsrod Apostolow, ci zas patrzyli na nich z uciecha, jako na mlode pokolenie, ktore po ich smierci mialo zachowac i siac dalej ziarno nowej nauki. Piotr lamal i blogoslawil chleb; na wszystkich twarzach byl spokoj i jakies ogromne szczescie zdawalo sie przepelniac cala te izbe. - Patrzze - rzekl wreszcie Pawel zwracajac sie do Winicjusza - zalismy nieprzyjaciolmi zycia i radosci? Ow zas odpowiedzial: - Wiem, jako jest, bom nigdy nie byl tak szczesliwy jak miedzy wami. Wieczorem dnia tego Winicjusz przechodzac przez Forum do domu spostrzegl przy wejsciu na Vicus Tuscus zlocona lektyke Petroniusza, niesiona przez osmiu Bitynczykow, i zatrzymawszy ich znakiem reki, zblizyl sie do firanek. - Obys mial sen przyjemny i blogi! - zawolal smiejac sie na widok uspionego Petroniusza. - Ach, to ty! - rzekl ocknawszy sie Petroniusz. - Tak, zdrzemnalem sie, bom noc spedzil na Palatynie. Teraz wybralem sie, by sobie kupic cos do czytania do Ancjum... Co slychac? - Chodzisz po ksiegarniach? - spytal Winicjusz. - Tak. Nie chce wprowadzic nieladu w bibliotece, wiec na droge czynie osobne zapasy. Podobno wyszly nowe rzeczy Musoniusza i Seneki. Szukam takze Persjusza i pewnego wydania eklog Wergilego, ktorego nie mam. Och, jakiz jestem zmeczony i jak rece mnie bola od zdejmowania zwojow z kolkow... Bo gdy sie jest raz w ksiegarni, ciekawosc bierze to i owo zobaczyc. Bylem u Awiruna, u Atraktusa na Argiletum, a przedtem jeszcze u Sozjuszow na Vicus Sandalarius. Na Kastora! Jak mi sie spac chce!... - Byles na Palatynie, wiec ja ciebie spytam, co slychac? Albo wiesz co? Odeslij lektyke i puszki z ksiazkami, a pojdz do mnie. Pomowimy o Ancjum i o czyms jeszcze. - Dobrze - odrzekl Petroniusz wysuwajac sie z lektyki. - Musisz przecie wiedziec, ze pojutrze wybieramy sie do Ancjum. - Skadze bym mial wiedziec? - Na jakim ty swiecie zyjesz? A wiec ja pierwszy zwiastuje ci nowine? Tak! Badz gotow na pojutrze rano. Groch na oliwie nie pomogl, chustka na grubym karku nie pomogla i Miedzianobrody ochrypl. Wobec tego nie ma mowy o zwloce. Przeklina Rzym i jego powietrze, na czym swiat stoi, rad by go z ziemia zrownac albo zniszczyc ogniem i chce mu sie morza jak najpredzej. Powiada, ze te zapachy, ktore wiatr niesie z waskich uliczek, wtraca go do grobu. Dzis czyniono wielkie ofiary we wszystkich swiatyniach, by mu wrocil glos - i biada Rzymowi, a zwlaszcza senatowi, jesli predko nie wroci. - Nie byloby po co jechac wowczas do Achai. - Alboz nasz boski cezar ten jeden tylko talent posiada? - odrzekl smiejac sie Petroniusz. - Wystapilby na igrzyskach olimpijskich jako poeta ze swoim pozarem Troi, jako woznica, jako muzyk, jako atleta, ba, nawet jako tancerz i zabralby w kazdym razie wszystkie korony przeznaczone dla zwyciezcow. Czy wiesz, dlaczego ta malpa ochrypla? Oto wczoraj zachcialo mu sie dorownac w tancu naszemu Parysowi i tanczyl nam przygode Ledy, przy czym spotnial i zaziebil sie. Caly byl mokry i klejki jak wegorz swiezo wyjety z wody. Zmienial maski jedna po drugiej, krecil sie jak wrzeciono, machal rekami jak spity majtek i az obrzydliwosc brala patrzec na ten wielki brzuch i na te cienkie nogi. Parys uczyl go od dwoch tygodni, ale wyobrazze sobie Ahenobarba jako Lede albo boga-labedzia. To labedz! Nie ma co mowic! Ale on chce publicznie wystapic z ta pantomina, naprzod w Ancjum, a potem w Rzymie. - Gorszono sie juz tym, ze spiewal publicznie, ale pomyslec sobie, ze cezar rzymski wystapi jako mima, nie! Tego chyba Rzym nie zniesie! - Moj drogi! Rzym wszystko zniesie, a senat uchwali dziekczynienie "ojcu ojczyzny". Po chwili zas dodal: - A gawiedz dumna jeszcze z tego, ze cezar jest jej blaznem. - Powiedz sam, czy mozna bylo wiecej spodlec? Petroniusz ruszyl ramionami. - Ty sobie zyjesz w domu i w swoich rozmyslaniach to o Ligii, to o chrzescijanach, wiec chyba nie wiesz, co sie stalo przed paru dniami. Przecie Nero zaslubil publicznie Pitagorasa. Wystepowal jako panna mloda. Zdawaloby sie, ze to juz miara szalenstwa przebrana, nieprawda? I coz powiesz: przyszli wezwani flaminowie i dali mu uroczyscie slub. Bylem przy tym! I ja duzo moge zniesc, a jednak wyznaje, izem pomyslal, ze bogowie, jesli sa, to powinni dac jaki znak... Ale cezar nie wierzy w bogow i ma racje. - Jest zatem w jednej osobie najwyzszym kaplanem, bogiem i ateista - rzekl Winicjusz. Petroniusz poczal sie smiac: - Prawda! Nie przyszlo mi to do glowy, a to jest polaczenie, jakiego swiat dotad nie widzial. Po czym przystanawszy rzekl: - Bo trzeba jeszcze dodac, ze ten najwyzszy kaplan, ktory nie wierzy w bogow, i ten bog, ktory z nich drwi, boi sie ich, jako ateista. - Dowodem to, co zaszlo w swiatyni Westy. - Co za swiat! - Jaki swiat, taki cezar! - Ale to dlugo nie potrwa. Tak rozmawiajac weszli do domu Winicjusza, ktory wesolo zawolal o wieczerze, a nastepnie zwrocil sie do Petroniusza i rzekl: - Nie, moj drogi, swiat musi sie odrodzic. - My go nie odrodzim - odpowiedzial Petroniusz - chocby dlatego, ze w czasach Nerona czlowiek jest jako motyl: zyje w sloncu laski, a przy pierwszym chlodnym powiewie ginie... chocby nie chcial! Na syna Mai! Nieraz zadaje sobie pytanie, jakim cudem taki Lucjusz Saturninus mogl dozyc dziewiecdziesieciu trzech lat, przezyc Tyberiusza, Kaligule, Klaudiusza?... Ale mniejsza z tym. Czy pozwolisz mi poslac twoja lektyke po Eunice? Przeszla mi jakos ochota do snu i chcialbym sie weselic. Kaz na wieczerze przyjsc cytrzyscie, a potem pogadamy o Ancjum. Trzeba o tym pomyslec, a zwlaszcza tobie. Winicjusz wydal rozkaz, by poslano po Eunice, ale oswiadczyl, ze nad pobytem w Ancjum nie mysli sobie lamac glowy. Niech ja lamia ci, ktorzy nie umieja zyc inaczej, jak w promieniach laski cezara. Swiat nie konczy sie na Palatynie, zwlaszcza dla tych, ktorzy co innego maja w sercu i w duszy. I mowil to tak niedbale, z takim ozywieniem i tak wesolo, ze wszystko to uderzylo Petroniusza, wiec popatrzywszy na niego przez chwile, rzekl: - Co sie z toba dzieje? Tys dzis taki, jak byles wowczas, gdys jeszcze nosil zlota bulle na szyi. - Jestem szczesliwy - odrzekl Winicjusz. - Zaprosilem cie do siebie umyslnie, by ci to powiedziec. - Co ci sie zdarzylo? - Cos takiego, czego bym nie odstapil za imperium rzymskie. To rzeklszy siadl, wsparl ramie na poreczy krzesla, glowe na ramieniu i poczal mowic z twarza pelna usmiechow i z jasniejacym wzrokiem: - Czy pamietasz, jak bylismy razem u Aulusa Plaucjusza i tam po raz pierwszy widziales boska dziewczyne, ktoras sam nazwal jutrzenka i wiosna? Pamietasz te Psyche, te nieporownana, te najpiekniejsza z dziewic i z waszych bogin? Petroniusz patrzyl na niego z takim zdziwieniem, jakby chcial sprawdzic, czy glowa jego jest w porzadku. - Po jakiemu ty mowisz? - rzekl wreszcie. - Oczywiscie, ze pamietam Ligie. A Winicjusz rzekl: - Jestem jej narzeczonym. - Co?... Lecz Winicjusz zerwal sie i zawolal dyspensatora. - Niech niewolnicy stana tu przede mna co do jednej duszy! Zywo! - Jestes jej narzeczonym? - powtorzyl Petroniusz. Lecz nim ochlonal ze zdziwienia, ogromne atrium Winicjuszowego domu zaroilo sie od ludzi. Biegli zdyszani starcy, mezczyzni w sile wieku, kobiety, chlopieta i dziewczyny. Z kazda chwila atrium napelnialo sie coraz szczelniej: na korytarzach, zwanych fauces, slychac bylo glosy nawolujace sie w rozmaitych jezykach. Wreszcie ustawili sie wszyscy murem pod scianami i wsrod kolumn, Winicjusz zas, stanawszy kolo impluvium, zwrocil sie do Demasa wyzwolenca i rzekl: - Ktorzy wysluzyli w domu lat dwadziescia, maja sie stawic jutro u pretora, gdzie otrzymaja wolnosc; ktorzy nie wysluzyli, otrzymaja po trzy sztuki zlota i podwojna porcje przez tydzien. Do ergastulow wiejskich poslac rozkaz, by odpuszczono kary, zdjeto kajdany z nog ludziom i karmiono ich dostatnio. Wiedzcie, ze nastal dla mnie szczesliwy dzien, i chce, by radosc byla w domu. Oni przez chwile stali w milczeniu, jakby uszom wlasnym nie wierzac, po czym wszystkie rece podniosly sie naraz do gory i wszystkie usta zawolaly: - Aa! Panie! aaa!... Winicjusz odprawil ich znakiem reki, wiec choc mieli ochote dziekowac i padac mu do nog, odeszli spiesznie, napelniajac dom szczesciem od podziemi do dachu. - Jutro - rzekl Winicjusz - kaze im jeszcze zejsc sie w ogrodzie i kreslic przed soba znaki, jakie chca. Tych, ktorzy nakresla rybe, wyzwoli Ligia. Lecz Petroniusz, ktory nie dziwil sie nigdy dlugo niczemu, ochlodl juz i zapytal: - Rybe? Aha! Pamietam, co mowil Chilo: to znak chrzescijan. Po czym wyciagnal reke do Winicjusza i rzekl: - Szczescie jest zawsze tam, gdzie je czlowiek widzi. Niech Flora sypie wam kwiaty pod nogi przez dlugie lata. Zycze ci wszystkiego, czego sam sobie zyczysz. - To ci dziekuje, bom myslal, ze bedziesz odradzal, a to, widzisz, bylby stracony czas. - Ja, odradzac? Bynajmniej. Owszem, mowie ci, ze dobrze robisz. - Ha, zmienniku! - odrzekl wesolo Winicjusz - zalis zapomnial, cos mi niegdys mowil, gdysmy wychodzili z domu Grecyny? Lecz Petroniusz odpowiedzial z zimna krwia: - Nie, ale zmienilem zdanie. Po chwili zas dodal: - Moj kochany! W Rzymie wszystko sie zmienia. Mezowie zmieniaja zony, zony zmieniaja mezow, dlaczegoz ja bym nie mial zmienic zdania? Niewiele braklo, a Nero bylby zaslubil Akte, ktora umyslnie dla niego wywiedli z krolewskiego rodu. I coz! Mialby uczciwa zone, a my uczciwa Auguste. Na Proteusza i jego morskie pustkowia! Zawsze bede zmienial zdanie, ilekroc uznam to za stosowne lub wygodne. Co do Ligii, jej krolewskie pochodzenie pewniejsze jest niz pergamscy przodkowie Akte. Ale ty sie strzez w Ancjum Poppei, ktora jest msciwa. - Ani mysle! Wlos mi nie spadnie z glowy w Ancjum. - Jesli sadzisz, ze mnie jeszcze raz zadziwisz, to sie mylisz, ale skad masz te pewnosc? - Powiedzial mi to Piotr Apostol. - A! Powiedzial ci to Piotr Apostol! Na to nie ma argumentu, pozwol jednak, bym ja przedsiewzial pewne srodki ostroznosci, chocby dlatego, by Piotr nie okazal sie falszywym prorokiem, bo gdyby Piotr Apostol wypadkiem sie omylil, moglby stracic twoja ufnosc, ktora i nadal zapewne Piotrowi Apostolowi sie przyda. - Czyn, co chcesz, ale ja mu wierze. I jesli myslisz, ze mnie do niego zrazisz powtarzajac z przekasem w kolko jego imie, to sie mylisz. - Wiec jeszcze jedno pytanie: czys zostal juz chrzescijaninem? - Dotad nie, ale Pawel z Tarsu jedzie ze mna, aby mi tlumaczyc nauke Chrystusa, a potem przyjme chrzest, bo to, cos mowil, ze oni sa nieprzyjaciolmi zycia i radosci, to nieprawda! - To tym lepiej dla ciebie i dla Ligii - odpowiedzial Petroniusz. Po czym wzruszywszy ramionami rzekl jakby sam do siebie: - Zadziwiajaca jednak rzecz, jak ci ludzie umieja zdobywac wyznawcow i jak ta sekta sie szerzy. A Winicjusz odpowiedzial z takim zapalem, jakby i sam byl ochrzczony. - Tak! Tysiace i dziesiatki tysiecy sa w Rzymie, w miastach Italii, w Grecji i Azji. Sa chrzescijanie wsrod legii i wsrod pretorianow, sa w samym palacu cezara. Wyznaja te nauke niewolnicy i obywatele, ubodzy i bogaci, plebs i patrycjat. Zali wiesz, ze niektorzy Korneliusze sa chrzescijanami, ze jest chrzescijanka Pomponia Grecyna, ze byla nia podobno Oktawia, a jest Akte? Tak, ta nauka ogarnia swiat i ona jedna moze go odrodzic. Nie wzruszaj ramionami, bo kto wie, czy za miesiac lub za rok sam jej nie przyjmiesz. - Ja? - rzekl Petroniusz. - Nie, na syna Lety! Ja jej nie przyjme, chocby w niej tkwila prawda i madrosc zarowno ludzka, jak boska... To wymagaloby trudu, a ja sie nie lubie trudzic. To wymagaloby zrzeczen sie, a ja sie nie lubie niczego w zyciu zrzekac... Z twoja natura, podobna do ognia i ukropu, zawsze moglo sie cos podobnego przytrafic, ale ja? Ja mam swoje gemmy, swoje kamee, swoje wazy i swoja Eunice. W Olimp nie wierze, ale go sobie urzadzam na ziemi i bede kwitnal, poki mnie nie przeszyja strzaly boskiego lucznika lub poki mi cezar nie kaze otworzyc sobie zyl. Ja nadto lubie won fiolkow i wygodne triclinium. Lubie nawet naszych bogow... jako figury retoryczne, i Achaje, do ktorej wybieram sie z naszym otylym, cienkonogim, nieporownanym boskim cezarem, Augustem, Periodonicesem... Herkulesem, Neronem!... To rzeklszy rozweselil sie na samo przypuszczenie, ze moglby przyjac nauke rybakow galilejskich, i poczal polglosem spiewac: W zielen mirtowa owine jasny miecz moj, W slad Harmodiosa i Arystogitona... Lecz przerwal, gdyz wywolywacz dal znac, ze przybyla Eunice. Wraz tez po jej przybyciu podano i wieczerze, w czasie ktorej, po kilku piesniach odspiewanych przez cytrzyste, Winicjusz opowiadal Petroniuszowi o odwiedzinach Chilona i o tym, jak te odwiedziny podaly mu mysl udania sie wprost do Apostolow, ktora przyszla mu wlasnie podczas chlosty Chilona. Na to Petroniusz, ktorego znow poczela ogarniac sennosc, przylozyl reke do czola i rzekl: - Mysl byla dobra, skoro skutek dobry. A co do Chilona, ja kazalbym mu dac piec sztuk zlota, ale skoro kazales go cwiczyc, to juz lepiej bylo i zacwiczyc, bo kto wie, czy z czasem nie beda mu sie jeszcze senatorowie klaniali, jak dzis klaniaja sie naszemu rycerzowi-Dratewce-Watyniuszowi. Dobranoc. I zdjawszy wience poczeli sie razem z Eunice zbierac do domu, a gdy wyszli, Winicjusz udal sie do biblioteki i pisal do Ligii, co nastepuje: "Chce, aby gdy otworzysz twoje sliczne oczy, o boska, list ten powiedzial ci: dzien dobry! Dlatego dzis pisze, choc jutro cie zobacze. Cezar pojutrze wyjezdza do Ancjum i ja, eheu! musze mu towarzyszyc. Wszak ci juz powiedzialem, ze nie posluchac byloby to narazic zycie, a ja teraz nie mialbym odwagi umierac. Lecz jesli ty nie chcesz, odpisz mi jedno slowo, a zostane, a juz Petroniusza rzecza bedzie odwrocic ode mnie niebezpieczenstwo. Dzis, w dniu radosci, rozdalem nagrody wszystkim niewolnikom, a tych, ktorzy przesluzyli w domu lat dwadziescia, zawiode jutro do pretora, by ich wyzwolic. Ty, droga, powinnas mi to pochwalic, gdyz mi sie zdaje, ze to bedzie zgodne z ta slodka nauka, ktora wyznajesz, a po wtore, uczynilem to dla ciebie. Powiem im jutro, ze tobie zawdzieczaja wolnosc, aby ci byli wdzieczni i slawili imie twoje. Sam za to oddaje sie w niewole szczesciu i tobie i bogdajem nigdy nie zaznal wyzwolenia. Przeklete niech bedzie Ancjum i podroze Ahenobarba. Trzykroc, czterykroc szczesliwym, zem nie tak madry jak Petroniusz, bo moze musialbym jechac do Achai. Tymczasem chwile rozstania oslodzi mi pamiec o tobie. Ilekroc bede sie mogl wyrwac, siede na konia i popedze do Rzymu, by oczy twoim widokiem, uszy twym slodkim glosem ucieszyc. Ilekroc nie zdolam, wysle niewolnika z listem i zapytaniem o ciebie. Pozdrawiam cie, boska, i obejmuje nogi twoje. Nie gniewaj sie, ze cie zwe boska. Jesli zakazesz, uslucham, ale dzis jeszcze nie umiem inaczej. Pozdrawiam cie z przyszlego twego domu - dusza cala". Wiadomo bylo w Rzymie, ze cezar chce odwiedzic po drodze Ostie, a raczej najwiekszy statek na swiecie, ktory swiezo przywiozl byl zboze z Aleksandrii, stamtad zas droga Pobrzezna uda sie do Ancjum. Rozkazy byly wydane juz kilka dni temu, dlatego od rana przy Porta Ostiensis zbieraly sie tlumy zlozone z miejscowej gawiedzi i wszystkich narodow swiata, by oczy nasycic widokiem orszaku cesarskiego, ktoremu plebs rzymski nigdy nie mogl sie dostatecznie napatrzyc. Do Ancjum droga nie byla trudna ni daleka, w samym zas miescie, zlozonym z urzadzonych wspaniale palacow i willi, mozna bylo znalezc wszystko, czego wymagala wygoda, a nawet najwyszukanszy owczesny zbytek. Jednakze cezar mial zwyczaj zabierac ze soba w droge wszelkie przedmioty, w ktorych mial upodobanie, poczawszy od narzedzi muzycznych i sprzetow domowych, skonczywszy na posagach i mozaikach, ktore ukladano nawet wowczas, gdy chcial na krotka tylko chwile zatrzymac sie w drodze czy to dla odpoczynku, czy to dla posilku. Z tego powodu towarzyszyly mu w kazdej wycieczce cale zastepy slug, nie liczac oddzialow pretorianskich i augustianow, z ktorych kazdy miewal osobny orszak niewolnikow. Wczesnym rankiem dnia tego pastuchy z Kampanii, przyodziani w kozle skory na nogach i z twarzami spieczonymi przez slonce, przepedzili naprzod przez brame piecset oslic, aby Poppea nazajutrz po przybyciu do Ancjum mogla miec swa zwyczajna kapiel w ich mleku. Gawiedz ze smiechem i zadowoleniem patrzyla na kolyszace sie wsrod klebow kurzu dlugie uszy stada i z radoscia sluchala swistu biczow oraz dzikich okrzykow pastuchow. Po przejsciu oslic roje pacholkow rzucily sie na droge i oczysciwszy ja starannie, poczely posypywac kwiatami i igliwiem pinii. W tlumach powtarzano sobie z pewnym uczuciem dumy, ze cala droga az do Ancjum miala byc tak przytrzasnieta kwieciem, ktore zebrano z ogrodow prywatnych z okolicy, a nawet zakupiono za drogie pieniadze od przekupek przy Porta Mugionis. W miare jak uplywaly godziny poranku, cizba zwiekszala sie z kazda chwila. Niektorzy poprzyprowadzali cale rodziny, by zas czas nie wydal sie im zbyt dlugi, rozkladali zapasy zywnosci na kamieniach przeznaczonych pod nowa swiatynie Cerery i jedli prandium pod golym niebem. Gdzieniegdzie potworzyly sie gromady, w ktorych rej wodzili bywalcy. Rozprawiano z powodu wyjazdu cesarskiego o jego przyszlych podrozach i o podrozach w ogole, przy czym majtkowie i wysluzeni zolnierze opowiadali dziwy o krajach, o ktorych zaslyszeli w czasie dalekich wypraw, a w ktorych nie postala dotad noga rzymska. Mieszczuchowie, ktorzy nie byli nigdy w zyciu dalej jak na Via Appia, sluchali ze zdumieniem o cudach Indii i Arabii, o archipelagach otaczajacych Brytanie, gdzie na pewnej wysepce Briarius wiezil uspionego Saturna i gdzie mieszkaly duchy, o krainach hiperborejskich, o stezalych morzach, o syczeniu i ryku, jaki wydawaly wody Oceanu w chwili, gdy zachodzace slonce zanurzalo sie w topieli. Latwo znajdowaly wiare wsrod halastry podobne wiesci, w ktore wierzyli tacy nawet ludzie, jak Pliniusz i Tacyt. Mowiono rowniez o owym okrecie, ktory mial zwiedzic cezar, iz wiezie na dwa lata pszenicy, nie liczac czterystu podroznych, tylez zalogi i mnostwa dzikich zwierzat, ktore mialy byc uzyte w czasie letnich igrzysk. Jednalo to ogolna przychylnosc dla cezara, ktory nie tylko karmil, ale bawil lud. Gotowano sie tez na pelne zapalu powitanie. Tymczasem ukazal sie oddzial numidyjskich jezdzcow, nalezacych do wojsk pretorianskich. Przybrani byli w zolte szaty, czerwone przepaski i wielkie zausznice, rzucajace zloty blask na ich czarne twarze. Ostrza ich bambusowych dzid swiecily w sloncu jak plomyki. Po przejsciu ich rozpoczal sie pochod podobny do procesji. Tlumy cisnely sie, by blizej przypatrzec sie przejsciu, lecz nadeszly oddzialy pieszych pretorianow i ustawiwszy sie wzdluz po jednej i drugiej stronie bramy, bronily przystepu do drogi. Szly naprzod wozy wiozace namioty z purpury, czerwone i fioletowe, i namioty z bialego jak snieg byssu przetykanego zlotymi nicmi, i kobierce wschodnie, i stoly cytrusowe, i kawalki mozaik, sprzety kuchenne, i klatki z ptakami ze Wschodu, Poludnia i Zachodu, ktorych mozgi lub jezyki mialy isc na stol cesarski, i amfory z winem, i kosze z owocami. Lecz przedmioty, ktorych nie chciano narazac na pogiecie lub potluczenie na wozach, niesli piesi niewolnicy. Widziano wiec cale setki ludzi niosacych naczynia i posazki z miedzi korynckiej; widziano osobnych do waz etruskich, osobnych do greckich, osobnych do naczyn zlotych, srebrnych lub wyrobionych ze szkla aleksandryjskiego. Przegradzaly ich male oddzialy pretorianow pieszych i konnych, nad kazdym zas niewolniczym zastepem czuwali dozorcy uzbrojeni w bicze, zakonczone kawalkami olowiu i zelaza zamiast trzaskawek. Pochod, zlozony z ludzi niosacych z uwaga i skupieniem rozmaite przedmioty, wygladal jak jakas uroczysta procesja religijna, a podobienstwo stawalo sie jeszcze wyrazniejsze, gdy poczely isc narzedzia muzyczne cezara i dworu. Widac tam bylo harfy, lutnie greckie, lutnie hebrajskie, i egipskie, liry, formingi, cytry, piszczalki, dlugie powyginane bucyny i cymbaly. Patrzac na to morze instrumentow, polyskujacych w sloncu zlotem, brazem, drogimi kamieniami i perlowcem, mozna by sadzic, ze Apollo lub Bachus wybrali sie w podroz po swiecie. Za czym pojawily sie wspaniale karruki, pelne skoczkow, tancerzy, tancerek malowniczo zgrupowanych, z tyrsami w reku. Za nimi jechali niewolnicy przeznaczeni nie do poslug, lecz do zbytku: wiec pacholeta i male dziewczatka, wybrane z calej Grecji i Azji Mniejszej; dlugowlose lub z wijacymi sie puklami ujetymi w zlote siatki, podobne do amorow, o twarzach cudnych, ale calkiem pokrytych gruba warstwa kosmetykow z obawy, by delikatnej ich plci nie opalil wiatr Kampanii. I znow nastepowal pretorianski oddzial olbrzymich Sykambrow, brodatych, jasno- i rudowlosych, a blekitnookich. Przed nimi chorazowie, zwani imaginarii, niesli orly rzymskie, tablice z napisami, posazki bogow germanskich i rzymskich, a wreszcie posazki i popiersia cezara. Spod skor i pancerzy zolnierskich wygladaly ramiona ogorzale i silne jak machiny wojenne, zdolne wladac ciezka bronia, w ktora zbrojne byly tego rodzaju straze. Ziemia zdawala sie uginac pod ich rownym, ciezkim krokiem, oni zas jakby swiadomi swej sily, ktorej mogli uzyc przeciw samym cezarom, spogladali wyniosle na czern uliczna, widocznie zapominajac, ze wielu z nich przyszlo do tego miasta w lancuchach. Lecz byla ich garsc nieznaczna, glowne bowiem pretorianskie sily pozostawaly w obozach na miejscu, by czuwac nad miastem i trzymac je w ryzach. Gdy przeszli, wiedziono pociagowe tygrysy i lwy Nerona, aby jesli mu przyjdzie chec nasladowac Dionizosa, bylo co zaprzac do pochodowych wozow. Prowadzili je Hindusi i Arabowie na stalowych lancuchach z petlica, ale owinietych tak w kwiaty, ze zdawaly sie z samych kwiatow uwite. Przyswojone przez bieglych bestiariow zwierzeta patrzyly na tlumy swymi zielonymi, jakby sennymi oczyma, czasem zas wznoszac olbrzymie glowy, wciagaly chrapliwie w nozdrza wyziewy ludzkie, oblizujac kolczastymi jezykami paszcze. Szly jeszcze wozy cesarskie i lektyki, wieksze i mniejsze, zlote lub purpurowe, wykladane koscia sloniowa, perlami lub grajace blaskiem klejnotow; za nimi znow maly oddzial pretorianow w rzymskich zbrojach zlozony z samych italskich zolnierzy-ochotnikow; znow tlumy wykwintnej sluzby niewolniczej i chlopiat, a wreszcie jechal sam cezar, ktorego zblizanie sie zwiastowal z daleka okrzyk tlumow. W cizbie znajdowal sie i Piotr Apostol, ktory raz w zyciu chcial ujrzec cezara. Towarzyszyla mu Ligia, majac twarz ukryta pod gesta zaslona, i Ursus, ktorego sila stanowila najpewniejsza dla dziewczyny opieke posrod niesfornych i rozpasanych tlumow. Lig wzial w rece jeden z glazow przeznaczonych pod budowe swiatyni i przyniosl go Apostolowi, aby ten, wstapiwszy na niego, mogl lepiej widziec od innych. Cizba poczela z poczatku szemrac, gdyz Ursus rozsuwal ja, jak statek rozsuwa fale, gdy jednak sam jeden podniosl kamien, ktorego czterech najtezszych z ludu mocarzy nie zdolaloby poruszyc, szemranie zmienilo sie w podziw i okrzyki: "Macte!", odezwaly sie naokolo. Lecz tymczasem nadjechal cezar. Siedzial na wozie majacym ksztalt namiotu, ciagnionym przez szesc bialych idumejskich ogierow, podkutych zlotem. Woz mial ksztalt namiotu z otwartymi umyslnie bokami, tak aby tlumy mogly cezara widziec. Moglo sie tam pomiescic kilka osob, lecz Nero chcac, by uwaga skupiala sie wylacznie na nim, jechal przez miasto sam, majac u nog tylko dwoch karzelkow-wyrodkow. Przybrany byl w biala tunike i w ametystowa toge, ktora rzucala sinawy blask na jego oblicze. Na glowie mial laurowy wieniec. Od czasu wyjazdu do Neapolis utyl znacznie. Twarz mu sie rozlala; pod dolna szczeka zwieszal sie podwojny podbrodek, przez co usta jego, zawsze zbyt blisko nosa polozone, teraz zdawaly sie byc wyciete tuz pod nozdrzami. Gruba szyje oslanial, jak zwykle, chustka jedwabna, ktora poprawial co chwila reka biala i tlusta, porosnieta na przegubie rudawym wlosem tworzacym jakby krwawe plamy, ktorego nie pozwolil wyrywac sobie epilatorom, gdyz mu powiedziano, ze sprowadza to drzenie palcow i przeszkadza w grze na lutni. Bezdenna proznosc malowala sie, jak zawsze, na jego twarzy, w polaczeniu ze zmeczeniem i nuda. W ogole byla to twarz zarazem straszna i blazenska. Jadac obracal glowe na obie strony, przymruzajac chwilami oczy i nasluchujac bacznie, jak go witaja. Witala go burza oklaskow i okrzyki: "Witaj, boski! Cezarze, imperatorze, witaj, zwycieski! Witaj, niezrownany - synu Apollina, Apollinie!" Sluchajac tych slow usmiechal sie, lecz chwilami przelatywala mu po twarzy jakby chmura, tlum bowiem rzymski byl szyderczy i zaufany w liczbe pozwalal sobie na drwiace docinki nawet wzgledem wielkich tryumfatorow, takich, ktorych istotnie kochal i szanowal. Wszakze wiadomo bylo, ze niegdys krzyczano przy wjezdzie Juliusza Cezara do Rzymu: "Obywatele, pochowajcie zony, bo wjezdza urwis z lysina!" Lecz potworna milosc wlasna Nerona nie znosila najmniejszych przygan ni docinkow, tymczasem w tlumie wsrod okrzykow pochwalnych odzywaly sie wolania: "Miedzianobrody!... Miedzianobrody! Dokad wieziesz swa plomienna brode? Czy boisz sie, by Rzym od niej nie splonal?" I ci, ktorzy tak wolali, nie wiedzieli, ze zart ich kryje w sobie straszliwe proroctwo. Cezara niezbyt zreszta gniewaly podobne glosy, tym bardziej ze brody nie nosil, albowiem dawniej jeszcze ofiarowal ja w zlotej puszce Jowiszowi Kapitolinskiemu. Lecz inni, ukryci za stosami glazow i przy zrebie swiatyni, krzyczeli: "Matricida! Nero! Orestes! Alkmeon!", a inni: "Gdzie Oktawia?", "Oddaj purpure!" - na jadaca zas tuz za nim Poppee wolano: "Flava coma!" - ktora to nazwa oznaczano ulicznice. Muzykalne ucho Nerona chwytalo i takie okrzyki, a wowczas podnosil palcami do oka swoj wypolerowany szmaragd, jakby chcac zobaczyc i zapamietac tych, ktorzy je wydali. W ten sposob wzrok jego zatrzymal sie na stojacym na kamieniu Apostole. Przez chwile dwaj ci ludzie patrzyli na siebie, nikomu zas ni z tego swietnego orszaku, ni z tych nieprzeliczonych tlumow nie przyszlo na mysl, ze spogladaja na siebie w tej minucie dwaj wladcy ziemi, z ktorych jeden minie wkrotce jak krwawy sen, drugi zas, ow starzec przybrany w prostacza lacerne, obejmie w wieczyste posiadanie swiat i miasto. Tymczasem cezar przejechal, a tuz za nim osmiu Afrow przenioslo wspaniala lektyke, w ktorej siedziala znienawidzona przez lud Poppea. Przybrana, jak i Nero, w szate ametystowej barwy, z grubym pokladem kosmetykow na twarzy, nieruchoma, zamyslona i obojetna, wygladala jak jakies bostwo zarazem piekne i zle, ktore niesiono jak na procesji. Ciagnal w jej slady znow caly dwor meskiej i zenskiej sluzby oraz szeregi wozow z przyborami do wygod i stroju. Slonce dobrze juz schodzilo z poludnia, gdy zaczal sie przejazd augustianow - korowod swietny, migotliwy, mieniacy sie jak waz i nieskonczony. Leniwy Petroniusz, zyczliwie witany przez tlumy, kazal sie wraz ze swoja do bogini podobna niewolnica niesc w lektyce. Tygellinus jechal w karruce ciagnietej przez male koniki przybrane w biale i purpurowe piora. Widziano go, jak wstawal z wozu i wyciagajac szyje wypatrywal, rychlo mu li cezar da znak, zeby sie do niego przesiadl. Sposrod innych tlumy witaly oklaskami Licynianusa Pizona, smiechem Witeliusza, gwizdaniem Watyniusza. Wzgledem Licyniusza i Lekaniusza, konsulow, zachowywano sie obojetnie, lecz Tuliusz Senecjo, ktorego lubiono nie wiadomo za co, rownie jak i Westynus zyskali poklask tluszczy. Dwor byl nieprzeliczony. Zdawalo sie, ze wszystko, co jest bogatsze i swietniejsze lub znakomite w Rzymie, emigruje do Ancjum. Nero nigdy nie podrozowal inaczej, jak w tysiac wozow, zastep zas towarzyszacych mu prawie zawsze przenosil liczbe zolnierzy w legii. Pokazywano wiec sobie i Domicjusza Afra, i zgrzybialego Lucjusza Saturnina; widziano Wespazjana, ktory nie byl jeszcze wyciagnal na swa wyprawe do Judei, z ktorej wrocil dopiero po korone cesarska, i jego synow, i mlodego Nerwe, i Lukana, i Anniusza Gallona, i Kwintianusa, i mnostwo kobiet znanych z bogactw, pieknosci, zbytku i rozpusty. Oczy tluszczy przenosily sie ze znajomych twarzy na uprzeze, wozy, konie, dziwaczne stroje sluzby, zlozonej ze wszystkich narodow swiata. W tej powodzi przepychu i wielkosci nie wiadomo bylo, na co patrzec, i nie tylko oczy, ale i mysl olsniewala od tych blaskow zlotych, od tych barw purpury i fioletu, od migotania drogich kamieni, od polyskow bisiorow, perlowca, kosci sloniowej. Zdawalo sie, ze same promienie sloneczne rozpraszaja sie w tej swietnej topieli. A choc wsrod tluszczy nie braklo nedzarzy z zaklesnietymi brzuchami i glodem w oczach, przecie widok ow zapalal ich nie tylko checia uzycia i zazdroscia, ale napelnial zarazem rozkosza i duma, dajac poczucie tej mocy i niepozytosci Rzymu, na ktora sie skladal i przed ktora kleczal swiat. Jakoz w swiecie calym nie bylo nikogo, kto by smial mniemac, ze ta potega nie przetrwa wszystkich wiekow, nie przezyje wszystkich narodow i ze cos moze jej na ziemi sie oprzec. Winicjusz, jadac na koncu orszaku, na widok Apostola i Ligii, ktorej nie spodziewal sie widziec, wyskoczyl z wozu i powitawszy ich z rozpromieniona twarza, poczal mowic przyspieszonym glosem jak czlowiek, ktory nie ma czasu do stracenia: - Przyszlas? Nie wiem, jak ci mam dziekowac, o Ligio!... Bog nie mogl mi zeslac lepszej wrozby. Pozdrawiam cie jeszcze, zegnajac, ale nie zegnam na dlugo. Po drodze rozstawie konie partyjskie i w kazdy dzien wolny bede przy tobie, poki powrotu sobie nie wyprosze. Badz zdrowa! - Badz zdrow, Marku - odrzekla Ligia i potem dodala ciszej: - Niech cie Chrystus prowadzi i otworzy ci dusze na slowa Pawla. On zas ucieszyl sie w sercu, iz chodzi jej o to, by predko zostal chrzescijaninem, wiec odpowiedzial: - Ocelle mi! Niech sie tak stanie, jak mowisz. Pawel woli jechac miedzy mymi ludzmi, ale jest ze mna i bedzie mi mistrzem i towarzyszem... Uchyl zaslony, radosci moja, abym cie jeszcze ujrzal przed droga. Czemu sie tak zakrylas? Ona podniosla reka zaslone i ukazala mu swa jasna twarz i cudne smiejace sie oczy, pytajac: - To zle? I usmiech jej mial w sobie troche dziewczecej przekory, lecz Winicjusz, patrzac na nia z uniesieniem, odpowiedzial: - Zle dla oczu moich, ktore niechby do smierci patrzyly na ciebie jedna. Po czym zwrocil sie do Ursusa i rzekl: - Ursusie, pilnuj jej jak zrenicy oka, bo to nie tylko twoja, lecz i moja - domina! To powiedziawszy chwycil jej reke i przycisnal do niej usta ku wielkiemu zdumieniu gawiedzi, ktora nie mogla zrozumiec oznaki takiej czci ze strony swietnego augustianina dla dziewczyny przybranej w proste, niemal niewolnicze szaty. - Badz zdrowa... Po czym oddalil sie predko, gdyz caly orszak cezarianski posunal sie byl znacznie naprzod. Apostol Piotr przezegnal go nieznacznym znakiem krzyza, zas dobry Ursus poczal go zaraz wyslawiac, rad, ze mloda pani slucha chciwie i patrzy na niego z wdziecznoscia. Orszak oddalal sie i przeslanial klebami zlotej kurzawy, lecz oni patrzyli jeszcze dlugo w slad za nim, poki nie zblizyl sie do nich Demas mlynarz, ten sam, u ktorego pracowal nocami Ursus. Ow ucalowawszy reke Apostola poczal go prosic, by wstapili do niego na posilek, mowiac, ze dom jego jest blisko Emporium, oni zas musza byc glodni i zmeczeni spedziwszy wieksza czesc dnia przy bramie. Poszli wiec razem i odpoczawszy, i posiliwszy sie w jego domu, pod wieczor dopiero wracali na Zatybrze. Majac zamiar przejsc rzeke przez most Emiliusza, szli przez Clivus Publicus, idacy srodkiem wzgorza Awentynskiego miedzy swiatyniami Diany i Merkurego. Apostol Piotr patrzyl z wyzyny na otaczajace go i na dalsze, ginace w oddaleniu gmachy i pograzywszy sie w milczeniu, rozmyslal nad ogromem i wladza tego miasta, do ktorego przyszedl opowiadac slowo Boze. Dotychczas widywal on panowanie rzymskie i legiony w roznych krajach, po ktorych wedrowal, lecz byly to jakby pojedyncze czlonki tej sily, ktorej uosobienie w postaci cezara ujrzal dzis po raz pierwszy. To miasto niezmierne, drapiezne i chciwe, a zarazem wyuzdane, zgnile do szpiku kosci, a zarazem niewzruszone w swej nadludzkiej mocy, ten cezar, bratobojca, matkobojca i zonobojca, za ktorym wlokl sie nie mniejszy od jego dworu orszak krwawych mar, ten rozpustnik i blazen, a zarazem pan trzydziestu legii, a przez nie ziemi calej; ci dworzanie, pokryci zlotem i szkarlatem, niepewni jutra, a zarazem wladniejsi od krolow - wszystko to razem wziete wydalo mu sie jakims piekielnym krolestwem zla i nieprawosci. I zadziwil sie w sercu prostaczym, jak Bog moze dawac tak niepojeta wszechmoc szatanowi i jak moze oddawac mu ziemie, by ja miesil, przewracal, deptal, wyciskal lzy i krew; wichrzyl jak wicher, burzyl jak burza, palil jak plomien. A od tych mysli zatrwozylo sie jego apostolskie serce i poczal mowic w duchu do Mistrza: "Panie, co poczne wobec tego miasta, do ktorego mnie poslales? Jego sa morza i lady, jego zwierz na ziemi i twor wodny, jego sa inne krolestwa i grody, i trzydziesci legii, ktore ich strzega, a jam, Panie, rybak z jeziora! Co poczne? I jakoz jego zlosc przezwycieze?" Tak mowiac wznosil swa siwa, drzaca glowe ku niebu, modlac sie i wolajac z glebi serca do swego Boskiego Mistrza, pelen smutku i trwogi. A wtem modlitwe przerwal mu glos Ligii, ktora rzekla: - Miasto cale jak w ogniu... Rzeczywiscie slonce zachodzilo dnia tego dziwnie. Ogromna jego tarcza zasunela sie juz do polowy za Janikulskie wzgorze, caly zas przestwor nieba napelnil sie czerwonym blaskiem. Z miejsca, na ktorym stali, wzrok ich obejmowal znaczne przestrzenie. Nieco na prawo widzieli wydluzone mury Circus Maximus, nad nim pietrzace sie palace Palatynu, a wprost przed soba, za Forum Boarium i Velabrum, szczyt Kapitolu ze swiatynia Jowisza. Ale mury, kolumny i szczyty swiatyn byly jakby zanurzone w ow blask zloty i purpurowy. Widne z dala czesci rzeki plynely jakby krwia i w miare jak slonce zasuwalo sie coraz bardziej za wzgorze, blask czynil sie coraz czerwienszy, coraz do luny pozaru podobniejszy, i wzmagal sie, rozszerzal, az wreszcie objal siedem wzgorz, z ktorych zdawal sie splywac na cala okolice. - Miasto cale jak w ogniu - powtorzyla Ligia. A Piotr przyslonil oczy reka i rzekl: - Gniew Bozy jest nad nim. Winicjusz do Ligii: "Niewolnik Flegon, przez ktorego posylam ci ten list, jest chrzescijaninem, bedzie zatem jednym z tych, ktorzy otrzymaja wolnosc z rak twoich, najdrozsza moja. Stary to sluga naszego domu, moge wiec pisac przez niego z cala ufnoscia i bez obawy, aby list wpadl w inne rece niz twoje. Pisze z Laurentum, gdzie zatrzymalismy sie z powodu upalu. Otho posiadal tu wspaniala wille, ktora swego czasu darowal Poppei, a ta, lubo rozwiedziona z nim, uznala za stosowne zatrzymac piekny podarek... Gdy mysle o tych kobietach, ktore mnie teraz otaczaja, i o tobie, wydaje mi sie, ze z kamieni Deukaliona musialy powstac rozne, zgola do siebie niepodobne gatunki ludzi, i ze ty nalezysz do tego, ktory sie zrodzil z krysztalu. Podziwiam cie i kocham z calej duszy tak, ze chcialbym ci mowic tylko o tobie i trzeba mi sie zmuszac, bym ci pisal o podrozy, o tym, co sie ze mna dzieje, i o nowinach dworskich. Cezar byl wiec gosciem Poppei, ktora w tajemnicy przygotowala wspaniale przyjecie. Niewielu zreszta zaprosila augustianow, ale i ja, i Petroniusz dostalismy wezwanie. Po prandium plywalismy zlotymi lodziami po morzu, ktore bylo tak ciche, jakby spalo, a tak niebieskie jak twoje oczy, o boska. Wioslowalismy sami, albowiem pochlebialo to widocznie Auguscie, ze ja wioza konsularni mezowie albo ich synowie. Cezar, stojac u rudla w purpurowej todze, spiewal hymn na czesc morza, ktory ulozyl poprzedniej nocy i do ktorego dorobil muzyke wraz z Diodorem. Na innych lodziach wtorowali niewolnicy z Indii, ktorzy umieja grac na konchach morskich, a wkolo ukazywaly sie liczne delfiny, jakby istotnie wywabione z glebin Amfitrydy muzyka. A ja, czy wiesz, com czynil? Otom myslal o tobie i tesknilem za toba, i chcialem zabrac to morze, i te pogode, i te muzyke, i oddac wszystko tobie. Czy chcesz, bysmy kiedys zamieszkali nad brzegiem morskim, Augusto moja, z dala od Rzymu? Mam w Sycylii ziemie, gdzie jest las migdalow, ktore wiosna kwitna rozowo, a schodza tak blisko do morza, ze konce galezi prawie dotykaja sie wody. Tam bede kochal ciebie i wielbil te nauke, ktorej mnie Pawel nauczyl, bo to juz wiem, ze ona nie przeciwi sie milosci i szczesciu. Czy chcesz? Lecz nim odpowiedz z twoich kochanych ust uslysze, pisze ci dalej, co sie zdarzylo na lodzi. Skoro brzeg zostal juz daleko za nami, ujrzelismy zagiel w dali przed soba i wnet powstala sprzeczka, czy to zwyczajna lodz rybacka, czy wielki statek z Ostii. Rozpoznalem go pierwszy, a wowczas Augusta rzekla, ze dla moich oczu nie ma widocznie nic skrytego, i spusciwszy nagle na twarz zaslone, spytala, czy i tak bym nawet ja rozpoznal. Petroniusz odpowiedzial zaraz, ze za chmura nawet i slonca dostrzec nie mozna, lecz ona niby sie smiejac, mowila, iz tak bystry wzrok chyba jedna milosc moglaby oslepic, i wymieniajac rozne augustianki poczela pytac i zgadywac, w ktorej sie kocham. Odpowiadalem spokojnie, lecz ona w koncu wymienila i twoje imie. Mowiac o tobie odkryla znow twarz i poczela patrzec na mnie zlymi i zarazem badawczymi oczyma. Prawdziwa wdziecznosc czuje dla Petroniusza, ktory pochylil w tej chwili lodz, przez co uwaga powszechna odwrocila sie ode mnie; gdybym byl bowiem uslyszal o tobie niechetne lub szyderskie slowa, bylbym nie umial ukryc gniewu i musialbym walczyc z checia rozbicia wioslem glowy tej przewrotnej i zlej kobiecie... Wszak pamietasz, com ci w wigilie wyjazdu opowiadal w domu Linusa o zajsciu na stawie Agryppy? Petroniusz boi sie o mnie i jeszcze dzis zaklinal mnie, bym nie draznil milosci wlasnej Augusty. Ale Petroniusz juz mnie nie rozumie i nie wie, ze poza toba nie masz dla mnie ni rozkoszy, ni pieknosci, ni kochania i ze dla Poppei mam tylko wstret i pogarde. Tys juz bardzo zmienila dusze moja i tak dalece, ze do dawnego zycia juz bym nawet wrocic nie umial. Lecz nie obawiaj sie, aby mnie tu moglo spotkac cos zlego. Poppea nie kocha mnie, bo ona nikogo kochac niezdolna, i jej zachcianki plyna tylko z gniewu na cezara, ktory jest jeszcze pod jej wplywem i ktory moze nawet ja jeszcze miluje, wszelako juz jej nie szczedzi i nie ukrywa przed nia swego bezwstydu i swych wystepkow. Powiem ci zreszta i inna rzecz, ktora cie uspokoic powinna: oto Piotr rzekl mi na wyjezdnym, abym sie nie obawial cezara, gdyz wlos nie spadnie z glowy mojej, i ja mu wierze. Jakis glos mowi mi w duszy, ze kazde slowo jego musi sie spelnic, ze zas on poblogoslawil milosc nasza, wiec ani cezar, ani wszystkie potegi Hadesu, ani samo nawet Przeznaczenie nie zdola mi cie odebrac, o Ligio! Gdy o tym mysle, jestem szczesliwy, jak gdybym byl Niebem, ktore samo jedno jest szczesliwe i spokojne. Lecz ciebie, chrzescijanke, moze uraza to, co mowie o Niebie i Przeznaczeniu? W takim razie przebacz mi, bo grzesze niechcacy. Chrzest jeszcze nie obmyl mnie, ale serce moje jest jako czara prozna, ktora Pawel z Tarsu ma napelnic slodka nauka wasza, tym slodsza dla mnie, ze jest twoja. Ty, boska, policz mi za zasluge choc to, zem z tej czary wylal plyn, ktory ja napelnial poprzednio, i ze nie cofam jej, ale ja wyciagam jak czlowiek spragniony, ktory stanal u czystego zdroju. Niech znajde laske w twych oczach. W Ancjum dni i noce beda mi schodzily na sluchaniu Pawla, ktory wsrod moich ludzi w pierwszym juz dniu podrozy pozyskal wplyw taki, ze otaczaja go bez ustanku, widzac w nim nie tylko teumaturga, ale nadprzyrodzona niemal istote. Wczoraj widzialem radosc na jego twarzy, a gdym go spytal, co czyni, odrzekl mi: "Sieje". Petroniusz wie, iz on znajduje sie miedzy mymi ludzmi, i pragnie go widziec, jak rowniez Seneka, ktory slyszal o nim od Gallona. Ale juz gwiazdy bledna, o Ligio, a poranny "Lucyfer" swieci coraz mocniej. Wkrotce jutrzenka zarozowi morze - i spi wszystko naokol, tylko ja mysle o tobie i kocham cie. Badz pozdrowiona wraz z zorza ranna, sponsa mea!" Winicjusz do Ligii: "Czys ty, droga, byla kiedy z Aulusami w Ancjum? Jesli nie, bede szczesliwy, gdy ci je z czasem pokaze. Juz od Laurentum ciagna sie na pobrzezu wille jedna za druga, a samo Ancjum to nieskonczony szereg palacow i portykow, ktorych kolumny przegladaja sie czasu pogody w wodzie. Mam i ja tu siedzibe tuz nad woda, z oliwnikiem i lasem cyprysow za willa, i gdy pomysle, ze ta siedziba stanie sie kiedys twoja, bielsze wydaja mi sie jej marmury, cienistsze ogrody i lazurowsze morze. O Ligio, jak dobrze jest zyc i kochac! Stary Menikles, ktory zarzadza tu willa, posadzil na lakach pod mirtami cale kepy irysow i na ich widok przyszedl mi na mysl dom Aulusow, wasze impluvium i wasz ogrod, w ktorym siadywalem przy tobie. I tobie te irysy beda przypominaly dom rodzinny, dlatego jestem pewien, ze polubisz Ancjum i te wille. Zaraz po przybyciu dlugo rozmawialismy z Pawlem przy prandium. Mowilismy o tobie, a potem on poczal nauczac, ja zas sluchalem dlugo i to ci powiem tylko, ze gdybym nawet tak umial pisac jak Petroniusz, jeszcze bym nie potrafil wypowiedziec ci wszystkiego, co przeszlo mi przez mysl i dusze. Jam sie nie spodziewal, ze moze byc na swiecie jeszcze takie szczescie, pieknosc i spokoj, o ktorych ludzie dotad nie wiedza. Lecz to wszystko chowam na rozmowe z toba, gdy z pierwsza wolna chwila przybede do Rzymu. Powiedz mi, jak ziemia moze pomiescic razem takich ludzi, jak Piotr Apostol, jak Pawel z Tarsu i cezar? Pytam dlatego, zem wieczor po nauce Pawla spedzil u Nerona, i czy wiesz, com tam uslyszal? Oto naprzod on sam czytal swoj poemat o zburzeniu Troi i poczal narzekac, ze nigdy nie widzial plonacego miasta. Zazdroscil Priamowi i zwal go szczesliwym czlowiekiem dlatego wlasnie, iz mogl ogladac pozoge i zgube ojczystego grodu. Na to Tygellinus rzekl: "Powiedz slowo, boski, a wezme pochodnie i nim noc uplynie, ujrzysz plonace Ancjum". Lecz cezar nazwal go glupcem. "Gdziez - mowil - przyjezdzalbym oddychac morskim powietrzem i ochraniac ten glos, ktorym obdarzyli mnie bogowie i o ktory, jak mowia, dla dobra ludu dbac powinienem? Zali nie Rzym mi szkodzi, zali nie duszne wyziewy z Subury i Eskwilinu nabawiaja mnie chrypki i czyz palacy sie Rzym nie przedstawialby stokroc wspanialszego i tragiczniejszego widoku od Ancjum?" Tu wszyscy poczeli mowic, jaka tragedia nieslychana bylby obraz takiego miasta, ktore podbilo swiat, zmienionego w kupe siwych popiolow. Cezar zapowiedzial, ze wowczas poemat jego przeszedlby piesni Homera, a potem jal mowic, jak odbudowalby miasto i jak by potomne wieki musialy podziwiac jego dzielo, wobec ktorego zmalalyby wszystkie inne dziela ludzkie. Wowczas pijani biesiadnicy poczeli wolac: "Uczyn to! Uczyn!", on zas rzekl: "Musialbym miec wierniejszych i bardziej oddanych mi przyjaciol". Ja, wyznaje, sluchajac tego zaniepokoilem sie zrazu, bo w Rzymie ty jestes, carissima. Sam smieje sie teraz z tej obawy i mysle, ze cezar i augustianie, jakkolwiek szaleni, nie odwazyliby sie podobnego szalenstwa dopuscic, a jednak, patrz, jak czlowiek boi sie o swoje kochanie, jednak wolalbym, by dom Linusa nie stal na waskim zatybrzanskim zaulku i w dzielnicy zamieszkalej przez obca ludnosc, na ktora mniej by w danym razie zwazano. Dla mnie same palace palatynskie nie bylyby mieszkaniem godnym ciebie, wiec chcialbym takze, by ci nie braklo niczego z tych ozdob i wygod, do ktorych z dziecinstwa przywyklas. Przenies sie do domu Aulusow, Ligio moja. Ja duzo tu o tym myslalem. Gdyby cezar byl w Rzymie, wiesc o twym powrocie moglaby istotnie dojsc przez niewolnikow na Palatyn, zwrocic na ciebie uwage i sciagnac przesladowanie za to, zes sie osmielila postapic wbrew woli cezara. Ale on dlugo zostanie tu w Ancjum, a nim wroci, dawno i niewolnicy przestana o tym mowic. Linus i Ursus moga zamieszkac z toba. Zreszta zyje nadzieja, ze zanim Palatyn ujrzy cezara, ty, moja boska, bedziesz juz mieszkala we wlasnym domu na Karynach. Blogoslawiony dzien, godzina i chwila, w ktorej przestapisz moj prog, i jesli Chrystus, ktorego ucze sie wyznawac, to sprawi, niech bedzie blogoslawione i Jego imie. Bede Mu sluzyl i oddam za Niego zycie i krew. Zle mowie: bedziemy Mu sluzyli oboje, poki starczy nam przedzy zycia. Kocham cie i pozdrawiam dusza cala". Ursus czerpal wode w cysternie i ciagnac sznurem podwojne amfory spiewal polglosem dziwna piesn ligijska, a zarazem spogladal rozradowanymi oczyma na Ligie i Winicjusza, ktorzy wsrod cyprysow w ogrodku Linusa bielili sie jak dwa posagi. Najmniejszy wiatr nie poruszal ich odziezy. Na swiecie zapadal zmrok zloty i liliowy, oni zas wsrod spokoju wieczora rozmawiali trzymajac sie za rece. - Czy nic zlego spotkac cie nie moze, Marku, za to, ze opusciles Ancjum bez wiedzy cezara? - pytala Ligia. - Nie, droga moja - odpowiedzial Winicjusz. - Cezar zapowiedzial, ze zamknie sie na dwa dni z Terpnosem i bedzie ukladal nowe piesni. Czesto on tak czyni i wowczas o niczym innym nie wie i nie pamieta. Zreszta co mi cezar, gdy jestem przy tobie i patrze na ciebie. Zbyt juz tesknilem, a w ostatnich nocach opuscil mnie sen. Nieraz, gdym zdrzemnal ze znuzenia, budzilem sie nagle z uczuciem, ze nad toba wisi niebezpieczenstwo; czasem snilem, ze zrabowano mi rozstawne konie, ktore mialy mnie przyniesc z Ancjum do Rzymu i na ktorych przebieglem te droge tak szybko jak nigdy zaden goniec cesarski. I dluzej juz bez ciebie wytrzymac nie moglem. Zbyt cie kocham, droga, najdrozsza moja! - Wiedzialam, ze przyjedziesz. Dwa razy Ursus wybiegal na moja prosbe na Karyny i pytal o ciebie w twoim domu. Linus smial sie ze mnie i Ursus takze. Rzeczywiscie znac bylo, ze sie go spodziewala, gdyz zamiast zwyklej ciemnej odziezy miala na sobie miekka biala stole, z ktorej slicznych fald jej ramiona i glowa wychylaly sie jak rozkwitle pierwiosnki ze sniegu. Kilka rozowych anemonow zdobilo jej wlosy. Winicjusz przycisnal usta do jej reki, po czym siedli na kamiennej lawce wsrod dzikiego wina i wsparlszy sie o siebie ramionami milczeli pogladajac ku zorzom, ktorych ostatnie blaski odbijaly sie w ich oczach. Urok cichego wieczora opanowywal ich z wolna. - Jak tu cicho i jaki swiat sliczny - rzekl znizonym glosem Winicjusz. - Noc idzie ogromnie pogodna. Czuje sie tak szczesliwy, jak nigdy w zyciu nie bylem. Powiedz mi, Ligio, co to jest. Jam nigdy nie przypuszczal, zeby mogla byc taka milosc. Myslalem, ze to jest tylko ogien we krwi i zadza, a teraz dopiero widze, ze mozna kochac kazda kropla krwi i kazdym tchnieniem, a zarazem czuc taki spokoj slodki i niezmierny, jakby juz ukoily dusze Sen i Smierc. To dla mnie cos nowego. Patrze na ten spokoj drzew i zdaje mi sie, ze on jest we mnie. Teraz dopiero rozumiem, ze moze byc szczescie, o jakim ludzie dotad nie wiedzieli. Teraz dopiero rozumiem, dlaczego i ty, i Pomponia Grecyna jestescie takie pogodne... Tak!... To daje Chrystus... A ona w tej chwili polozyla swa sliczna twarz na jego ramieniu i rzekla: - Moj Marku drogi... I nie mogla mowic wiecej. Radosc, wdziecznosc i poczucie, ze teraz dopiero wolno jej kochac, odjely jej glos, a natomiast napelnily oczy lzami wzruszenia. Winicjusz, objawszy ramieniem jej drobne cialo, tulil ja przez chwile do siebie, po czym rzekl: - Ligio! Niech bedzie blogoslawiona chwila, w ktorej pierwszy raz uslyszalem Jego imie. Ona zas odpowiedziala cicho: - Kocham cie, Marku. Po czym umilkli znow oboje, nie mogac slow dobyc z wezbranych piersi. Na cyprysach zgasly ostatnie liliowe odblaski i ogrod poczal sie srebrzyc od ksiezycowego sierpa. Po chwili Winicjusz poczal mowic: - Ja wiem... Ledwiem tu wszedl, ledwiem ucalowal twoje drogie rece, wyczytalem w twoich oczach pytanie, czym pojal te Boska nauke, ktora ty wyznajesz, i czym zostal ochrzczony? Nie! Ochrzczony jeszcze nie jestem, ale czy wiesz, kwiecie, dlaczego? Oto Pawel mi rzekl: "Jam cie przekonal, ze Bog przyszedl na swiat i dal sie ukrzyzowac dla zbawienia swiata, ale niech w zdroju laski obmyje cie Piotr, ktory pierwszy wyciagnal nad toba rece i pierwszy cie blogoslawil". A i ja takze chcialem, bys ty, najdrozsza, patrzyla na moj chrzest i by mi matka byla Pomponia. Wiec dlatego nie jestem dotad ochrzczony, choc wierze w Zbawiciela i w Jego slodka nauke. Pawel mnie przekonal, nawrocil i zali moglo byc inaczej? Jakzebym mogl nie uwierzyc, ze Chrystus przyszedl na swiat, skoro tak mowi Piotr, ktory byl Jego uczniem, i Pawel, ktoremu sie objawil? Jakze moglbym nie wierzyc, ze byl Bogiem, skoro zmartwychwstal? Widzieli Go przecie i w miescie, i nad jeziorem, i na gorze, i widzieli ludzie, ktorych usta klamstwa nie zaznaly. Jam juz w to wierzyl od czasu, gdym uslyszal Piotra w Ostrianum, bom sobie juz wowczas powiedzial: na calym swiecie predzej by kazdy inny czlowiek mogl sklamac niz ten, ktory powiada: "Widzialem!" Ale nauki waszej sie balem. Zdawalo mi sie, ze ona odbiera mi ciebie. Mniemalem, ze nie masz w niej ani madrosci, ani pieknosci, ani szczescia. Dzis jednak, gdym ja poznal, coz bym byl za czlowiek, gdybym nie chcial, by na swiecie panowala prawda, a nie klamstwo, milosc, a nie nienawisc, dobro, nie zbrodnia, wiernosc, nie zas niewiernosc, litosc, nie zemsta? Ktoz by taki byl, ktory by tego nie wolal i nie chcial? A przecie tego uczy wasza nauka. Inne chca takze sprawiedliwosci, ale ta jedna czyni serce ludzkie sprawiedliwym. I procz tego czyni je czystym, jak twoje i Pomponii, i czyni je wiernym, jak twoje i Pomponii. Slepym bym byl, gdybym tego nie widzial. A jesli przy tym Chrystus Bog obiecal zycie wieczne i szczescie tak nieprzebrane, jakie tylko wszechmoc Boska dac moze, to czegoz czlowiek moze chciec wiecej? Gdybym spytal Seneki, z jakich powodow zaleca cnote, skoro przewrotnosc wiecej szczescia przynosi, nie umialby mi naprawde nic rozsadnego odpowiedziec. Ale ja wiem teraz, dlaczego mam byc cnotliwy. Oto dlatego, ze dobro i milosc plynie z Chrystusa, i dlatego, aby gdy smierc mi zamknie oczy, odnalezc zycie, odnalezc szczescie, odnalezc siebie samego i ciebie, najdrozsza moja... Jakze nie pokochac i nie przyjac nauki, ktora zarazem mowi prawde i znosi smierc? Kto by nie przelozyl dobra nad zlo? Ja myslalem, ze ta nauka przeciwi sie szczesciu, a tymczasem Pawel przekonal mnie, ze ona nie tylko nic nie odbiera, ale jeszcze dodaje. Wszystko to zaledwie mi sie w glowie chce pomiescic, ale czuje, ze tak jest, bom nigdy nie byl rownie szczesliwy i nie moglem byc, chocbym cie byl zabral przemoca i mial w domu swoim. Otos mi powiedziala przed chwila: "Kocham cie", a tych wyrazow nie bylbym z ciebie wydobyl za cala potege Rzymu. O Ligio! Rozum mowi, ze ta nauka jest boska i najlepsza, serce to czuje, a takim dwom potegom ktoz sie oprze? Ligia sluchala go utkwiwszy w niego swe niebieskie oczy, podobne przy blasku ksiezyca do kwiatow mistycznych i rownie zroszone jak kwiaty. - Tak, Marku! Prawda! - rzekla przytulajac silniej glowe do jego ramienia. I w tej chwili czuli sie oboje ogromnie szczesliwi, albowiem rozumieli, ze procz milosci laczy ich jeszcze jakas inna sila, zarazem slodka i nieprzeparta, przez ktora sama milosc staje sie czyms niepozytym, niepodleglym zmianom, zawodom, zdradzie i nawet smierci. Serca ich przepelnila zupelna pewnosc, ze cokolwiek by sie moglo zdarzyc, oni nie przestana sie kochac i nalezec do siebie. I z tego powodu splywal w ich dusze niewypowiedziany spokoj. Winicjusz czul przy tym, ze to jest milosc nie tylko czysta i gleboka, ale calkiem nowa, taka, jakiej swiat dotad nie znal i dac nie mogl. Skladalo sie na nia w jego sercu wszystko: i Ligia, i nauka Chrystusa, i swiatlo ksiezyca spiace cicho na cyprysach, i pogodna noc, tak ze caly wszechstwor wydal mu sie nia jedna przepelniony. Po chwili znow mowic poczal glosem przyciszonym i drgajacym: - Ty bedziesz dusza mojej duszy i bedziesz mi w swiecie najdrozsza. Razem nam beda bily serca, jedna bedzie modlitwa i jedna bedzie wdziecznosc Chrystusowi. O, moja droga! Zyc razem, czcic razem slodkiego Boga i wiedziec, ze gdy nadejdzie smierc, oczy nasze otworza sie znow, jak po snie blogim, na nowe swiatlo, coz mozna lepszego pomyslec! Wiec dziwie sie tylko, zem tego pierwej nie zrozumial. I wiesz, co mi sie teraz zdaje? Oto, ze tej nauce nie oprze sie nikt. Za dwiescie lub trzysta lat przyjmie ja caly swiat; ludzie zapomna o Jowiszu i nie bedzie innych bogow, tylko Chrystus, i innych swiatyn, jak chrzescijanskie. Ktoz by nie chcial wlasnego szczescia? Ach, slyszalem przecie rozmowe Pawla z Petroniuszem i czy wiesz, co Petroniusz rzekl w koncu? "To nie dla mnie", ale nic wiecej odpowiedziec nie umial. - Powtorz mi slowa Pawla - rzekla Ligia. - Bylo to u mnie wieczorem. Petroniusz poczal lekko mowic i zartowac, jak on czyni zwykle, a wowczas Pawel rzekl mu: "Jak mozesz, madry Petroniuszu, przeczyc, ze Chrystus istnial i zmartwychwstal, gdys nie byl wowczas na swiecie, Piotr zas i Jan widzieli Go, i ja widzialem w drodze do Damaszku? Pierwej zatem niech twoja madrosc wykaze, iz jestesmy klamcami, a potem dopiero zaprzeczy naszym swiadectwom". Lecz Petroniusz odpowiedzial, ze przeczyc nie mysli, gdyz wie, iz dzieje sie wiele rzeczy niepojetych, ktore jednak wiarygodni ludzie stwierdzaja. Ale mowil, ze inna jest rzecza odkrycie jakiegos nowego cudzoziemskiego Boga, a inna przyjecie Jego nauki. "Nie chce - rzekl - wiedziec o niczym, co mogloby mi popsuc zycie i zniweczyc jego pieknosc. Mniejsza, czy nasi bogowie sa prawdziwi, ale sa piekni, jest nam przy nich wesolo i mozemy zyc bez troski". Wowczas Pawel tak odpowiedzial: "Odrzucasz nauke milosci, sprawiedliwosci i milosierdzia z obawy przed troskami zycia, lecz pomysl, Petroniuszu, czy zycie wasze istotnie jest od trosk wolne? Oto i ty, panie, i nikt spomiedzy najbogatszych i najmozniejszych nie wie, czy zasypiajac wieczorem, nie zbudzi sie z wyrokiem smierci. Lecz powiedz: gdyby cezar wyznawal te nauke, ktora nakazuje milosc i sprawiedliwosc, zali twoje szczescie nie byloby pewniejsze? Boisz sie o swoje radosci, lecz czy zycie nie byloby wowczas weselsze? A co do ozdoby zycia i pieknosci, jesliscie nabudowali tyle pieknych swiatyn i posagow na czesc bostw zlych, msciwych, cudzoloznych i falszywych, czegoz byscie nie dokonali dla czci jedynego Boga milosci i prawdy? Chwalisz sobie swoj los, gdyz jestes moznym i zyjesz w rozkoszy, lecz zarowno mogles byc biednym i opuszczonym, chociaz z wielkiego domu pochodzisz, a wowczas lepiej by ci bylo zaiste na swiecie, gdyby ludzie Chrystusa wyznawali. W miescie waszym mozni nawet rodzice, nie chcac sie trudzic wychowaniem dzieci, wyrzucaja je czestokroc z domu, ktore to dzieci zowia alumnami. I ty, panie, mogles byc takim alumnem. Ale gdyby rodzice twoi zyli wedle nauki naszej, tedy nie mogloby ci sie to przygodzic. Gdybys doszedlszy meskich lat zaslubil umilowana niewiaste, wolalbys, by ci zostala wierna do smierci. A tymczasem patrz, co sie u was dzieje, ile jest sromoty, ile hanby, frymarku wiara malzenska! Wszakze juz sami dziwicie sie, gdy sie zdarzy niewiasta, ktora zowiecie univira. Ale ja ci mowie, ze te, ktore Chrystusa w sercu nosic beda, nie zlamia wiary mezom, rownie jak i chrzescijanscy mezowie dochowaja jej zonom. Ale wyscie niepewni ni waszych wladcow, ni waszych ojcow, ni zon, ni dzieci, ni slug. Przed wami drzy swiat caly, a wy drzycie przed wlasnymi niewolnikami, wiecie bowiem, ze kazdej godziny moga podniesc przeciw waszemu ciemiestwu wojne straszliwa, jaka juz nieraz podnosili. Bogatym jestes, lecz nie wiesz, czy jutro nie kaza ci porzucic bogactw; mlodym jestes, lecz jutro moze ci trzeba bedzie umrzec. Milujesz, lecz czyha na ciebie zdrada; kochasz sie w willach i posagach, lecz jutro mozesz byc wypedzon na pustkowia Pandatarii; masz tysiace slug, lecz jutro ci sludzy moga wytoczyc z ciebie krew. A jesli tak jest, to jakze mozecie byc spokojni, szczesliwi i zyc w radosci? Lecz oto ja glosze milosc i glosze nauke, ktora nakazuje wladcom kochac poddanych, panom niewolnikow, niewolnikom sluzyc z milosci, czynic sprawiedliwosc i milosierdzie, a w koncu obiecuje szczesliwosc jako morze nieprzebrane bez konca. Jakze wiec, Petroniuszu, mozesz mowic, ze ta nauka psuje zycie, skoro ona je naprawia i skoro sam bylbys stokroc szczesliwszym i pewniejszym, gdyby ona ogarnela tak swiat, jak ogarnelo go wasze wladztwo rzymskie." Tak mowil Pawel, o Ligio, a wowczas Petroniusz rzekl: "To nie dla mnie", i udajac spiacego wyszedl, a na odchodnym rzekl jeszcze: "Wole moja Eunice niz twoja nauke, Judejczyku, ale nie chcialbym walczyc z toba z mownicy". Lecz ja sluchalem slow jego cala dusza, a gdy mowil o niewiastach naszych, calym sercem wielbilem te nauke, z ktorej wyroslas, jako na wiosne wyrastaja lilie z bujnej roli. I myslalem wowczas: oto Poppea porzucila dwoch mezow dla Nerona, oto Kalwia Kryspinilla, oto Nigidia, oto wszystkie niemal, ktore znam, procz jednej Pomponii, kupczyly wiara i przysiegami, i tylko ta jedna, i tylko ta moja nie odstapi, nie zwiedzie i nie przygasi ogniska, chocby mnie zawiodlo i odstapilo wszystko, w czym polozylem ufnosc. Wiec mowilem do ciebie w duszy: czymze ci sie odwdziecze, jesli nie miloscia i czcia? Czys ty czula, zem tam w Ancjum przemawial do ciebie i rozmawialem ciagle, bez ustanku, jak gdybys byla przy mnie? Stokroc cie wiecej kocham za to, zes uciekla przede mna z domu cezara. Nie chce go juz i ja. Nie chce jego rozkoszy i muzyki, tylko ciebie jednej. Powiedz slowo, a opuscimy Rzym, by osiasc gdzies daleko. Ona zas, nie odrywajac glowy od jego ramienia, podniosla oczy, jakby w zamysleniu, na osrebrzone wierzcholki cyprysow i odrzekla: - Dobrze, Marku. Tys pisal mi o Sycylii, gdzie i Aulusowie chca osiasc na stare lata... A Winicjusz przerwal z radoscia: - Tak, droga moja! Ziemie nasze znajduja sie w poblizu. Cudny to brzeg, gdzie klimat jeszcze slodszy, a noce jeszcze pogodniejsze od rzymskich, wonne i widne... Tam zycie i szczescie to prawie jedno i to samo. Po czym zaczal marzyc o przyszlosci. - Tam mozna zapomniec o troskach. W gajach, wsrod oliwnikow, bedziemy chodzili i spoczywali w cieniu. O Ligio! Co za zycie kochac sie, koic, razem spogladac na morze, razem na niebo, razem czcic slodkiego Boga, czynic wokolo dobro i sprawiedliwosc w spokoju. Umilkli oboje, patrzac w przyszlosc; on tylko tulil ja coraz silniej do siebie, przy czym w blaskach ksiezyca migotal na jego reku rycerski zloty pierscien. W dzielnicy, zamieszkalej przez uboga ludnosc robocza, spalo juz wszystko i zaden szmer nie macil ciszy. - Pozwolisz mi widywac Pomponie? - spytala Ligia. - Tak, droga. Bedziemy ich zapraszali w dom nasz lub sami jezdzili do nich. Czy chcesz, bysmy zabrali ze soba Piotra Apostola? On przycisniety wiekiem i praca. Pawel bedzie nas takze odwiedzal, nawroci Aulusa Plaucjusza, i jako zolnierze zakladaja kolonie w odleglych krajach, tak my zalozymy kolonie chrzescijan. Ligia podniosla reke i wziawszy dlon Winicjusza chciala przycisnac do niej usta, lecz on poczal mowic szepcac, jakby sie bal sploszyc szczescie: - Nie, Ligio, nie! To ja czcze cie i uwielbiam, daj mi ty rece. - Kocham cie. Lecz on przycisnal juz usta do jej bialych jak jasmin dloni i przez chwile slyszeli tylko bicie wlasnych serc. W powietrzu nie bylo najmniejszego powiewu i cyprysy staly tak nieruchome, jakby rowniez zatrzymaly dech w piersiach... Nagle cisze przerwal grzmot niespodziany, gleboki i jakby wychodzacy spod ziemi. Dreszcz przebiegl przez cialo Ligii, Winicjusz zas powstawszy rzekl: - To lwy rycza w vivariach... I poczeli oboje nasluchiwac. Tymczasem pierwszemu grzmotowi odpowiedzial drugi, trzeci, dziesiaty, ze wszystkich stron i dzielnic. W miescie bywalo czasem po kilka tysiecy lwow pomieszczonych przy roznych arenach i nieraz nocami, zblizajac sie do krat i opierajac o nie olbrzymie glowy, glosily w ten sposob swa tesknote za wolnoscia i pustynia. Tak poczely tesknic i teraz, i podajac jeden drugiemu glos w ciszy nocnej, napelnily rykiem cale miasto. Bylo w tym cos niewypowiedzianie groznego i posepnego, totez Ligia, ktorej owe glosy sploszyly jasne i spokojne widzenia przyszlosci, sluchala ich z sercem scisnietym jakas dziwna trwoga i smutkiem. Lecz Winicjusz otoczyl ja ramieniem i rzekl: - Nie boj sie, droga. Igrzyska blisko, wiec wszystkie vivaria przepelnione. Po czym weszli oboje do domku Linusa, przeprowadzeni coraz potezniejszym grzmotem lwich glosow. W Ancjum tymczasem Petroniusz odnosil niemal kazdego dnia nowe zwyciestwa nad augustianami wspolubiegajacymi sie z nim o laske cezara. Wplyw Tygellina upadl zupelnie. W Rzymie, gdy trzeba bylo usuwac ludzi, ktorzy wydawali sie niebezpieczni, lupic ich mienie, zalatwiac sprawy polityczne, dawac widowiska, zdumiewajace przepychem i zlym smakiem, a wreszcie zaspakajac potworne zachcenia cezara, Tygellinus, zarowno przebiegly, jak gotow na wszystko, okazywal sie niezbednym. Ale w Ancjum, wsrod palacow przegladajacych sie w lazurach morza, cezar zyl zyciem hellenskim. Od rana do wieczora czytywano wiersze, rozprawiano nad ich budowa i doskonaloscia, zachwycano sie szczesliwymi zwrotami, zajmowano sie muzyka, teatrem, slowem, wylacznie tym, co wynalazl i czym przyozdobil zycie geniusz grecki. Lecz w takich warunkach, niezrownanie wiecej wyksztalcony od Tygellina i innych augustianow, Petroniusz, dowcipny, wymowny, pelen subtelnych poczuc i smaku, musial uzyskac przewage. Cezar szukal jego towarzystwa, zasiegal jego zdania, pytal o rade, gdy sam tworzyl, i okazywal przyjazn zywsza niz kiedykolwiek. Otaczajacym wydawalo sie, ze wplyw jego odniosl wreszcie ostateczne zwyciestwo, ze przyjazn miedzy nim i cezarem weszla juz w okres staly i ze przetrwa lata. Ci nawet, ktorzy dawniej okazywali niechec wykwintnemu epikurejczykowi, poczeli go teraz otaczac i ubiegac sie o jego laski. Niejeden rad byl nawet szczerze w duszy, ze przewage uzyskal czlowiek, ktory wiedzial wprawdzie, co o kim ma myslec, i przyjmowal ze sceptycznym usmiechem pochlebstwa wczorajszych wrogow, lecz czy to przez lenistwo, czy przez wytwornosc nie byl msciwym i potegi swej nie uzywal na cudza zgube lub szkode. Bywaly chwile, ze mogl zgubic nawet i Tygellina, ale on wolal go wysmiewac i wyprowadzac na jaw jego brak wyksztalcenia i pospolitosc. Senat w Rzymie odetchnal, gdyz od poltora miesiaca zaden wyrok smierci nie zostal wydany. I w Ancjum, i w miescie opowiadano wprawdzie dziwy o wyrafinowaniu, do jakiego doszla rozpusta cezara i jego faworyta, kazdy jednak wolal czuc nad soba cezara wyrafinowanego niz zezwierzeconego w rekach Tygellina. Sam Tygellinus tracil glowe i wahal sie, czy nie dac za wygrana, albowiem cezar wielokrotnie odzywal sie, ze w calym Rzymie i na calym dworze sa tylko dwie dusze zdolne sie zrozumiec i dwoch prawdziwych Hellenow: on i Petroniusz. Zdumiewajaca zrecznosc tego ostatniego utwierdzila ludzi w przekonaniu, iz jego wplyw przetrwa wszystkie inne. Nie zdawano juz sobie sprawy, jak by cezar zdolal sie bez niego obejsc, z kim by mogl rozmawiac o poezji, muzyce, wyscigach i w czyje oczy by patrzyl chcac sprawdzic, czy to, co tworzy, jest naprawde doskonalym. Petroniusz zas, ze zwykla sobie niedbaloscia, zdawal sie nie przywiazywac zadnej wagi do swego stanowiska. Bywal, jak zwykle, opieszaly, leniwy, dowcipny i sceptyczny. Czestokroc czynil na ludziach wrazenie czlowieka, ktory drwi z nich, z siebie, z cezara i z calego swiata. Chwilami osmielal sie przyganiac w oczy cezarowi i gdy inni sadzili, iz posuwa sie za daleko lub wprost gotuje sobie zgube, on umial przygane przyprawic nagle w taki sposob, ze wychodzila na jego korzysc, w obecnych zas budzila podziw i przekonanie, ze nie masz polozenia, z ktorego nie wyszedlby z tryumfem. Raz, mniej wiecej w tydzien po powrocie Winicjusza z Rzymu, cezar czytal w malym kolku ustep ze swej Troiki gdy zas skonczyl i gdy przebrzmialy okrzyki zachwytu, Petroniusz zapytywany wzrokiem przez cezara rzekl: - Niegodziwe wiersze, godne rzucenia w ogien. Obecnym serca przestaly bic z przerazenia, Nero bowiem od dziecinnych lat nie uslyszal nigdy z niczyich ust podobnego wyroku; tylko twarz Tygellina zaswiecila radoscia. Winicjusz natomiast pobladl, sadzac, ze Petroniusz, ktory nie upijal sie nigdy, upil sie tym razem. A Nero poczal pytac miodowym glosem, w ktorym drgala wszelako zraniona milosc wlasna: - Co znajdujesz w nich niedobrego? Petroniusz zas napadl na niego. - Nie wierz im - rzekl wskazujac reka na obecnych - oni sie na niczym nie znaja. Pytasz, co niedobrego w tych wierszach? Jesli chcesz prawdy, to ci powiem: dobre sa dla Wergiliusza, dobre dla Owidiusza, dobre nawet dla Homera, ale nie dla ciebie. Tobie nie wolno takich pisac. Ten pozar, ktory opisujesz, nie dosc plonie, twoj ogien nie dosc parzy. Nie sluchaj pochlebstw Lukana. Jemu za takie same wiersze przyznalbym geniusz, ale nie tobie. A wiesz dlaczego? Bos wiekszy od nich. Komu bogowie dali tyle co tobie, od tego wiecej mozna wymagac. Ale ty sie lenisz. Wolisz sypiac po prandium niz przysiedziec faldow. Ty mozesz stworzyc dzielo, o jakim swiat dotad nie slyszal, i dlatego w oczy ci powiadam: napisz lepsze! I mowil to od niechcenia, jakby drwiac, a zarazem zrzedzac, lecz oczy cezara zaszly mgla rozkoszy i rzekl: - Bogowie dali mi troche talentu, ale dali procz tego wiecej, bo prawdziwego znawce i przyjaciela, ktory jeden umie mowic prawde w oczy. To rzeklszy wyciagnal swa tlusta, pokryta rdzawym wlosem reke do zlotego kandelabru, zlupionego w Delfach, by spalic wiersze. Lecz Petroniusz odebral mu je, nim plomien dotknal papirusu. - Nie, nie! - rzekl - nawet tak niegodziwe naleza do ludzkosci. Zostaw mi je. - Pozwol mi w takim razie odeslac ci je w puszce mego pomyslu - odpowiedzial sciskajac go Nero. I po chwili mowic poczal: - Tak jest. Masz slusznosc. Moj pozar Troi nie dosc swieci, moj ogien nie dosc parzy. Myslalem jednak, ze gdy wyrownam Homerowi, to wystarczy. Pewna niesmialosc i male rozumienie o sobie przeszkadzaly mi zawsze. Tys mi otworzyl oczy. Ale czy wiesz, dlaczego jest tak, jak mowisz? Oto gdy rzezbiarz chce stworzyc postac boga, szuka sobie wzoru, jam zas nie mial wzoru. Nie widzialem nigdy plonacego miasta i dlatego w opisie moim brak prawdy. - Wiec ci powiem, ze trzeba jednak byc wielkim artysta, by to zrozumiec. Nero zamyslil sie, po chwili zas rzekl: - Odpowiedz mi, Petroniuszu, na jedno pytanie: czy ty zalujesz, ze Troja sie spalila? - Czy zaluje?... Na chromego malzonka Wenery, bynajmniej! I powiem ci, dlaczego. Oto Troja nie spalilaby sie, gdyby Prometeusz nie podarowal ludziom ognia i gdyby Grecy nie wypowiedzieli Priamowi wojny; gdyby zas nie bylo ognia, Eschilos nie napisalby swego Prometeusza, rownie jak bez wojny Homer nie napisalby Iliady, a ja wole, ze istnieje Prometeusz i Iliada, niz zeby zachowala sie miescina, prawdopodobnie licha i brudna, w ktorej by teraz co najmniej siedzial jakis zakazany prokurator i nudzil cie zatargami z miejscowym areopagiem. - Oto co sie nazywa mowic rozumnie - odpowiedzial cezar. - Dla poezji i sztuki wolno i nalezy wszystko poswiecic. Szczesliwi Achaje, ktorzy dostarczyli Homerowi tresci do Iliady, i szczesliwy Priam, ktory ogladal zgube ojczyzny. A ja? Ja nie widzialem plonacego miasta. Nastala chwila milczenia, ktora przerwal wreszcie Tygellinus. - Wszakzem ci juz mowil, cezarze - rzekl - rozkaz, a spale Ancjum. Albo wiesz co? Jesli ci zal tych willi i palacow, kaze spalic okrety w Ostii lub zbuduje ci na podgorzu albanskim drewniane miasto, w ktore sam rzucisz plomien. Czy chcesz? Lecz Nero rzucil mu spojrzenie pelne pogardy. - Ja mam patrzec na plonace drewniane budy? Twoj umysl zupelnie wyjalowial, Tygellinie! I widze przy tym, ze nie bardzo cenisz moj talent i moja Troike, skoro sadzisz, ze jakas inna ofiara bylaby dla niej za wielka. Tygellinus zmieszal sie, Nero zas po chwili, jakby chcac zmienic rozmowe, dodal: - Lato idzie... O, jak ten Rzym musi teraz cuchnac!... A jednak na letnie igrzyska trzeba tam bedzie wrocic. Wtem Tygellinus rzekl: - Gdy odprawisz augustianow, cezarze, pozwol mi na chwile zostac ze soba... W godzine pozniej Winicjusz, wracajac z Petroniuszem z cesarskiej willi, mowil: - Mialem przez ciebie chwile trwogi. Sadzilem, zes sie po pijanemu zgubil bez ratunku. Pamietaj, ze igrasz ze smiercia. - To jest moja arena - odrzekl niedbale Petroniusz - i bawi mnie poczucie, ze jestem na niej najlepszym z gladiatorow. Patrzze, jak sie skonczylo. Wplyw moj urosl jeszcze tego wieczoru. Odesle mi swoje wiersze w puszce, ktora (chcesz sie zalozyc?) bedzie ogromnie bogata i ogromnie w zlym smaku. Kaze memu lekarzowi trzymac w niej srodki czyszczace. Ja uczynilem to i dlatego jeszcze, ze Tygellinus widzac, jak takie rzeczy sie udaja, zechce mnie niechybnie nasladowac, i wyobrazam sobie, co sie stanie, skoro ruszy konceptem. To bedzie, jak gdyby pirenejski niedzwiedz chcial chodzic po linie. Bede sie smial jak Demokryt. Gdybym koniecznie chcial, potrafilbym moze zgubic Tygellina i zostac na jego miejscu prefektem pretorianow. Wowczas mialbym w reku samego Ahenobarba. Ale sie lenie... Wole od biedy takie zycie, jakie prowadze, i nawet wiersze cezara. - Co za zrecznosc, ktora nawet z nagany potrafi zrobic pochlebstwo! Ale czy istotnie te wiersze sa tak zle? Ja sie na tym nie znam. - Nie sa gorsze od innych. Lukan ma w jednym palcu wiecej talentu, ale i w Miedzianobrodym cos jest. Jest przede wszystkim niezmierne zamilowanie do poezji i muzyki. Za dwa dni mamy byc u niego, by wysluchac muzyki do hymnu na czesc Afrodyty, ktory dzis lub jutro skonczy. Bedziemy w malym kolku. Tylko ja, ty, Tuliusz Senecjo i mlody Nerwa. A co do wierszy, to, com ci mowil, ze uzywam ich po uczcie, tak jak Witeliusz uzywa piora flaminga, to nieprawda!... Bywaja czasem wymowne. Slowa Hekuby sa wzruszajace... Skarzy sie ona na meki porodu i Nero umial znalezc szczesliwe wyrazenia, moze dlatego, ze sam rodzi w mece kazdy wiersz... Czasem mi go zal. Na Polluksa! Co to za dziwna mieszanina! Kaliguli braklo piatej klepki, ale nie byl jednak takim dziwotworem. - Kto przewidzi, dokad moze zajsc szalenstwo Ahenobarba? - rzekl Winicjusz. - Nikt zgola. Moga sie jeszcze zdarzyc rzeczy takie, ze ludziom przez wieki cale beda na mysl o nich powstawaly wlosy na glowie. Ale to wlasnie jest ciekawe, jest zajmujace i chociaz nudze sie nieraz, jak Jowisz Ammonski na pustyni, mysle, ze pod innym cezarem nudzilbym sie jeszcze setniej. Twoj Judejczyk Pawel jest wymowny, to mu przyznaje, i jesli podobni ludzie beda opowiadali te nauke, nasi bogowie musza sie strzec nie zartem, by z czasem nie pojsc na strych. Prawda, ze gdyby na przyklad cezar byl chrzescijaninem, wszyscy czulibysmy sie bezpieczniejsi. Ale twoj prorok z Tarsu, stosujac swoje dowody do mnie, nie pomyslal, widzisz, ze dla mnie ta niepewnosc stanowi ponete zycia. Kto nie gra w kosci, nie przegra mienia, a jednak ludzie w kosci grywaja. Jest w tym jakas rozkosz i jakies zapomnienie. Znalem synow rycerzy i senatorow, ktorzy dobrowolnie zostali gladiatorami. Ja, mowisz, igram z zyciem, i tak jest, ale czynie to, bo mnie to bawi, zas wasze cnoty chrzescijanskie znudzilyby mnie, jak rozprawy Seneki, w jeden dzien. Dlatego wymowa Pawla poszla na marne. On powinien rozumiec, ze tacy ludzie, jak ja, nie przyjma tej nauki nigdy. Ty co innego! Z twoim usposobieniem mogles albo nienawidziec imienia chrzescijanina jak zarazy, albo nim zostac. Ja przyznaje im slusznosc, ziewajac. Szalejem, dazym do przepasci, cos nieznanego idzie ku nam z przyszlosci, cos sie zalamuje pod nami, cos umrze obok nas, zgoda! Ale umrzec potrafimy, a tymczasem nie chce sie nam obarczac zycia i sluzyc smierci wpierw, nim nas zabierze. Zycie istnieje dla siebie samego, nie dla niej. - A mnie ciebie zal, Petroniuszu. - Nie zaluj mnie wiecej niz ja sam siebie. Dawniej bylo ci miedzy nami niezle i wojujac w Armenii, teskniles za Rzymem. - I teraz tesknie za Rzymem. - Tak! bos pokochal chrzescijanska westalke, ktora siedzi na Zatybrzu. Ani sie temu dziwie, ani ci to naganiam. Dziwie sie wiecej temu, ze mimo tej nauki, o ktorej mowisz, iz jest morzem szczescia, i mimo tej milosci, ktora ma byc wkrotce uwienczona, smutek nie schodzi z twojej twarzy. Pomponia Grecyna jest wiecznie smutna, ty od czasu, jak zostales chrzescijaninem, przestales sie usmiechac. Nie wmawiajze we mnie, ze to jest wesola nauka! Z Rzymu wrociles jeszcze smutniejszy. Jesli wy sie tak po chrzescijansku kochacie, na jasne kedziory Bakcha! nie pojde waszym sladem. - To jest co innego - odpowiedzial Winicjusz. - Ja ci przysiegam nie na kedziory Bakcha, ale na dusze ojca mego, ze nigdy za dawnych czasow nie doznalem nawet przedsmaku takiego szczescia, jakim oddycham dzisiaj. Ale tesknie niezmiernie i co dziwniejsza, gdy jestem od Ligii daleko, zdaje mi sie, ze wisi nad nia jakies niebezpieczenstwo. Nie wiem jakie i nie wiem, skad by przyjsc moglo, ale przeczuwam je tak, jak sie przeczuwa burze. - Za dwa dni podejmuje sie wyrobic dla ciebie pozwolenie opuszczenia Ancjum na tak dlugo, jak zechcesz, Poppea jakas spokojniejsza i, o ile wiem, nic od niej nie grozi ni tobie, ni Ligii. - Dzis jeszcze pytala mnie, com czynil w Rzymie, choc wyjazd moj byl tajemnica. - Byc moze, ze kazala cie szpiegowac. Teraz jednak i ona musi sie ze mna liczyc. Winicjusz zatrzymal sie i rzekl: - Pawel mowil, ze Bog czasem przestrzega, ale we wrozby wierzyc nie dozwala, wiec bronie sie przeciw tej wierze i nie moge sie obronic. Powiem ci, co sie zdarzylo, by zrzucic ciezar z serca. Siedzielismy z Ligia obok siebie w noc tak pogodna jak dzisiejsza i ukladalismy sobie przyszle zycie. Nie umiem ci powiedziec, jak bylismy szczesliwi i spokojni. A wtem poczely ryczec lwy. Rzecz to w Rzymie zwykla, a jednak od tej chwili nie mam spokoju. Wydaje mi sie, ze byla w tym jakby grozba, jakby zapowiedz nieszczescia... Wiesz, ze trwoga nie chwyta mnie latwo, ale wowczas zrobilo sie cos takiego, ze trwoga napelnila cala ciemnosc nocy. Tak to przyszlo dziwnie i niespodzianie, ze teraz ciagle mam w uszach te odglosy i ciagly niepokoj w sercu, jakby Ligia potrzebowala mojej obrony od czegos strasznego... chocby od tych samych lwow. I mecze sie. Uzyskajze dla mnie pozwolenie wyjazdu, bo inaczej wyjade bez pozwolenia. Nie moge tu siedziec, powtarzam ci, nie moge! Petroniusz poczal sie smiac. - Jeszcze tez do tego nie przyszlo - rzekl - by synowie mezow konsularnych lub ich zony byly oddawane lwom na arenach. Moze was spotkac kazda inna smierc, ale nie taka. Kto wie zreszta, czy to byly lwy, bo tury germanskie wcale nie gorzej od nich rycza. Co do mnie, drwie z wrozb i losow. Wczoraj noc byla ciepla i widzialem gwiazdy spadajace jak deszcz. Niejednemu czyni sie niemilo na taki widok, ale ja pomyslalem sobie: jesli miedzy nimi jest i moja, to mi przynajmniej towarzystwa nie zbraknie!... Po czym umilkl na chwile i pomyslawszy rzekl: - Zreszta, widzisz, jesli wasz Chrystus zmartwychwstal, to moze i was oboje obronic od smierci. - Moze - odpowiedzial Winicjusz, spogladajac na nabite gwiazdami niebo. Nero gral i spiewal hymn na czesc "Pani Cypru", do ktorego sam ulozyl wiersze i muzyke. Byl tego dnia przy glosie i czul, ze muzyka jego naprawde porywa obecnych, a poczucie to tyle dodalo sily dzwiekom, ktore z siebie wydobywal, i tak rozkolysalo jego wlasna dusze, ze wydawal sie byc natchniony. W koncu pobladl sam ze szczerego wzruszenia. Pierwszy tez zapewne raz w zyciu nie chcial sluchac pochwal obecnych. Przez chwile siedzial z rekoma wspartymi na cytrze i z pochylona glowa, po czym powstal nagle i rzekl: - Zmeczony jestem i potrzeba mi powietrza. Nastrojcie tymczasem cytry. To powiedziawszy obwinal gardlo jedwabna chustka. - Wy pojdzcie za mna - rzekl zwracajac sie do Petroniusza i Winicjusza siedzacych w kacie sali. - Ty, Winicjuszu, podaj mi reke, bo mi sil brak, Petroniusz zas bedzie mi mowil o muzyce. Po czym wyszli razem na wylozony alabastrem i posypany szafranem taras palacowy. - Tu sie oddycha swobodniej - rzekl Nero. - Dusze mam wzruszona i smutna, choc widze, ze z tym, co wam na probe zaspiewalem, moge wystapic publicznie i ze to bedzie tryumf, jakiego nigdy jeszcze zaden Rzymianin nie odniosl. - Mozesz wystapic tu, w Rzymie i w Achai. Podziwialem cie calym sercem i umyslem, boski! - odpowiedzial Petroniusz. - Wiem. Jestes zbyt leniwy, bys sie mial zmuszac do pochwal. I szczery jestes jak Tuliusz Senecjo, ale sie lepiej znasz od niego. Powiedz mi, co ty sadzisz o muzyce? - Gdy slucham poezji, gdy patrze na kwadryge, ktora powozisz w cyrku, na piekny posag, piekna swiatynie lub obraz, czuje, ze ogarniam to, co widze, w calosci i ze w moim zachwycie miesci sie wszystko, co te rzeczy dac moga. Ale gdy slucham muzyki, zwlaszcza twojej, otwieraja sie przede mna coraz nowe pieknosci i rozkosze. Biegne za nimi, chwytam je, lecz zanim przyjme je w siebie, naplywaja znow nowe i nowe, zupelnie jak fale morskie, ktore ida z nieskonczonosci. Wiec oto powiem ci, ze muzyka jest jak morze. Stoimy na jednym brzegu i widzimy dal, ale drugiego brzegu dojrzec niepodobna. - Ach, jakim ty jestes glebokim znawca! - rzekl Nero. I przez chwile chodzili w milczeniu, tylko szafran szelescil cicho pod ich stopami. - Wypowiedziales moja mysl - rzekl wreszcie Nero - i dlatego powiadam zawsze, ze w calym Rzymie ty jeden potrafisz mnie zrozumiec. Tak jest. To samo i ja sadze o muzyce. Gdy gram i spiewam, widze takie rzeczy, o ktorych nie wiedzialem, ze istnieja w panstwie moim lub na swiecie. Oto jestem cezarem i swiat nalezy do mnie, moge wszystko. A jednak muzyka odkrywa mi nowe krolestwa, nowe gory i morza, i nowe rozkosze, ktorych nie znalem dotad. Najczesciej nie umiem ich nazwac ni pojac umyslem - czuje je tylko. Czuje bogow, widze Olimp. Jakis wiatr zaziemski wieje na mnie; spostrzegam, jak we mgle, jakies wielkosci niezmierzone a spokojne i tak jasne jak wschod slonca... Sferos caly gra wokol mnie i powiem ci (tu glos Nerona zadrgal rzeczywistym zdziwieniem)... ze ja, cezar i bog, czuje sie wowczas malym jak proch. Dasz temu wiare? - Tak. Tylko wielcy artysci moga sie czuc wobec sztuki malymi... - Dzis jest noc szczerosci, wiec otwieram przed toba dusze jak przed przyjacielem i powiem ci wiecej... Czy sadzisz, ze jestem slepy lub pozbawiony rozumu? Czy myslisz, ze nie wiem, iz w Rzymie wypisuja na murach obelgi na mnie, ze zwa mnie matkobojca i zonobojca... ze maja mnie za potwora i okrutnika dlatego, ze Tygellinus uzyskal ode mnie kilka wyrokow smierci na moich nieprzyjaciol... Tak, drogi, maja mnie za potwora i ja wiem o tym... Wmowili we mnie okrucienstwo do tego stopnia, iz ja sam zadaje sobie czasem pytanie, czy nie jestem okrutnikiem... Ale oni nie rozumieja tego, ze czyny czlowieka moga byc czasem okrutne, a czlowiek moze nie byc okrutnikiem. Ach, nikt nie uwierzy, a moze i ty, moj drogi, nie uwierzysz, ze chwilami, gdy muzyka kolysze moja dusze, ja czuje sie tak dobry jak dziecie w kolebce. Przysiegam ci na te gwiazdy, ktore nad nami swieca, ze mowie szczera prawde: ludzie nie wiedza, ile dobrego lezy w tym sercu i jakie ja sam spostrzegam w nim skarby, gdy muzyka drzwi do nich otworzy. Petroniusz, ktory nie mial najmniejszej watpliwosci, ze Nero mowi w tej chwili szczerze i ze muzyka istotnie moze wydobywac na jaw rozne szlachetniejsze sklonnosci jego duszy, zawalone gorami egoizmu, rozpusty i zbrodni, rzekl: - Ciebie trzeba znac tak blisko jak ja. Rzym nie umial cie nigdy ocenic. Cezar wsparl sie silniej na ramieniu Winicjusza, jakby sie ugial pod brzemieniem niesprawiedliwosci, i odpowiedzial: - Tygellin mowil mi, iz w senacie szepcza sobie do uszu, ze Diodor i Terpnos lepiej graja ode mnie na cytrach. Odmawiaja mi nawet i tego! Ale ty, ktory mowisz zawsze prawde, powiedz mi szczerze: czy oni graja lepiej ode mnie albo rownie dobrze jak ja? - Bynajmniej. Ty masz slodsze dotkniecie, a zarazem wiecej sily. W tobie znac artyste, w nich - bieglych rzemieslnikow. Owszem! Slyszac poprzednio ich muzyke, lepiej sie rozumie, czym ty jestes. - Jesli tak, to niech sobie zyja. Nie domysla sie nigdy, jaka im oddales w tej chwili usluge. Zreszta, gdybym ich skazal, musialbym wziac na ich miejsce innych. - I ludzie mowiliby w dodatku, ze z milosci dla muzyki tepisz w panstwie muzyke. Nie zabijaj nigdy sztuki dla sztuki, boski. - Jakis ty rozny od Tygellina - odpowiedzial Nero. - Ale, widzisz, ja wlasnie jestem we wszystkim artysta i poniewaz muzyka otwiera przede mna przestwory, ktorych nie domyslalem sie istnienia, krainy, ktorymi nie wladam, rozkosz i szczescie, ktorych nie zaznalem, wiec ja nie moge zyc zyciem zwyczajnym. Ona mi mowi, ze nadzwyczajnosc istnieje, przeto jej szukam cala potega wladzy, ktora bogowie zlozyli w moje rece. Czasem wydaje mi sie, ze aby sie dostac do tych olimpijskich swiatow, trzeba zrobic cos takiego, czego zaden czlowiek dotad nigdy nie uczynil, trzeba przewyzszyc ludzkie poglowie w dobrym lub w zlym. Wiem takze, ze ludzie posadzaja mnie, iz szaleje. Ale ja nie szaleje, tylko szukam! A jesli szaleje, to z nudy i niecierpliwosci, ze znalezc nie moge. Ja szukam - rozumiesz mnie - i dlatego chce byc wiekszym niz czlowiek, bo tylko w ten sposob moge byc najwiekszy jako artysta. Tu znizyl glos tak, aby Winicjusz nie mogl go slyszec, i przylozywszy usta do ucha Petroniusza, poczal szeptac: - Czy wiesz, ze ja glownie dlatego skazalem na smierc matke i zone? U bram nieznanego swiata chcialem zlozyc najwieksza ofiare, jaka czlowiek mogl zlozyc. Mniemalem, ze sie potem cos stanie i ze jakies drzwi sie otworza, za ktorymi dojrze cos nieznanego. Niechby to bylo cudniejsze lub straszliwsze nad ludzkie pojecie, byle bylo niezwyczajne i wielkie... Ale tej ofiary nie bylo dosc. Dla otwarcia empirejskich drzwi potrzeba widocznie wiekszej - i niech sie tak stanie, jak chca wyroki. - Co zamierzasz uczynic? - Zobaczysz, zobaczysz predzej, niz myslisz. Tymczasem wiedz, ze jest dwoch Neronow: jeden taki, jakim go ludzie znaja, drugi artysta, ktorego znasz tylko ty jeden i ktory, jesli zabija jak smierc lub szaleje jak Bachus, to wlasnie dlatego, ze go dlawi plaskosc i lichota zwyklego zycia i chcialby je wyplenic, chocby przyszlo uzyc ognia i zelaza... O, jaki ten swiat bedzie plaski, gdy mnie nie stanie!... Nikt sie jeszcze nie domysla, nawet ty, drogi, jakim ja jestem artysta. Ale wlasnie dlatego cierpie i szczerze ci mowie, ze dusza bywa we mnie czasami tak smutna jak te cyprysy, ktore tam czernia sie przed nami. Ciezko czlowiekowi dzwigac naraz brzemie najwyzszej wladzy i najwiekszego talentu... - Wspolczuje ci, cezarze, z calego serca, a ze mna ziemia i morze, nie liczac Winicjusza, ktory cie w duszy ubostwia. - Byl mi tez i on zawsze milym - rzekl Nero - choc sluzy Marsowi, nie muzom. - On przede wszystkim sluzy Afrodycie - odrzekl Petroniusz. I nagle postanowil za jednym zamachem zalatwic sprawe siostrzenca, a zarazem usunac wszelkie niebezpieczenstwa, jakie mogly mu grozic. - On jest zakochany, jak Troilus w Kressydzie - rzekl. - Pozwol mu, panie, odjechac do Rzymu, bo mi uschnie. Czy wiesz, ze owa zakladniczka ligijska, ktora mu podarowales, odnalazla sie i Winicjusz wyjezdzajac do Ancjum zostawil ja pod opieka niejakiego Linusa? Nie wspominalem ci o tym, gdyz ukladales swoj hymn, a to jest rzecz wazniejsza od wszystkiego. Winicjusz chcial z niej miec kochanke, lecz gdy okazala sie cnotliwa jak Lukrecja, rozkochal sie w jej cnocie i teraz pragnie ja poslubic. Jest to krolewska corka, wiec ujmy mu nie przyniesie, ale on to prawdziwy zolnierz: wzdycha, schnie, jeczy, lecz czeka na pozwolenie swego imperatora. - Imperator nie wybiera zon zolnierzom. Po co mu moje pozwolenie? - Mowilem ci, panie, ze on cie ubostwia. - Tym bardziej moze byc pewny pozwolenia. To ladna dziewczyna, ale za waska w biodrach. Augusta Poppea skarzyla sie na nia przede mna, ze urzekla nasze dziecko w ogrodach Palatynu... - Ale ja powiedzialem Tygellinowi, ze bostwa nie podlegaja zlym urokom. Pamietasz, boski, jak sie zmieszal i jak sam krzyczales: "Habet!" - Pamietam. Tu zwrocil sie do Winicjusza: - Kochaszze ja tak, jak mowi Petroniusz? - Kocham ja, panie! - odpowiedzial Winicjusz. - A wiec rozkazuje ci jechac zaraz jutro do Rzymu, zaslubic ja i nie pokazywac mi sie na oczy bez slubnego pierscienia. - Dzieki ci, panie, z serca i duszy. - O, jak milo jest uszczesliwiac ludzi - rzekl cezar. - Chcialbym nic innego przez cale zycie nie czynic. - Uczyn nam jeszcze jedna laske, boski - rzekl Petroniusz - i oswiadcz te swoja wole wobec Augusty. Winicjusz nie osmielilby sie nigdy zaslubic istoty, do ktorej Augusta zywi niechec, ale ty, panie, rozproszysz jednym slowem jej uprzedzenia, oznajmiajac, zes sam tak rozkazal. - Dobrze - rzekl cezar - tobie i Winicjuszowi nie umialbym niczego odmowic. I zawrocil do willi, a oni poszli z nim razem, pelni w sercach radosci ze zwyciestwa. Winicjusz musial sie powstrzymywac, by nie rzucic sie na szyje Petroniusza, teraz bowiem wszelkie niebezpieczenstwa i przeszkody zdawaly sie byc usuniete. W atrium willi mlody Nerwa i Tuliusz Senecjo zabawiali Auguste rozmowa, Terpnos zas i Diodor stroili cytry. Nero wszedlszy siadl na wykladanym szylkretem krzesle i szepnawszy cos do ucha przybocznemu greckiemu pacholeciu, czekal. Pachole wrocilo niebawem ze zlota skrzynka - Nero otworzyl ja i wybrawszy naszyjnik z wielkich opalow, rzekl: - Oto sa klejnoty godne dzisiejszego wieczora. - Mieni sie na nich jutrzenka - odpowiedziala Poppea w przekonaniu, ze naszyjnik dla niej jest przeznaczony. Cezar przez chwile to podnosil, to znizal rozowe kamienie i wreszcie rzekl: - Winicjuszu, podarujesz ode mnie ten naszyjnik mlodej krolewnie ligijskiej, ktora nakazuje ci zaslubic. Pelen gniewu i naglego zdziwienia wzrok Poppei poczal przenosic sie z cezara na Winicjusza, w koncu zas spoczal na Petroniuszu. Lecz ow, przechylony niedbale przez porecz krzesla, wodzil reka po gryfie harfy, jakby chcac dokladnie ksztalt jego zapamietac. Tymczasem Winicjusz, zlozywszy dzieki za podarek, zblizyl sie do Petroniusza i rzekl: - Czym ja ci sie odwdziecze za to, cos dzis dla mnie uczynil? - Ofiaruj Euterpie pare labedzi - odpowiedzial Petroniusz - chwal piesni cezara i smiej sie z wrozb. Spodziewam sie, ze ryk lwow nie bedzie odtad przerywal snu ani tobie, ani twojej lilii ligijskiej. - Nie - rzekl Winicjusz - teraz jestem zupelnie spokojny. - Niechze Fortuna bedzie wam laskawa. A teraz uwazaj, bo cezar bierze znow forminge. Zatrzymaj oddech, sluchaj i ron lzy. Jakoz cezar wzial rzeczywiscie forminge do reki i podniosl oczy w gore. W sali ustaly rozmowy i ludzie siedzieli nieruchomie, jakby skamienieli. Tylko Terpnos i Diodor, ktorzy mieli akompaniowac cezarowi, spogladali, krecac glowami, to na siebie, to na jego usta, w oczekiwaniu pierwszych tonow piesni. Wtem w przedsionku wszczal sie ruch i halas, a po chwili zza zaslony wychylil sie naprzod wyzwoleniec cesarski, Faon, a tuz za nim konsul Lekaniusz. Nero zmarszczyl brwi. - Wybacz, boski imperatorze - rzekl zdyszanym glosem Faon - w Rzymie pozar! Wieksza czesc miasta w plomieniach!... Na te wiadomosc wszyscy zerwali sie z miejsc. Nero zlozyl forminge i rzekl: - Bogowie!... Ujrze plonace miasto i skoncze Troike. Po czym zwrocil sie do konsula: - Czy wyjechawszy natychmiast, zdaze jeszcze zobaczyc pozar? - Panie! - odpowiedzial blady jak sciana konsul - nad miastem jedno morze plomieni: dym dusi mieszkancow i ludzie mdleja lub z szalenstwa rzucaja sie w ogien... Rzym ginie, panie! Nastala chwila ciszy, ktora przerwal okrzyk Winicjusza: - Vae misero mihi!... I mlody czlowiek, zrzuciwszy toge, w samej tunice wybiegl z palacu. Nero zas podniosl rece ku niebu i zawolal: - Biada ci, swiety grodzie Priama!... Winicjusz zaledwie mial czas rozkazac kilku niewolnikom, by jechali za nim, po czym wskoczywszy na konia, popedzil wsrod glebokiej nocy przez puste ulice Ancjum, w kierunku Laurentum. Wpadlszy pod wplywem straszliwej wiesci w stan jakby szalu i umyslowego zdziczenia, chwilami nie zdawal sobie dokladnie sprawy, co sie z nim dzieje, mial tylko poczucie, ze na tym samym koniu siedzi za jego plecami nieszczescie i krzyczac mu do uszu: "Rzym sie pali!", smaga jego samego, konia i pedzi ich w ten ogien. Polozywszy swa odkryta glowe na karku konskim, biegl w samej tunice na oslep, nie patrzac przed siebie i nie zwazajac na przeszkody, o ktore mogl sie roztrzaskac. Wsrod ciszy i wsrod nocy, spokojnej i gwiazdzistej, jezdziec i kon, oblani blaskiem ksiezyca, czynili wrazenie sennych widziadel. Idumejski ogier, stuliwszy uszy i wyciagnawszy szyje, mknal jak strzala mijajac nieruchome cyprysy i biale, pochowane wsrod nich wille. Tetent kopyt o plyty kamienne budzil tu i owdzie psy, ktore szczekaniem przeprowadzaly dziwne zjawisko, potem zas, zaniepokojone jego nagloscia, poczynaly wyc podnoszac paszcze do ksiezyca. Niewolnicy biegnacy za Winicjuszem, majac konie o wiele gorsze, wkrotce pozostali w tyle. On sam, przebieglszy jak burza spiace Laurentum, zawrocil ku Ardei, w ktorej rowniez jak w Arycji, w Bovillae i Ustrinum, trzymal od czasu przyjazdu do Ancjum rozstawne konie, aby moc w jak najkrotszym czasie przebiegac przestrzen dzielaca go od Rzymu. Pamietajac o tym wydobywal ostatki sil z konia. Za Ardea wydalo mu sie, ze niebo w polnocno-wschodniej stronie powleka sie rozowym odblaskiem. Mogla to byc i zorza ranna, gdyz godzina byla pozna, dzien zas czynil sie wczesnie w lipcu. Lecz Winicjusz nie mogl powstrzymac okrzyku rozpaczy i wscieklosci, wydalo mu sie bowiem, ze to jest luna pozogi. Przypomnialy mu sie slowa Lekaniusza: "Miasto cale jednym morzem plomieni!" - i przez chwile czul, ze grozi mu naprawde szalenstwo, stracil bowiem calkowicie nadzieje, by mogl uratowac Ligie, a nawet dobiec, zanim miasto nie zmieni sie w jeden stos popiolu. Mysli jego staly sie teraz jeszcze szybsze niz ped konia i gnaly przed nim jak stado czarnego ptactwa - rozpaczliwe i potworne. Nie wiedzial wprawdzie, ktora czesc miasta zaczela plonac, przypuszczal jednak, ze dzielnica zatybrzanska, pelna skupionych domow, skladow drzewa i drewnianych bud, w ktorych sprzedawano niewolnikow, pierwsza mogla stac sie pastwa plomienia. W Rzymie pozary zdarzaly sie dosc czesto, przy ktorych rownie czesto przychodzilo do gwaltow i rabunkow, zwlaszcza w dzielnicach zamieszkalych przez ludnosc uboga i na wpol barbarzynska - coz wiec moglo dziac sie na takim Zatybrzu, ktore bylo gniazdem halastry pochodzacej ze wszystkich stron swiata? Tu Ursus ze swa nadludzka sila mignal sie w glowie Winicjusza, lecz coz mogl poradzic chocby nie czlowiek, ale tytan, przeciw niszczacej sile ognia? Obawa buntu niewolnikow byla rowniez zmora, ktora dusila Rzym od lat calych. Mowiono, iz setki tysiecy tych ludzi marzy o czasach Spartakusa i czeka tylko na sposobna chwile, by chwycic za bron przeciw ciemiezcom i miastu. A oto chwila nadeszla! Byc moze, ze tam w miescie obok pozogi wre rzez i wojna. Moze nawet pretorianie rzucili sie na miasto i morduja z rozkazu cezara. I wlosy powstaly nagle z przerazenia na glowie Winicjusza. Przypomnial sobie wszystkie rozmowy o pozarach miast, ktore od pewnego czasu z dziwna uporczywoscia prowadzono na dworze cezara, przypomnial sobie jego skargi, ze musi opisywac plonace miasto nie widzac nigdy prawdziwego pozaru, jego pogardliwa odpowiedz Tygellinowi, ktory podejmowal sie podpalic Ancjum lub sztuczne drewniane miasto, wreszcie jego narzekania na Rzym i smrodliwe zaulki Subury. Tak! To cezar kazal spalic miasto! On jeden mogl sie na to wazyc, tak jak jeden Tygellinus mogl sie podjac wykonania podobnego rozkazu. A jesli Rzym plonie z rozkazu cezara, to ktoz moze zareczyc, ze i ludnosc nie zostanie z jego rozkazu wymordowana. Potwor byl zdolnym i do takiego czynu. Wiec pozar, bunt niewolnikow i rzez! Jakis straszliwy chaos, jakies rozpetanie niszczacych zywiolow i wscieklosci ludzkiej, a w tym wszystkim Ligia! Jeki Winicjusza pomieszaly sie z chrapaniem i jekami konia, ktory biegnac droga wznoszaca sie ciagle do Arycji w gore, pedzil juz ostatkiem tchu. Kto ja wyrwie z plonacego miasta i kto moze ja ocalic? Tu Winicjusz, polozywszy sie calkiem na koniu, wpil palce we wlosy, gotow z bolu kasac kark konski. Lecz w tej chwili jakis jezdziec pedzacy rowniez jak wicher, ale ze strony przeciwnej, do Ancjum, krzyknal przebiegajac kolo niego: "Roma ginie!", i popedzil dalej. Do uszu Winicjusza doszedl tylko jeszcze wyraz: "bogowie", reszte zgluszyl tetent kopyt. Lecz ow wyraz wytrzezwil go. Bogowie!... Winicjusz podniosl nagle glowe i wyciagnawszy ramiona ku niebu nabitemu gwiazdami, poczal sie modlic: "Nie was wzywam, ktorych swiatynie plona, ale Ciebie!... Tys sam cierpial, Tys jeden milosierny! Tys jeden rozumial ludzki bol! Tys przyszedl na swiat, by ludzi nauczyc litosci, wiec ja teraz okaz! Jeslis jest taki, jak mowia Piotr i Pawel, to mi uratuj Ligie. Wez ja na rece i wynies z plomieni. Ty to mozesz! Oddaj mi ja, a ja ci oddam krew. A jesli dla mnie nie zechcesz tego uczynic, to uczyn dla niej. Ona Cie kocha i ufa Ci. Obiecujesz zycie po smierci i szczescie, ale szczescie po smierci nie minie, a ona nie chce jeszcze umierac. Daj jej zyc. Wez ja na rece i wynies z Rzymu. Ty mozesz, chybabys nie chcial..." I przerwal, czul bowiem, ze dalsza modlitwa mogla sie zmienic w grozbe; bal sie obrazic bostwo w chwili, gdy najbardziej potrzebowal Jego litosci i laski. Zlakl sie na sama mysl o tym, i, by nie dopuscic do glowy ani cienia grozby, poczal znow smagac konia, tym bardziej ze biale mury Arycji, ktora lezala na polowie drogi do Rzymu, zaswiecily juz przed nim w blasku ksiezyca. Po pewnym czasie przebiegl w calym pedzie kolo swiatyni Merkurego, ktora lezala w gaju przed miastem. Wiedziano juz tu widocznie o nieszczesciu, albowiem przed swiatynia panowal ruch niezwykly. Winicjusz dojrzal w przelocie na schodach i miedzy kolumnami roje ludzi swiecacych sobie pochodniami, ktorzy cisneli sie pod opieke bostwa. Droga nie byla tez juz ani tak pusta, ani tak wolna jak za Ardea. Tlumy dazyly wprawdzie do gaju bocznymi sciezkami, ale i na glownym goscincu staly gromadki, ktore usuwaly sie pospiesznie przed pedzacym jezdzcem. Z miasta dochodzil gwar glosow. Winicjusz wpadl w nie jak wicher, przewrociwszy i stratowawszy kilku ludzi po drodze. Naokol teraz otoczyly go okrzyki: "Rzym plonie! Miasto w ogniu! Bogowie, ratujcie Rzym!" Kon potknal sie i sciagniety silna reka, osiadl na zadzie przed gospoda, w ktorej Winicjusz trzymal innego do zmiany. Niewolnicy, jakby spodziewajac sie przybycia pana, stali przed gospoda i na jego rozkaz ruszyli na wyscigi, by przyprowadzic nowego konia. Winicjusz zas widzac oddzial zlozony z dziesieciu konnych pretorianow, ktorzy widocznie jechali z wiescia z miasta do Ancjum, skoczyl ku nim i poczal pytac: - Ktora czesc miasta w ogniu? - Ktos jest? - spytal dziesietnik. - Winicjusz, trybun wojskowy i augustianin! Odpowiadaj, na glowe twoja! - Pozar, panie, wybuchl w kramach przy Wielkim Cyrku. Gdy nas wyslano, srodek miasta byl w ogniu. - A Zatybrze? - Plomien tam dotychczas nie doszedl, lecz z niepowstrzymana sila ogarnia coraz nowe dzielnice. Ludzie gina od zaru i dymu i wszelki ratunek niemozliwy. W tej chwili podano Winicjuszowi nowego konia. Mlody trybun skoczyl na niego i popedzil dalej. Jechal teraz ku Albanum, pozostawiajac na prawo Albalonge i jej wspaniale jezioro. Gosciniec do Arycji szedl pod gore, ktora zaslaniala calkowicie widnokrag i lezace po drugiej jej stronie Albanum. Winicjusz jednakze wiedzial, ze wydostawszy sie na szczyt obaczy nie tylko Bovillae i Ustrinum, w ktorych czekaly na niego nowe konie, ale i Rzym, za Albanum bowiem ciagnela sie po obu bokach Appijskiej drogi rowna, niska Kampania, po ktorej biegly ku miastu tylko arkady akweduktow i nic juz nie zaslanialo widoku. - Ze szczytu zobacze plomienie - mowil sobie. I poczynal znow smagac konia. Lecz zanim dobiegl do szczytu gory, uczul na twarzy powiew wiatru i wraz z nim zapach dymu doszedl do jego nozdrzy. A wtem i wierzcholek wzgorza zaczal sie zlocic. "Luna!" - pomyslal Winicjusz. Noc jednak bladla juz od dawna, brzask przechodzil w swit i na wszystkich pobliskich wzgorzach swiecily rowniez zlote i rozowe blaski, mogace pochodzic zarazem od pozogi i od jutrzni. Winicjusz dobiegl do szczytu i wowczas straszliwy widok uderzyl jego oczy. Cala nizina pokryta byla dymami, tworzacymi jakby jedna olbrzymia, lezaca tuz przy ziemi chmure, w ktorej znikly miasta, akwedukty, wille, drzewa; na koncu zas tej szarej, okropnej plaszczyzny gorzalo na wzgorzach miasto. Pozar jednakze nie mial ksztaltu ognistego slupa, jak bywa wowczas, gdy sie pali pojedynczy, chocby najwiekszy budynek. Byla to raczej dluga, podobna do zorzy wstega. Nad ta wstega unosil sie wal dymu, miejscami zupelnie czarny, miejscami mieniacy sie rozowo i krwawo, zbity w sobie, wydety, gesty i klebiacy sie jak waz, ktory sie kurczy i wydluza. Potworny ow wal chwilami zdawal sie przykrywac nawet wstege ognista, tak iz czynila sie waska, jak tasma, lecz chwilami ona rozswiecala go od dolu, zmieniajac jego dolne kleby w fale plomienne. Oboje ciagnely sie od kranca do kranca widnokregu, zamykajac go tak, jak czasem zamyka go pasmo lesne. Gor Sabinskich nie bylo wcale widac. Winicjuszowi na pierwszy rzut oka wydalo sie, ze to nie tylko plonie miasto, ale swiat caly, i ze zadna zywa istota nie moze sie uratowac z tego oceanu ognia i dymow. Wiatr wial coraz silniejszy od strony pozaru, niosac zapach spalenizny i srezoge, ktora poczynala przeslaniac nawet blizsze przedmioty. Dzien uczynil sie zupelny i slonce oswiecilo szczyty otaczajace Jezioro Albanskie. Lecz jasnozlote poranne promienie wydawaly sie przez srezoge jakby rude i chore. Winicjusz, spuszczajac sie ku Albanum, wjezdzal w dymy coraz gestsze i coraz mniej przenikliwe. Samo miasteczko bylo zupelnie w nich pograzone. Zaniepokojeni mieszkancy wylegli na ulice i strach bylo pomyslec, co sie musi dziac w Rzymie, gdyz tu juz trudno bylo oddychac. Rozpacz ogarnela znow Winicjusza i przerazenie poczelo mu podnosic wlosy na glowie. Lecz probowal sie pokrzepiac, jak mogl. "Niepodobna - myslal - by cale miasto poczelo naraz plonac. Wiatr wieje z polnocy i zwiewa dymy w te tylko strone. Po drugiej stronie nie ma ich. Zatybrze, przedzielone rzeka, moze calkiem ocalalo, a w kazdym razie dosc bedzie Ursusowi przedostac sie wraz z Ligia przez brame Janikulska, by uchronic sie od niebezpieczenstwa. Rowniez niepodobna, by zginela cala ludnosc i by miasto, ktore wlada swiatem, starte bylo wraz z mieszkancami z powierzchni ziemi. Nawet w zdobywanych miastach, gdy rzez i ogien sroza sie naraz, pewna liczba ludzi zostaje zawsze przy zyciu, dlaczego wiec mialaby koniecznie zginac Ligia? "Wszak czuwa nad nia Bog, ktory sam zwyciezyl smierc!" Tak rozumujac poczal znow modlic sie i wedle obyczaju, do ktorego przywykl, czynic Chrystusowi wielkie sluby, wraz z obietnicami darow i ofiar. Przebieglszy Albanum, ktorego cala niemal ludnosc siedziala na dachach i drzewach, by spogladac na Rzym, uspokoil sie cokolwiek i odzyskal zimna krew. Pomyslal tez, ze Ligia opiekuje sie nie tylko Ursus i Linus, ale i Piotr Apostol. Na samo wspomnienie o tym nowa otucha wstapila mu do serca. Piotr byl zawsze dla niego istota niepojeta, niemal nadludzka. Od chwili gdy slyszal go w Ostrianum, zostalo mu dziwne wrazenie, o ktorym na poczatku pobytu w Ancjum pisal do Ligii: ze kazde slowo tego starca jest prawda lub musi sie stac prawda. Blizsza znajomosc, jaka zawarl z Apostolem w czasie choroby, wzmogla jeszcze to wrazenie, ktore nastepnie zmienilo sie w niezachwiana wiare. Wiec skoro Piotr blogoslawil jego milosci i przyobiecal mu Ligie, to Ligia nie mogla zginac w plomieniach. Miasto moze sobie splonac, lecz zadna iskra pozaru nie padnie na jej odziez. Pod wplywem bezsennej nocy, szalonej jazdy i wzruszen Winicjusza poczela ogarniac teraz dziwna egzaltacja, w ktorej wszystko wydalo mu sie mozliwym: Piotr przezegna plomienie, otworzy je jednym slowem i przejda bezpieczni wsrod alei z ognia. Piotr wiedzial przy tym rzeczy przyszle, wiec niechybnie przewidzial i kleske pozaru, a w takim razie jakzeby mogl nie ostrzec i nie wyprowadzic z miasta chrzescijan, a miedzy nimi i Ligii, ktora kochal jak dziecko wlasne. I coraz silniejsza nadzieja poczela wstepowac w serce Winicjusza. Pomyslal, ze jesli oni uciekaja z miasta, to moze ich znalezc w Bovillae lub napotkac w drodze. Moze oto lada chwila kochana twarz wychyli sie z tych domow, rozposcierajacych sie coraz szerzej po calej Kampanii. Wydalo mu sie to tym prawdopodobniejszym, ze na drodze poczal napotykac coraz wiecej ludzi, ktorzy opusciwszy miasto jechali do Gor Albanskich, by ocaliwszy sie od ognia wydostac sie nastepnie i poza granice dymow. Nie dojechawszy do Ustrinum musial zwolnic z powodu zatloczenia drogi. Obok pieszych z manatkami na plecach napotykal objuczone konie, muly, wozy naladowane dobytkiem, a wreszcie i lektyki, w ktorych niewolnicy niesli zamozniejszych mieszkancow. Ustrinum tak juz bylo nabite zbiegami z Rzymu, ze przez tlum trudno sie bylo przecisnac. Na rynku, pod kolumnami swiatyn i na ulicach roilo sie od zbiegow. Tu i owdzie poczeto rozbijac juz namioty, pod ktorymi mialy szukac schronienia cale rodziny. Inni obozowali pod golym niebem, krzyczac, wzywajac bogow lub przeklinajac losy. W powszechnym przerazeniu trudno sie bylo o cos dopytac. Ludzie, do ktorych zwracal sie Winicjusz, albo nie odpowiadali mu wcale lub podnosili na niego wpoloblakane z przerazenia oczy, odpowiadajac, ze ginie miasto i swiat. Od strony Rzymu naplywaly z kazda chwila nowe tlumy, zlozone z mezczyzn, kobiet i dzieci, ktore wzmagaly zamieszanie i lament. Niektorzy, pogubiwszy sie w scisku, szukali rozpaczliwie zaginionych. Inni bili sie o obozowiska. Gromady na wpol dzikich pasterzy z Kampanii przyciagnely do miasteczka szukajac nowin lub zyskow z kradziezy, ktora ulatwialo zamieszanie. Tu i owdzie tlum, zlozony z niewolnikow wszelkiej narodowosci i z gladiatorow, poczal grabic domy i wille w miescie i bic sie z zolnierzami wystepujacymi w obronie mieszkancow. Senator Juniusz, ktorego Winicjusz spostrzegl przy gospodzie otoczonego zastepem batawskich niewolnikow, pierwszy dal mu nieco dokladniejsza wiadomosc o pozarze. Ogien wszczal sie rzeczywiscie przy Wielkim Cyrku, w miejscu, ktore dotyka Palatynu i wzgorza Caelius, lecz rozszerzyl sie z niepojeta szybkoscia, tak iz ogarnal caly srodek miasta. Nigdy jeszcze od czasow Brennusa nie spotkala miasta tak straszna kleska. "Cyrk zgorzal caly, rowniez jak otaczajace go kramy i domy - mowil Juniusz - Awentyn i Caelius w ogniu. Plomien otoczywszy Palatyn dostal sie na Karyny..." Tu Juniusz, ktory na Karynach posiadal wspaniala insule pelna dziel sztuki, w ktorych sie kochal, porwal garsc brudnego pylu i posypawszy nim glowe poczal przez chwile jeczec rozpaczliwie. Lecz Winicjusz potrzasnal go za ramiona. - I moj dom na Karynach - rzekl - lecz gdy wszystko ginie, niech i on ginie. Po czym przypomniawszy sobie, ze Ligia idac za jego rada mogla sie przeniesc do domu Aulusow, spytal: - A Vicus Patricius? - W ogniu - odpowiedzial Juniusz. - A Zatybrze? Juniusz spojrzal na niego ze zdziwieniem. - Mniejsza o Zatybrze - rzekl sciskajac dlonmi zbolale skronie. - Mnie wiecej chodzi o Zatybrze niz o caly Rzym - zawolal gwaltownie Winicjusz. - To sie tam dostaniesz chyba przez Via Portuensis, bo obok Awentynu zar cie udusi... Zatybrze?... Nie wiem. Ogien nie mogl tam chyba jeszcze dojsc, lecz czy juz w tej chwili nie doszedl, jedni bogowie wiedza... Tu Juniusz zawahal sie przez chwile, nastepnie rzekl znizonym glosem: - Wiem, ze mnie nie zdradzisz, wiec ci powiem, ze to nie jest zwykly pozar. Cyrku nie dawano ratowac... Sam slyszalem... Gdy domy poczely wkolo plonac, tysiace glosow wolalo: "Smierc ratujacym!" Jacys ludzie przebiegaja miasto i ciskaja w domy plonace pochodnie... Z drugiej strony lud sie burzy i wola, ze miasto plonie z rozkazu. Nic wiecej nie powiem. Biada miastu, biada nam wszystkim i mnie! Co sie tam dzieje, tego ludzki jezyk nie wyrazi. Ludnosc ginie w ogniu lub morduje sie wzajemnie w scisku... To koniec Rzymu!... I znow poczal powtarzac: "Biada! Biada miastu i nam!" - lecz Winicjusz wskoczyl na konia i ruszyl przed siebie dalej droga Appijska. Lecz bylo to obecnie raczej przepychanie sie wsrod rzeki ludzi i wozow, ktora plynela z miasta. - Miasto lezalo teraz przed Winicjuszem jak na dloni, objete potwornym pozarem... Od morza ognia i dymu bil zar straszliwy, a wrzaski ludzkie nie mogly stlumic syczenia i huku plomieni. W miare jak Winicjusz zblizal sie do murow, okazywalo sie, ze latwiej bylo przyjechac do Rzymu niz dostac sie do srodka miasta. Przez droge Appijska trudno bylo sie przecisnac z powodu natloku ludzi. Domy, pola, cmentarze, ogrody i swiatynie, lezace po obu jej stronach, zmienione byly w obozowiska. W swiatyni Marsa, lezacej tuz kolo Porta Appia, tlum odbil drzwi, aby w jej wnetrzu znalezc przytulek na noc. Na cmentarzach brano w posiadanie wieksze grobowce i toczono o nie walki, ktore dochodzily do rozlewu krwi. Ustrinum ze swoim nieladem dawalo zaledwie lekki przedsmak tego, co dzialo sie pod murami samego miasta. Ustal wszelki wzglad na powage prawa, na urzad, na wezly rodzinne, na roznice stanu. Widziano niewolnikow okladajacych kijami obywateli. Gladiatorowie, pijani winem zlupionym w Emporium, polaczywszy sie w duze gromady przebiegali z dzikimi okrzykami place przydrozne, rozpedzajac ludzi, tratujac, lupiac. Mnostwo barbarzyncow, wystawionych na sprzedaz w miescie, pouciekalo z bud sprzedaznych. Pozar i zaguba miasta byly dla nich zarazem koncem niewoli i godzina pomsty, totez gdy osiadla ludnosc, ktora w ogniu tracila cale mienie, wyciagala z rozpacza rece do bogow wolajac o ratunek, oni z wyciem radosci rozbijali tlumy, sciagajac ludziom odziez z ramion i porywajac mlodsze niewiasty. Laczyli sie z nimi niewolnicy z dawna juz sluzacy w Rzymie, nedzarze nie majacy nic na ciele procz welnianej opaski na biodrach, straszne postacie z zaulkow, ktorych po dniu nie widywalo sie niemal nigdy na ulicach i ktorych istnienia w Rzymie trudno sie bylo domyslec. Tlum ten, zlozony z Azjatow, Afrykanow, Grekow, Trakow, Germanow i Brytanow, wrzeszczacy wszystkimi jezykami ziemi, dziki i rozpasany, szalal sadzac, iz nadeszla chwila, w ktorej wolno mu sobie wynagrodzic za lata cierpien i nedzy. Wsrod tej rozkolysanej cizby ludzkiej, w blasku dnia i pozogi migotaly helmy pretorianow, pod ktorych opieke chronila sie ludnosc spokojniejsza i ktorzy w wielu miejscach wstepnym bojem musieli uderzac na rozbestwiona tluszcze. Winicjusz widzial w zyciu swoim zdobywane miasta, lecz nigdy oczy jego nie patrzyly na widowisko, w ktorym by rozpacz, lzy, bol, jeki, dzika radosc, szalenstwo, wscieklosc i rozpasanie zmieszaly sie razem w taki niezmierny chaos. Nad ta zas falujaca, oblakana cizba ludzka huczal pozar, plonelo na wzgorzach najwieksze w swiecie miasto, slac w zamieszanie swoj ognisty oddech i przykrywajac je dymami, nad ktorymi nie bylo juz widac blekitu nieba. Mlody trybun z najwiekszym wysileniem, narazajac co chwila zycie, dotarl wreszcie do bramy Appijskiej, lecz tu spostrzegl, ze przez dzielnice Porta Capena nie bedzie mogl dostac sie do miasta nie tylko z powodu cizby, lecz i dla straszliwego zaru, od ktorego tuz za brama drzalo cale powietrze. Przy tym most przy Porta Trigemina, naprzeciw swiatyni Bonae Deae, jeszcze nie istnial, chcac wiec dostac sie za Tyber trzeba bylo przedrzec sie az do mostu Palowego, to jest przejechac kolo Awentynu, przez czesc miasta zalana jednym morzem plomieni. Bylo to zupelnym niepodobienstwem. Winicjusz zrozumial, ze musi wrocic w kierunku Ustrinum, tam skrecic z drogi Appijskiej, przejechac rzeke ponizej miasta i dostac sie na Via Portuensis, ktora wiodla wprost na Zatybrze. Nie bylo i to rzecza latwa z powodu coraz wiekszego zametu panujacego na drodze Appijskiej. Trzeba tam bylo torowac sobie droge chyba mieczem, Winicjusz zas nie mial broni, wyjechal bowiem z Ancjum tak, jak wiesc o pozarze zastala go w willi cezara. Lecz przy Zrodle Merkurego ujrzal znajomego centuriona pretorianow, ktory na czele kilkudziesieciu ludzi bronil przystepu do obrebu swiatyni, i kazal mu jechac za soba, ten zas poznawszy trybuna i augustianina nie smial sie rozkazowi sprzeciwic. Winicjusz sam objal dowodztwo oddzialu i przepomniawszy na te chwile nauk Pawla o milosci blizniego, parl i rozcinal przed soba tlum z pospiechem zgubnym dla wielu, ktorzy na czas nie potrafili sie usunac. Scigaly ich przeklenstwa i grad kamieni, lecz on nie zwazal na to pragnac predzej wydostac sie na miejsca wolniejsze. Jednakze mozna sie bylo posuwac naprzod tylko z najwiekszym wysileniem. Ludzie, ktorzy rozlozyli sie juz obozem, nie chcieli zolnierzom ustepowac z drogi, klnac na glos cezara i pretorianow. W niektorych miejscach tlum przybieral grozna postawe. Do uszu Winicjusza dochodzily glosy oskarzajace Nerona o podpalenie miasta. Grozono otwarcie smiercia i jemu, i Poppei. Okrzyki: "Sannio!", "Histrio!" (blazen, aktor), "Matkobojca!", rozlegaly sie dookola. Niektorzy wolali, by go powlec do Tybru, inni, ze dosc Rzym okazal cierpliwosci. Widocznym bylo, ze grozby owe moga sie zmienic w bunt otwarty, ktory byle sie znalazl przywodca, moze lada chwila wybuchnac. Tymczasem wscieklosc i rozpacz tlumu zwracala sie przeciw pretorianom, ktorzy i dlatego jeszcze nie mogli sie z cizby wydobyc, ze droge zagradzaly cale stosy rzeczy wyniesionych napredce z pozaru: skrzynie i beczki z zywnoscia, kosztowniejsze sprzety, naczynia, kolebki dziecinne, posciel, wozy i nosze reczne. Tu i owdzie przyszlo do starc, lecz pretorianie predko radzili sobie z bezbronna tluszcza. Przejechawszy z trudem w poprzek droge Lacinska, Numicyjska, Ardejska, Lawinijska i Ostyjska, okrazajac wille, ogrody, cmentarze i swiatynie, Winicjusz dotarl w koncu do miasteczka zwanego Vicus Aleksandri, za ktorym przeprawil sie przez Tyber. Bylo tam juz luzniej i mniej dymu. Od zbiegow, ktorych jednak i tu nie braklo, dowiedzial sie, ze tylko niektore zaulki Zatybrza zostaly objete pozarem, ale ze zapewne nic sie nie ostoi przed potega ognia, poniewaz sa ludzie, ktorzy podkladaja go umyslnie i nie pozwalaja ratowac, krzyczac, iz czynia to z rozkazu. Mlody trybun nie mial juz teraz najmniejszej watpliwosci, ze to cezar kazal istotnie podpalic Rzym, i pomsta, o jaka wolaly tlumy, wydala mu sie rzecza sluszna i sprawiedliwa. Coz wiecej mogl byl uczynic Mitrydat lub ktorykolwiek z najzawzietszych nieprzyjaciol Rzymu? Miara byla przebrana, szalenstwo stalo sie zbyt potwornym, a zycie ludzkie zbyt wobec niego niemozliwym. Winicjusz wierzyl tez, ze godzina Nerona wybila, ze te gruzy, w ktore rozpada sie miasto, powinny i musza przywalic potwornego blazna razem z jego wszystkimi zbrodniami. Gdyby znalazl sie maz dosc smialy, by stanac na czele zrozpaczonej ludnosci, stac sie to moglo w przeciagu kilku godzin. Tu smiale i msciwe mysli poczely przelatywac przez glowe Winicjusza. A gdyby to uczynil on? Dom Winicjuszow, ktory az do ostatnich czasow liczyl cale szeregi konsulow, znany byl w calym Rzymie. Tlumy potrzebowalyby tylko nazwiska. Przecie juz raz z powodu skazania na smierc czterystu niewolnikow prefekta Pedaniusza Sekunda o malo nie przyszlo do buntu i wojny domowej, coz by wiec stalo sie dzis wobec straszliwej kleski, przewyzszajacej niemal wszystkie, jakich Rzym w przeciagu osmiu wiekow doznal. Kto wezwie do broni Kwirytow (myslal Winicjusz), ten niewatpliwie obali Nerona i sam przeoblecze sie w purpure. A wiec czemu by on nie mial tego uczynic? Byl tezszym, dzielniejszym i mlodszym od innych augustianow... Nero rozkazywal wprawdzie trzydziestu legiom stojacym na krancach panstwa, ale czyz i te legie, i ich przywodcy nie wzburza sie na wiesc o spaleniu Rzymu i jego swiatyn?... A w takim razie on, Winicjusz, moglby zostac cezarem. Wszakze szeptano miedzy augustianami, ze jakis wieszczek przepowiedzial purpure Othonowi. W czymze on gorszy? Moze i Chrystus dopomoglby mu swa Boska potega, moze to Jego natchnienie? "Oby tak bylo!" - wolal w duchu Winicjusz. Pomscilby sie wowczas na Neronie za niebezpieczenstwo Ligii i za swoj niepokoj, zaprowadzilby panowanie sprawiedliwosci i prawdy, rozszerzylby nauke Chrystusa od Eufratu az do mglistych brzegow Brytanii, a zarazem przyodzialby w purpure Ligie i uczynil ja pania ziemi. Lecz mysli te, wybuchnawszy z jego glowy jak snop iskier z plonacego domu, zagasly jak iskry. Przede wszystkim nalezalo Ligie ratowac. Patrzyl teraz na kleske z bliska, wiec lek zdjal go na nowo, a wobec tego morza ognia i dymu, wobec zetkniecia sie ze straszliwa rzeczywistoscia, owa ufnosc, z jaka wierzyl, iz Piotr Apostol uratuje Ligie, zamarla zupelnie w jego sercu. Rozpacz chwycila go po raz drugi, wiec wydostawszy sie na Via Portuensis, wiodaca wprost na Zatybrze, nie opamietal sie az w bramie, przy ktorej powtorzono mu to, co poprzednio mowili zbiegowie, ze wieksza czesc tej dzielnicy nie byla jeszcze objeta pozarem, lubo ogien w kilku miejscach przerzucil sie juz za rzeke. Zatybrze jednak pelne bylo takze dymu i uciekajacych tlumow, przez ktore trudniej bylo sie w glab przedostac dlatego, ze ludzie majac wiecej czasu wynosili i ratowali wiecej rzeczy. Sama glowna droga Portowa byla w wielu miejscach zupelnie nimi zawalona, a kolo Naumachii Augusta wznosily sie ich cale stosy. Ciasniejsze zaulki, w ktorych nagromadzily sie gesciej dymy, byly wprost nieprzystepne. Mieszkancy uciekali z nich tysiacami. Winicjusz widzial po drodze przerazajace obrazy. Nieraz dwie rzeki ludzkie plynace ze stron przeciwnych, spotkawszy sie w ciasnym przejsciu, parly sie wzajem i walczyly ze soba na zaboj. Ludzie bili sie i tratowali jedni po drugich. Rodziny gubily sie w zamieszaniu, matki nawolywaly rozpaczliwie dzieci. Winicjuszowi wlosy powstawaly na mysl, co musialo sie dziac blizej ognia. Wsrod wrzaskow i zgielku trudno bylo sie o cos rozpytac lub zrozumiec wolania. Chwilami zza rzeki przytaczaly sie nowe balwany dymow czarnych i tak ciezkich, iz toczyly sie tuz przy ziemi, zakrywajac tak domy, ludzi i wszystkie przedmioty, jak je zakrywa noc. Lecz wiatr, spowodowany pozarem, rozwiewal je i wowczas Winicjusz mogl posuwac sie dalej ku zaulkowi, na ktorym stal dom Linusa. Upal lipcowego dnia, zwiekszony zarem bijacym od plonacych dzielnic, stal sie nieznosnym. Dym gryzl w oczy, piersiom braklo tchu. Nawet i ci mieszkancy, ktorzy w nadziei, ze plomien nie przekroczy rzeki, zostali dotad w domach, poczeli je opuszczac i cizba zwiekszala sie z kazda godzina. Pretorianie towarzyszacy Winicjuszowi pozostali w tyle. W tloku zranil ktos mlotem jego konia, ktory poczal rzucac zakrwawionym lbem, wspinac sie i odmawiac posluszenstwa jezdzcowi. Poznano tez po bogatej tunice augustianina i natychmiast rozlegly sie wokol okrzyki: "Smierc Neronowi i jego podpalaczom!" Nadeszla chwila groznego niebezpieczenstwa, albowiem setki rak wyciagnely sie ku Winicjuszowi, lecz sploszony kon uniosl go tratujac ludzi, a zarazem nadplynela nowa fala czarnego dymu i pograzyla w mroku ulice. Winicjusz widzac, ze nie przejedzie, zeskoczyl wreszcie na ziemie i poczal biec piechota, przeslizgujac sie kolo murow, a czasami czekajac, by uciekajacy tlum minal go. W duszy mowil sobie, ze to sa prozne wysilenia. Ligia mogla nie byc juz w miescie, mogla w tej chwili ratowac sie ucieczka: latwiej bylo odnalezc szpilke nad brzegiem morza niz ja w tym natloku i chaosie. Chcial jednak chocby za cene zycia dotrzec do domu Linusa. Chwilami zatrzymywal sie i tarl oczy. Urwawszy brzeg tuniki zaslonil nia nos i usta i biegl dalej. W miare jak zblizal sie do rzeki, upal powiekszal sie straszliwie. Winicjusz wiedzac, ze pozar wszczal sie przy Wielkim Cyrku, sadzil z poczatku, ze zar ow bije od jego zgliszcz oraz od Forum Boarium i od Velabrum, ktore, lezac w poblizu, musialy byc rowniez ogarniete plomieniem. Lecz goraco stawalo sie nie do zniesienia. Ktos uciekajacy, ostatni, jakiego Winicjusz spostrzegl, starzec o kulach, krzyknal: "Nie zblizaj sie do mostu Cestiusza! Cala wyspa w ogniu". Jakoz nie mozna sie bylo dluzej ludzic. Na zakrecie ku Vicus Judaeorum, na ktorym stal dom Linusa, mlody trybun dojrzal wsrod chmury dymow plomien: palila sie nie tylko wyspa, ale i Zatybrze, a przynajmniej drugi koniec uliczki, na ktorej mieszkala Ligia. Winicjusz jednak pamietal, ze dom Linusa otoczony byl ogrodem, za ktorym od strony Tybru bylo niezbyt rozlegle, niezabudowane pole. Ta mysl dodala mu otuchy. Ogien mogl zatrzymac sie na pustym miejscu. W tej nadziei biegl dalej, jakkolwiek kazdy powiew przynosil juz nie tylko dymy, ale tysiace iskier, ktore mogly wzniecic pozar z drugiego konca zaulka i przeciac odwrot. Na koniec ujrzal jednak przez dymna zaslone cyprysy w ogrodzie Linusa. Domy lezace za niezabudowanym polem palily sie juz jak stosy drzewa, ale mala insula Linusowa stala jeszcze nietknieta. Winicjusz spojrzal z wdziecznoscia w niebo i skoczyl ku niej, jakkolwiek samo powietrze poczelo go parzyc. Drzwi byly przymkniete, lecz on pchnal je i wpadl do srodka. W ogrodku nie bylo zywej duszy i dom zdawal sie byc rowniez zupelnie pusty. "Moze pomdleli od dymu i zarow" - pomyslal Winicjusz. I poczal wolac: - Ligio! Ligio! Odpowiedzialo mu milczenie. W ciszy slychac bylo tylko huk dalekiego ognia. - Ligio! Nagle do uszu jego doszedl ow posepny glos, ktory slyszal juz raz w tym ogrodku. Na pobliskiej wyspie zapalilo sie widocznie vivarium lezace niedaleko swiatyni Eskulapa, w ktorym wszelkiego rodzaju zwierzeta, a miedzy nimi lwy, poczely ryczec z przerazenia. Winicjusza dreszcz przebiegl od stop do glowy. Oto drugi juz raz, w chwili gdy cala jego istota byla skupiona w mysli o Ligii, te straszliwe glosy odzywaly sie jak zapowiedz nieszczescia, jak dziwna wrozba zlowrogiej przyszlosci. Bylo to jednak krotkie, chwilowe wrazenie, albowiem jeszcze straszliwszy od ryku dzikich zwierzat huk pozaru nakazywal myslec o czym innym. Ligia nie odpowiedziala wprawdzie na wolanie, lecz mogla znajdowac sie w tym zagrozonym budynku, zemdlona lub zduszona dymem. Winicjusz skoczyl do srodka domu. W malym atrium bylo pusto i ciemno od dymu. Szukajac rekoma drzwi prowadzacych do cubiculow, spostrzegl migocacy plomyk lampki i zblizywszy sie ujrzal lararium, w ktorym zamiast larow byl krzyz. Pod krzyzem tym plonal kaganek. Przez glowe mlodego katechumena przebiegla z blyskawiczna szybkoscia mysl, ze ow krzyz zsyla mu to swiatelko, przy ktorym moze odnalezc Ligie, wzial wiec kaganek i poczal szukac cubiculow. Znalazlszy jedno odsunal zaslone i swiecac kagankiem, poczal patrzec. Lecz i tu nie bylo nikogo. Winicjusz pewien byl jednak, ze trafil do cubiculum Ligii, albowiem na gwozdziach nabitych w sciane wisiala jej odziez, na lozku zas lezalo capitium, to jest obcisla szata, ktora kobiety nosily bezposrednio na ciele. Winicjusz porwal ja, przycisnal do ust i przewiesiwszy ja przez ramie ruszyl na dalsze poszukiwania. Domek byl maly, wiec w krotkim przeciagu czasu zwiedzil wszystkie izby, a nawet i piwnice. Lecz nigdzie nie znalazl zywej duszy. Bylo rzecza az nadto widoczna, ze Ligia, Linus i Ursus musieli wraz z innymi mieszkancami dzielnicy szukac w ucieczce ocalenia przed pozarem. "Trzeba ich szukac miedzy tlumem, za bramami miasta" - pomyslal Winicjusz. Nie zdziwilo go tez zbytnio, ze nie napotkal ich na Via Portuensis, mogli bowiem wyjsc z Zatybrza ze strony przeciwnej, w kierunku wzgorza Watykanskiego. W kazdym razie ocaleli przynajmniej od ognia. Winicjuszowi kamien spadl z piersi. Widzial wprawdzie, z jak strasznymi niebezpieczenstwami byla polaczona ucieczka, ale mysl o nadludzkiej sile Ursusa dodawala mu otuchy. "Trzeba mi teraz (mowil sobie) uciekac stad i przez ogrody Domicji przedostac sie do ogrodow Agrypiny. Tam ich znajde. Dymy tam niestraszne, bo wiatr wieje od Gor Sabinskich". Przyszedl jednak najwyzszy czas, w ktorym musial myslec o wlasnym ocaleniu, albowiem fala ognia naplywala coraz blizej od strony wyspy i kleby dymu przeslonily niemal zupelnie zaulek. Kaganek, ktorym swiecil sobie w domu, zgasl od przeciagu powietrza. Winicjusz wypadlszy na ulice biegl teraz calym pedem ku Via Portuensis, w te sama strone, z ktorej przyszedl, a pozar zdawal sie go gonic swym ognistym oddechem, to otaczajac go coraz nowymi chmurami dymu, to obsypujac skrami, ktore padaly mu na wlosy, na szyje i odziez. Tunika poczela sie na nim tlic w kilku miejscach, lecz on nie zwazal na to i biegl dalej, w obawie, ze dym moze go zadusic. Jakoz w ustach mial smak spalenizny i sadzy, gardlo i pluca palily go jak ogien. Krew naplywala mu do glowy tak, iz chwilami widzial wszystko czerwono i same dymy wydawaly mu sie rowniez czerwone. Wowczas mowil sobie w duszy: "To zywy ogien! Lepiej mi rzucic sie na ziemie i zginac". Bieg meczyl go coraz bardziej. Glowa, szyja i plecy oblewaly mu sie potem, a ow pot parzyl go jak ukrop. Gdyby nie imie Ligii, ktore powtarzal w mysli, i gdyby nie jej capitium, ktorym obwinal sobie usta, bylby padl. W kilka chwil pozniej poczal juz jednak nie rozeznawac zaulku, ktorym biegl. Stopniowo opuszczala go swiadomosc, pamietal tylko, ze musi uciekac, albowiem na otwartym polu czeka go Ligia, ktora przyobiecal mu Piotr Apostol. I nagle ogarnela go jakas dziwna, na wpol juz goraczkowa, podobna do przedsmiertnego widzenia pewnosc, ze ja musi zobaczyc, zaslubic, a potem zaraz umrze. Biegl juz jednak jak pijany, taczajac sie od jednej strony ulicy do drugiej. A wtem zmienilo sie cos w potwornym ognisku ogarniajacym olbrzymie miasto. Wszystko, co dotychczas jeszcze sie tylko tlilo, wybuchnelo widocznie jednym morzem plomieni, albowiem wiatr przestal przynosic dymy, te zas, ktore sie nagromadzily w zaulkach, zwial szalony ped rozpalonego powietrza. Ped ow gnal teraz miliony skier, tak ze Winicjusz biegl jakby w ognistej chmurze. Natomiast mogl lepiej widziec przed soba i w chwili prawie gdy juz mial padac, ujrzal koniec zaulka. Widok ten dodal mu znowu sil. Ominawszy naroznik znalazl sie w ulicy, ktora wiodla ku Via Portuensis i polu Kodetanskiemu. Skry przestaly go gonic. Zrozumial, ze jesli zdola dobiec do Portowej drogi, to ocaleje, chocby mu nawet przyszlo na niej zemdlec. Na koncu ulicy dojrzal znow jakby chmure, ktora przeslaniala wyjscie. "Jesli to sa dymy - pomyslal - to juz nie przejde". Biegl reszta sil. Po drodze zrzucil z siebie tunike, ktora zatlona od iskier, poczela go palic jak koszula Nessusa, i lecial nagi, majac tylko na glowie i na ustach capitium Ligii. Dobieglszy blizej, rozpoznal, ze to, co bral za dym, bylo kurzawa, z ktorej na domiar dochodzily glosy i krzyki ludzkie. "Tluszcza rabuje domy" - rzekl sobie. Lecz biegl w kierunku glosow. Zawsze byli tam ludzie, ktorzy mogli mu dac pomoc. W tej nadziei, zanim jeszcze dobiegl, poczal krzyczec cala sila glosu o ratunek. Lecz bylo to jego ostatnie wysilenie: w oczach poczerwienialo mu jeszcze bardziej, w plucach zbraklo oddechu, w kosciach sily, i padl. Doslyszano go jednak, a raczej spostrzezono, i dwoch ludzi ruszylo mu na pomoc z gurdami pelnymi wody. Winicjusz, ktory padl z wyczerpania, ale nie stracil przytomnosci, chwycil obu rekoma naczynie i wychylil je do polowy. - Dzieki - rzekl - postawcie mnie na nogi, dalej sam pojde! Drugi robotnik oblal mu glowe woda, obaj zas nie tylko postawili go na nogi, ale podjeli z ziemi i poniesli do gromady innych, ktorzy otoczyli go wkolo, badajac troskliwie, czy nie poniosl zbytniego szwanku. Troskliwosc ta zdziwila Winicjusza. - Ludzie - zapytal - coscie za jedni? - Burzymy domy, aby pozar nie mogl dojsc do drogi Portowej - odpowiedzial jeden z robotnikow. - Przyszliscie mi na pomoc, gdym juz padl. Dzieki wam. - Nam nie wolno odmowic pomocy - ozwalo sie kilka glosow. Wowczas Winicjusz, ktory poprzednio od rana patrzyl na rozbestwione tlumy, na bojki i grabiez, spojrzal uwazniej na otaczajace go twarze i rzekl: - Niech wam wynagrodzi... Chrystus. - Chwala imieniowi Jego! - zawolal caly chor glosow. - Linus?... - spytal Winicjusz. Lecz nie mogl pytac dluzej i nie doslyszal odpowiedzi, gdyz ze wzruszenia i przebytych wysilen zemdlal. Obudzil sie dopiero na polu Kodetanskim, w ogrodzie, otoczony przez kilkoro kobiet i mezczyzn, i pierwsze slowa, na jakie znowu sie zdobyl, byly: - Gdzie Linus? Przez chwile nie bylo odpowiedzi, po czym jakis znajomy Winicjuszowi glos rzekl nagle: - Za brama Nomentanska; wyszedl do Ostrianum... od dwoch dni... Pokoj ci, krolu perski! Winicjusz podniosl sie i siadl, ujrzawszy niespodzianie nad soba Chilona. Grek zas mowil: - Dom twoj, panie, zapewne splonal, bo Karyny w plomieniu, ale ty zawsze bedziesz bogaty jak Midas. O, co za nieszczescie! Chrzescijanie, synu Serapisa, przepowiadali od dawna, ze ogien zniszczy to miasto... A Linus wraz z corka Jowisza jest na Ostrianum... O, co za nieszczescie na to miasto!... Winicjuszowi znow uczynilo sie slabo. - Widziales ich? - spytal. - Widzialem, panie!... Niech beda dzieki Chrystusowi i wszystkim bogom, zem ci mogl dobra wiescia odplacic za twoje dobrodziejstwa. Ale ja ci, Ozyrysie, jeszcze odplace, przysiegam na ten palacy sie Rzym! Na dworze czynil sie wieczor, ale w ogrodzie widno bylo jak w dzien, gdyz pozar wzmogl sie jeszcze. Zdawalo sie, ze plona juz nie pojedyncze dzielnice, ale cale miasto, jak dlugie i szerokie. Niebo bylo czerwone, jak okiem siegnac, i na swiecie czynila sie noc czerwona. Luna od palacego sie miasta zalala niebo tak szeroko, jak wzrok ludzki mogl siegnac. Zza wzgorz wytoczyl sie ksiezyc wielki i pelny, ktory rozgorzal wnet od blasku i przybrawszy barwe rozpalonej miedzi zdawal sie ze zdumieniem spogladac na ginacy grod swiatowladny. W zarozowionych przepasciach nieba swiecily rowniez rozowe gwiazdy, lecz w przeciwienstwie do zwyklych nocy ziemia jasniejsza byla od niebios. Rzym oswiecal na ksztalt olbrzymiego stosu cala Kampanie. Przy krwawym blasku widac bylo dalsze wzgorza miasta, wille, swiatynie, pomniki i akwedukty biegnace ze wszystkich okolicznych gor ku miastu, na akweduktach zas roje ludzi, ktorzy schronili sie tam dla bezpieczenstwa lub dla przypatrywania sie pozarowi. Tymczasem straszny zywiol obejmowal coraz nowe dzielnice. Nie mozna bylo watpic, ze jakies zbrodnicze rece podpalaja miasto, gdy coraz nowe pozary wybuchaly w miejscach od glownego ogniska odleglych. Ze wzgorz, na ktorych Rzym byl zbudowany, plomienie splywaly na ksztalt fal morskich na doliny, szczelnie zabudowane domami liczacymi po piec i szesc pieter, pelne bud, kramow, drewnianych ruchomych amfiteatrow, zbudowanych przygodnie na rozmaite widowiska, i wreszcie skladow drzewa, oliwy, zboza, orzechow, szyszek pinij, ktorych ziarnem zywila sie uboga ludnosc, i odziezy, ktora czasem z laski cezarow rozdawano halastrze gniezdzacej sie po ciasnych zaulkach. Tam pozar znajdujac dostatek palnych materialow zmienial sie niemal w szereg wybuchow i z nieslychana szybkoscia ogarnial cale ulice. Ludzie, obozujacy za miastem lub stojacy na wodociagach, odgadywali z barwy plomienia, co sie pali. Szalony ped powietrza wynosil chwilami z ognistej toni tysiace i miliony rozzarzonych skorup od orzechow i migdalow, ktore wzbijaly sie nagle w gore jak nieprzeliczone stada jasniejacych motyli - i pekaly z trzaskiem w powietrzu lub gnane wiatrem spadaly na nowe dzielnice, na wodociagi i na pola otaczajace miasto. Wszelka mysl o ratunku wydawala sie niedorzeczna, zamieszanie zas wzrastalo coraz bardziej, gdy bowiem z jednej strony ludnosc miejska uciekala wszystkimi bramami za mury, z drugiej pozar przywabil tysiace ludzi z okolicy, tak mieszkancow malych miast, jak chlopstwa i na wpol dzikich pasterzy z Kampanii, ktorych znecila takze nadzieja rabunku. Okrzyk "Rzym ginie!" nie schodzil z ust tlumu, zguba zas miasta wydawala sie w owych czasach zarazem koncem wladztwa i rozwiazaniem wszelkich wezlow, ktore az dotad zwiazywaly ludzkosc w jedna calosc. Tluszcza tez, w ktorej wiekszosci ludzi, zlozonej z niewolnikow i przybyszow, nie zalezalo nic na panowaniu Rzymu, a ktora przewrot mogl tylko uwolnic od pet, przybierala tu i owdzie grozna postawe. Szerzyla sie przemoc i grabiez. Zdawalo sie, ze jedynie samo widowisko ginacego grodu przykuwa uwage ludzka i powstrzymuje jeszcze wybuch rzezi, ktora rozpocznie sie natychmiast, jak tylko miasto zmieni sie w zgliszcza. Setki tysiecy niewolnikow zapominajac, ze Rzym procz swiatyn i murow posiada jeszcze kilkadziesiat legii we wszystkich stronach swiata - zdawaly sie tylko czekac hasla i wodza. Poczeto wspominac imie Spartakusa - lecz Spartakusa nie bylo - natomiast obywatele jeli sie skupiac i zbroic, czym kto mogl. Najpotworniejsze wiesci krazyly po wszystkich bramach. Niektorzy twierdzili, ze to Wulkan z rozkazu Jowisza niszczy miasto ogniem wydobywajacym sie spod ziemi; inni, ze to jest zemsta Westy za westalke Rubrie. Ludzie, tak przekonani, nie chcieli nic ratowac, natomiast oblegajac swiatynie, prosili o zmilowanie sie bogow. Lecz najpowszechniej powtarzano, iz cezar kazal spalic Rzym dlatego, by sie uwolnic od zapachow zalatujacych od Subury i by wybudowac nowe miasto pod nazwiskiem Neronii. Na te mysl wscieklosc ogarniala ludzi i gdyby, jak to myslal Winicjusz, znalazl sie przywodca, ktory by chcial skorzystac z tego wybuchu nienawisci, godzina Nerona bylaby wybila o cale lata wczesniej. Mowiono rowniez, ze cezar oszalal, ze kaze pretorianom i gladiatorom uderzyc na lud i sprawic rzez ogolna. Niektorzy przysiegali na bogi, ze zwierzeta ze wszystkich vivariow zostaly z polecenia Miedzianobrodego wypuszczone. Widziano na ulicy lwy z plonacymi grzywami i rozszalale slonie, i tury tratujace gromadami ludzi. Byla w tym nawet czesc prawdy, gdyz w kilku miejscach slonie na widok zblizajacego sie pozaru rozwalily vivaria i wydostawszy sie na wolnosc, gnaly w dzikim poplochu w strone od ognia przeciwna, niszczac wszystko przed soba jak burza. Wiesc publiczna podawala na dziesiatki tysiecy liczbe osob, ktore zginely w ogniu. Jakoz zginelo mnostwo. Byli tacy, ktorzy straciwszy cale mienie lub najdrozsze sercu istoty, dobrowolnie rzucali sie z rozpaczy w plomienie. Innych udusily dymy. W srodku miasta, miedzy Kapitolem z jednej, a Kwirynalem, Wiminalem i Eskwilinem z drugiej strony, jak rowniez miedzy Palatynem a wzgorzem Caelius, gdzie byly najgesciej zabudowane ulice, pozar wszczynal sie w tak wielu miejscach naraz, ze cale gromady ludzi, uciekajac w jedna strone, trafialy najniespodzianiej na nowa sciane plomienia ze strony przeciwnej i ginely straszna smiercia wsrod ognistego zalewiska. W przestrachu, zamecie i oblakaniu nie wiedziano wreszcie, gdzie uciekac. Drogi byly zawalone rzeczami, a w wielu ciasnych miejscach wprost zamkniete. Ci, ktorzy chronili sie na rynki i place, w miejscu gdzie pozniej stanal amfiteatr Flawianski, kolo swiatyni Ziemi, kolo portyku Liwii i wyzej kolo swiatyn Junony i Lucyny oraz miedzy Clivus Vibrius a stara brama Eskwilinska, otoczeni naokol morzem ognia, pogineli od zaru. W miejscach, do ktorych plomien nie doszedl, poznajdowano pozniej setki cial spieczonych na wegiel, choc i tu, i owdzie nieszczesliwi wyrywali plyty kamienne i dla ochrony przed zarem zagrzebywali sie do polowy w ziemi. Zadna prawie z rodzin zamieszkujacych srodek miasta nie ocalala w zupelnosci, dlatego wzdluz murow i u wszystkich bram, i na wszystkich drogach slychac bylo wycia rozpaczliwe kobiet, wywolujacych drogie imiona zaginionych w tloku lub w ogniu. I tak, gdy jedni zebrali u bogow milosierdzia, drudzy bluznili im wobec tej straszliwej kleski. Widziano starcow zwroconych w strone swiatyni Jowisza Liberatora, ktorzy wyciagajac rece wolali: "Jestes wybawca, wybaw twoj oltarz i miasto!" Rozpacz jednakze zwracala sie glownie przeciw starym rzymskim bogom, ktorzy w pojeciu ludnosci obowiazani byli czuwac troskliwiej od innych nad grodem. Okazali sie bezsilni, wiec uragano im. Natomiast zdarzylo sie, ze gdy na Via Asinaria ukazal sie zastep kaplanow egipskich przeprowadzajacy posag Izydy, ktory uratowano z swiatyni lezacej w okolicy Porta Caelimontana, tlum rzucil sie miedzy orszak, przyprzagl sie do wozu, przyciagnal go az do bramy Appijskiej i porwawszy posag umiescil go w swiatyni Marsa, poturbowawszy zarazem kaplanow tegoz bostwa, ktorzy osmielili sie stawiac opor. W innych miejscach wzywano Serapisa, Baala lub Jehowe, ktorego wyznawcy, wyroiwszy sie z zaulkow w okolicach Subury i z Zatybrza, napelniali wrzaskiem i wolaniem pola lezace pod murami. W krzykach ich brzmialy jednakze tony jakby tryumfu, dlatego tez gdy jedni z mieszkancow przylaczyli sie do choru, slawiac "Pana swiata", drudzy, oburzajac sie tym radosnym zgielkiem, usilowali go potlumic przemoca. Gdzieniegdzie slyszano, spiewane przez mezczyzn w sile wieku, starcow, kobiety i dzieci, piesni dziwne i uroczyste, ktorych znaczenia nie umiano pojac, ale w ktorych powtarzaly sie co chwila slowa: "Oto nadchodzi sedzia w dniu gniewu i kleski." Tak to ruchliwa i bezsenna fala ludzka otaczala na ksztalt wzburzonego morza plonace miasto. Lecz nic nie pomagala ni rozpacz, ni bluznierstwa, ni piesni. Kleska zdawala sie byc nieprzeparta, zupelna i nieublagana jak Przeznaczenie. Kolo amfiteatru Pompejusza zapalily sie sklady konopi i lin, ktorych potrzebowano mnostwa do cyrkow, aren i do wszelkiego rodzaju machin uzywanych przy igrzyskach, a zarazem przylegle budynki zawierajace beczki smoly, ktora smarowano liny. Przez kilka godzin cala ta czesc miasta, za ktora lezalo pole Marsowe, swiecila tak jasnozoltym plomieniem, ze na wpol przytomnym z przerazenia widzom wydawalo sie przez jakis czas, iz przy powszechnej zgubie porzadek dnia i nocy zostal rowniez pomieszany i ze widza blask sloneczny. Lecz potem krwawy jednolity blask pokonal wszystkie inne barwy plomieni. Z morza ognia strzelaly ku rozgorzalemu niebu jakby olbrzymie fontanny i slupy plomienia, rozwiewajac sie w gorze w ogniste kiscie i piora, wiatr zas porywal je, zmienial w zlote nici i wlosy skier i niosl hen nad Kampania, az ku Gorom Albanskim. Noc stawala sie coraz widniejsza; samo powietrze zdawalo sie byc przesiakniete nie tylko blaskiem, ale i plomieniem. Tyber plynal zywym ogniem. Nieszczesne miasto zmienilo sie w jedno pieklo. Pozar ogarnial coraz wieksze przestrzenie, bral szturmem wzgorza, rozlewal sie po rowninach, zatapial doliny, szalal, huczal, grzmial. Makrynus tkacz, do ktorego domu przyniesiono Winicjusza, obmyl go, zaopatrzyl w odziez i posilil, po czym mlody trybun odzyskawszy zupelnie sily oswiadczyl, ze tejze jeszcze nocy rozpocznie dalsze poszukiwania za Linusem. Makryn, ktory byl chrzescijaninem, potwierdzil slowa Chilona, ze Linus wraz ze starszym kaplanem Klemensem udali sie do Ostrianum, gdzie Piotr mial chrzcic cale gromady zwolennikow nowej nauki. W dzielnicy wiadomo bylo chrzescijanom, ze Linus piecze nad domem swym powierzyl od dwoch dni niejakiemu Gajusowi. Dla Winicjusza stanowilo to dowod, ze ani Ligia, ani Ursus nie pozostali w domu i ze musieli udac sie rowniez do Ostrianum. Mysl ta sprawila mu wielka ulge. Linus byl to czlowiek stary, ktoremu trudno bylo chodzic codziennie z Zatybrza az za odlegla brame Nomentanska i wracac znow stamtad na Zatybrze, prawdopodobnie wiec zamieszkal na te kilka dni u ktorego ze wspolwyznawcow za murami, a wraz z nim i Ligia, i Ursus. W ten sposob unikneli pozaru, ktory w ogole nie przedostal sie na drugi stok Eskwilinu. Winicjusz widzial w tym wszystkim zrzadzenie Chrystusa; poczul nad soba Jego opieke i z sercem wezbranym wieksza niz kiedykolwiek miloscia poprzysiegal Mu w duszy wyplacic sie calym zyciem za te widome znaki laski. Tym bardziej jednak spieszno mu bylo do Ostrianum. Odnajdzie Ligie, odnajdzie Linusa, Piotra i zabierze ich gdzie daleko, do ktorejkolwiek ze swoich ziem, chocby az do Sycylii. Rzym oto plonie i za kilka dni zostanie po nim tylko kupa zgliszcz, po co wiec maja tu zostawac wobec kleski i rozhukanej ludnosci? Tam otocza ich zastepy karnych niewolnikow, otoczy ich cisza wsi i beda zyli spokojnie pod skrzydlami Chrystusa, poblogoslawieni przez Piotra. Byle ich tylko teraz odnalezc. Nie bylo to zas rzecza latwa. Winicjusz pamietal, z jakim trudem przedostal sie z Via Appia na Zatybrze i jak musial kolowac, aby dotrzec do drogi Portowej, postanowil wiec teraz obejsc miasto ze strony przeciwnej. Idac droga Tryumfalna mozna bylo dotrzec, posuwajac sie wzdluz rzeki, az do mostu Emiliusza, stamtad zas, pomijajac Pincius, wzdluz pola Marsowego, obok ogrodow Pompejusza, Lukulla i Salustiusza, przedrzec sie na Via Nomentana. Byla to droga najkrotsza, lecz i Makrynus, i Chilon nie radzili sie na nia zapuszczac. Ogien nie objal wprawdzie dotychczas tej czesci miasta, lecz wszystkie rynki i ulice mogly byc zupelnie zatloczone ludzmi i ich rzeczami. Chilo radzil udac sie przez Ager Vaticanus az do Porta Flaminia, tam przejsc rzeke i posuwac sie dalej na zewnatrz murow, za ogrodami Acyliusza, ku Porta Salaria. Winicjusz po chwili wahania zgodzil sie na te rade. Makryn musial pozostac na strazy domu, lecz wystaral sie o dwa muly, ktore mogly posluzyc i do dalszej podrozy dla Ligii. Chcial rowniez dodac niewolnika, lecz Winicjusz odmowil sadzac, ze jak to juz zdarzylo sie poprzednio, pierwszy lepszy oddzial pretorianow, napotkany w drodze, podda sie pod jego rozkazy. I po chwili obaj z Chilonem ruszyli przez Pagus Janiculensis ku drodze Tryumfalnej. Na otwartych miejscach byly i tu obozowiska, przeciskali sie jednak przez nie z mniejszym trudem, albowiem wieksza czesc mieszkancow uciekala ku morzu droga Portowa. Za brama Septymianska jechali miedzy rzeka a wspanialymi ogrodami Domicji, ktorych potezne cyprysy swiecily czerwono od pozaru jakby od zorzy zachodniej. Droga stawala sie wolniejsza, czasem tylko przychodzilo im walczyc z pradem naplywajacego wiesniactwa. Winicjusz popedzal, o ile mogl, mula, Chilo zas, jadac tuz za nim, rozmawial przez cala droge sam ze soba: "Oto pozar zostal za nami i teraz grzeje nas w plecy. Nigdy jeszcze na tej drodze nie bylo tak widno w nocy. O Zeusie! Jesli nie spuscisz ulewy na ten pozar, to znac, ze nie kochasz Rzymu. Moc ludzka nie zagasi tego ognia. Takie miasto, ktoremu sluzyla Grecja i caly swiat! A teraz pierwszy lepszy Grek bedzie mogl prazyc swoj bob w jego popiolach! Kto by sie tego spodziewal!... I nie bedzie juz Rzymu ni panow rzymskich... A kto zechce chodzic po zgliszczach, gdy wystygna, i swistac, ten bedzie swistal bezpiecznie. O bogowie! Swistac nad takim swiatowladnym miastem! Kto by z Grekow albo nawet z barbarzyncow mogl sie tego spodziewac?... A jednak mozna swistac, bo kupa popiolu, czy zostanie po ognisku pastuchow, czy po spalonym grodzie, jest tylko kupa popiolow, ktora predzej czy pozniej wiatr rozwieje." Tak mowiac obracal sie chwilami w strone pozaru i patrzyl na fale ognia z twarza zarazem zla i radosna. Po czym mowil dalej: "Ginie! Ginie! I nie bedzie go juz wiecej na ziemi. Gdzie teraz swiat bedzie wysylal swoje zboze, swoja oliwe i swoje pieniadze? Kto mu bedzie wyciskal zloto i lzy? Marmur nie pali sie, ale kruszeje w ogniu. Kapitol pojdzie w gruzy i Palatyn w gruzy. O Zeusie! Rzym byl jako pasterz, a inne ludy jako owce. Gdy pasterz byl glodny, zarzynal jedna z owiec, zjadal mieso, a tobie, ojcze bogow, ofiarowal skore. Kto, o Chmurowladny, bedzie teraz zarzynal i w czyje rece zlozysz bicz pasterski? Bo Rzym gorzeje, ojcze, tak dobrze, jakbys go sam zapalil piorunem". - Spiesz sie! - naglil Winicjusz. - Co tam robisz? - Placze nad Rzymem, panie - odpowiedzial Chilo. - Takie Jowiszowe miasto!... I czas jakis jechali w milczeniu, wsluchujac sie w huk pozogi i w szum skrzydel ptasich. Golebie, ktorych mnostwo gniezdzilo sie przy willach i po miasteczkach Kampanii, a zarazem i wszelkiego rodzaju polne ptaki znad morza i z gor okolicznych, biorac widocznie blask pozaru za swiatlo sloneczne, lecialy calymi stadami na oslep w ogien. Winicjusz pierwszy przerwal milczenie: - Gdzie byles, gdy pozar wybuchnal? - Szedlem do mego przyjaciela Eurycjusza, panie, ktory trzymal kram przy Wielkim Cyrku, i rozmyslalem wlasnie nad nauka Chrystusa, gdy poczeto wolac: "Ogien!" Ludzie gromadzili sie kolo cyrku dla ratunku i przez ciekawosc, ale gdy plomienie ogarnely caly cyrk, a procz tego poczely sie ukazywac naraz i w innych miejscach, trzeba bylo myslec o wlasnym ocaleniu. - Czy widziales ludzi rzucajacych pochodnie do domow? - Czego ja nie widzialem, wnuku Eneasza! Widzialem ludzi torujacych sobie w tloku droge mieczami; widzialem bitwy i rozdeptane na bruku wnetrznosci ludzkie. Ach, panie, gdybys na to patrzyl, sadzilbys, ze barbarzyncy zdobyli miasto i wyprawiaja rzez. Ludzie naokol wolali, ze nadszedl koniec swiata. Niektorzy stracili zupelnie glowy i zaniechawszy ucieczki czekali bezmyslnie, poki ich nie ogarna plomienie. Inni wpadli w obled, inni wyli z rozpaczy, ale widzialem i takich, ktorzy wyli z radosci, albowiem, o panie, duzo jest na swiecie zlych ludzi, ktorzy nie umieja ocenic dobrodziejstw waszego lagodnego panowania i tych slusznych praw, na mocy ktorych odbieracie wszystkim to, co maja, i przywlaszczacie sobie. Ludzie nie umieja sie pogodzic z wola bogow! Winicjusz zbyt byl zajety wlasnymi myslami, by zauwazyc ironie drgajaca w slowach Chilona. Dreszcz przerazenia chwytal go na sama mysl, ze Ligia mogla sie znalezc wsrod tego zametu, na tych strasznych ulicach, na ktorych rozdeptywano wnetrznosci ludzkie. Wiec jakkolwiek malo dziesiec razy wypytywal juz Chilona o wszystko, co ten mogl wiedziec, zwrocil sie do niego raz jeszcze: - A ich widziales na Ostrianum wlasnymi oczyma? - Widzialem, synu Wenery, widzialem dziewice, dobrego Liga, swietego Linusa i Piotra Apostola. - Przed pozarem? - Przed pozarem, Mitro! Lecz w duszy Winicjusza zrodzila sie watpliwosc, czy Chilo nie klamie, wiec powstrzymawszy mula spojrzal groznie na starego Greka i spytal: - Cos ty tam robil? Chilo zmieszal sie. Wprawdzie jak wielu ludziom, tak i jemu wydawalo sie, ze razem z zaguba Rzymu nadchodzi kres i rzymskiego wladztwa, ale tymczasem byl sam na sam z Winicjuszem, przypomnial zas sobie, ze tenze zakazal mu pod straszliwa grozba podpatrywac chrzescijan, a zwlaszcza Linusa i Ligie. - Panie - rzekl - czemu mi nie wierzysz, ze ich miluje? Tak jest! Bylem na Ostrianum, albowiem jestem na wpol chrzescijaninem. Pirron nauczyl mnie cenic wiecej cnote od filozofii, wiec coraz bardziej lgne do ludzi cnotliwych. A przy tym, o panie, jestem ubogim i gdy ty, Jowiszu, bawiles w Ancjum, czesto przymieralem glodem nad ksiegami, wiec siadalem przy murze w Ostrianum, albowiem chrzescijanie, jakkolwiek sami ubodzy, wiecej rozdaja jalmuzn niz wszyscy inni razem wzieci mieszkancy Rzymu. Powod ten wydal sie Winicjuszowi wystarczajacym, wiec zapytal mniej groznie: - I nie wiesz, gdzie na ten czas zamieszkal Linus? - Ukarales mnie raz za ciekawosc, panie, okrutnie - odpowiedzial Grek. Winicjusz umilkl i jechali dalej. - Panie - rzekl po chwili Chilo - nie odnalazlbys dziewicy, gdyby nie ja, ale jesli ja odnajdziemy, nie zapomnisz o ubogim medrcu? - Dostaniesz dom z winnica pod Ameriola - odpowiedzial Winicjusz. - Dzieki ci, Herkulesie! Z winnica?... Dzieki ci! O, tak! Z winnica! Mijali teraz wzgorza Watykanu, ktore swiecily czerwono od pozaru, lecz za Naumachia skrecili w prawo, by po przebyciu pola Watykanskiego zblizyc sie do rzeki i przeprawiwszy sie przez nia, dotrzec do Porta Flaminia. Nagle Chilo powstrzymal mula i rzekl: - Panie! Przyszla mi do glowy dobra mysl. - Mow - odpowiedzial Winicjusz. - Miedzy wzgorzem Janikulskim a Watykanem, za ogrodami Agrypiny, sa podziemia, z ktorych wybierano kamienie i piasek pod budowe cyrku Nerona. Posluchaj mnie, panie! W ostatnich czasach Zydzi, ktorych, jak wiesz, mnostwo jest na Zatybrzu, poczeli okrutnie przesladowac chrzescijan. Pamietasz, ze juz za boskiego Klaudiusza takie tam byly rozruchy, iz cezar zmuszony byl wygnac ich z Rzymu. Dzis, gdy wrocili i gdy dzieki opiece Augusty czuja sie bezpieczni, tym zuchwalej pomiataja chrzescijanami. Ja to wiem! Jam widzial. Zaden edykt przeciw chrzescijanom nie zostal wydany, ale Zydzi oskarzaja ich przed prefektem miasta, iz morduja dzieci, czcza osla i opowiadaja nauke nie uznana przez senat, a sami bija ich i napadaja na domy modlitwy tak zawziecie, ze chrzescijanie kryc sie przed nimi musza. - Co wiec chcesz powiedziec? - spytal Winicjusz. - To, panie, ze synagogi istnieja otwarcie na Zatybrzu, ale chrzescijanie, chcac uniknac przesladowan, musza sie modlic w ukryciu i zbieraja sie w opustoszalych szopach za miastem lub w arenariach. Ci, ktorzy mieszkaja na Zatybrzu, wybrali sobie to wlasnie, ktore powstalo z przyczyny budowy cyrku i roznych domow wzdluz Tybru. Teraz, gdy ginie miasto, niechybnie wyznawcy Chrystusa modla sie. Znajdziemy ich nieprzeliczone mnostwo w podziemiach, dlatego radze ci, panie, abysmy tam wstapili po drodze. - Wszakzes mowil, ze Linus udal sie do Ostrianum! - zawolal niecierpliwie Winicjusz. - A ty mi przyrzekles dom z winnica pod Ameriola - odpowiedzial Chilo - wiec chce szukac dziewicy wszedzie, gdzie mam nadzieje ja znalezc. Po wybuchu pozaru mogli powrocic na Zatybrze... Mogli okrazyc miasto, tak jak my okrazamy je w tej chwili. Linus ma dom, moze chcial byc blizej domu, by obaczyc, czy pozar nie ogarnie i tej dzielnicy. Jesli wrocili, tedy przysiegam ci, panie, na Persefone, ze znajdziemy ich na modlitwie w podziemiu, a w najgorszym razie zasiegniemy o nich wiadomosci. - Masz slusznosc, a zatem prowadz! - rzekl trybun. Chilo bez namyslu skrecil na lewo, ku wzgorzu. Na chwile zbocze owego wzgorza przeslonilo im pozar tak, ze jakkolwiek pobliskie wzniesienia byly w swietle, oni sami znalezli sie w cieniu. Minawszy cyrk skrecili jeszcze na lewo i weszli w rodzaj wawozu, w ktorym bylo zupelnie ciemno. Ale w ciemnosciach owych Winicjusz dojrzal roje migajacych latarek. - Oto oni! - rzekl Chilo. - Bedzie ich dzis wiecej niz kiedykolwiek, bo inne domy modlitwy splonely lub pelne sa dymu, jak cale Zatybrze. - Tak! Slysze spiewy - rzekl Winicjusz. Jakoz z ciemnego otworu w gorze dochodzily spiewajace glosy ludzkie, latarki zas ginely w nim jedna za druga. Lecz z bocznych wawozow wysuwaly sie coraz nowe postacie, tak ze po niejakim czasie Winicjusz i Chilo znalezli sie wsrod calej gromady ludzi. Chilo zsunal sie z mula i skinawszy na wyrostka, ktory szedl obok, rzekl mu: - Jestem kaplanem Chrystusa i biskupem. Potrzymaj nam muly, a dostaniesz moje blogoslawienstwo i odpuszczenie grzechow. Potem nie czekajac odpowiedzi, wsunal mu w reke cugle, sam zas przylaczyl sie wraz z Winicjuszem do idacej gromady. Po chwili weszli do podziemia i posuwali sie przy mdlym blasku latarek ciemnym korytarzem, poki nie dotarli do obszernej jaskini, z ktorej widocznie wybierano poprzednio kamien, albowiem sciany utworzone byly z swiezych jego odlamow. Bylo tam widniej niz w korytarzu, gdyz procz kagankow i latarek plonely pochodnie. Przy ich swietle ujrzal Winicjusz caly tlum ludzi kleczacych z rekoma wyciagnietymi do gory. Ligii, Piotra Apostola ni Linusa nie mogl nigdzie dojrzec, natomiast naokol otaczaly go twarze uroczyste i wzruszone. W niektorych widoczne bylo oczekiwanie, trwoga, nadzieja. Blask odbijal sie w bialkach wzniesionych oczu, pot splywal po bladych jak kreda czolach; niektorzy spiewali piesni, inni powtarzali goraczkowo imie Jezus, niektorzy bili sie w piersi. Po wszystkich znac bylo, iz lada chwila oczekuja czegos nadzwyczajnego. Wtem piesni umilkly i nad zgromadzeniem, we framudze powstalej po wyjeciu ogromnego glazu, ukazal sie znajomy Winicjuszowi Kryspus, z twarza jakby na wpol przytomna, blada, fanatyczna i surowa. Oczy zwrocily sie ku niemu jakby w oczekiwaniu slow pokrzepienia i nadziei, on zas przezegnawszy zgromadzenie poczal mowic glosem spiesznym i prawie do krzyku zblizonym: - Zalujcie za grzechy wasze, albowiem chwila nadeszla. Oto na miasto zbrodni i rozpusty, oto na nowy Babilon Pan spuscil plomien niszczacy. Wybila godzina sadu, gniewu i kleski... Pan zapowiedzial przyjscie i wraz ujrzycie Go! Ale nie przyjdzie juz jako Baranek, ktory ofiarowal krew za grzechy wasze, jeno jako sedzia straszliwy, ktory w sprawiedliwosci swej pograzy w otchlan grzesznych i niewiernych... Biada swiatu i biada grzesznym, albowiem nie bedzie juz dla nich milosierdzia... Widze Cie, Chryste! Gwiazdy spadaja deszczem na ziemie, slonce sie zacmiewa, ziemia otwiera sie w przepasci i zmarli powstaja, a Ty idziesz wsrod dzwieku trab i zastepow aniolow, wsrod gromow i grzmotow. Widze i slysze Cie, o Chryste! Tu umilkl i podnioslszy twarz zdawal sie wpatrywac w cos dalekiego i strasznego. A wtem w podziemiu ozwal sie gluchy grzmot, jeden, drugi i dziesiaty. To w plonacym miescie cale ulice przepalonych domow jely sie walic z loskotem. Lecz wiekszosc chrzescijan wziela owe odglosy za widoma oznake, iz straszliwa godzina nastaje, albowiem wiara w rychle powtorne przyjscie Chrystusa i w koniec swiata byla i tak miedzy nimi rozpowszechniona, teraz zas wzmocnil ja jeszcze pozar miasta. Totez trwoga Boza ogarnela zgromadzenie. Liczne glosy poczely powtarzac: "Dzien sadu!... Oto idzie!" Niektorzy zakrywali dlonmi twarze w przekonaniu, ze wnet ziemia zatrzesie sie w posadach i z jej czelusci wyjda bestie piekielne, by rzucic sie na grzesznych. Inni wolali: "Chryste, zmiluj sie! Odkupicielu, badz milosciw!..." - inni wyznawali glosno grzechy, inni na koniec rzucali sie sobie w objecia, by w przerazajacej chwili miec jakies bliskie serca przy sobie. Lecz byli i tacy, ktorych twarze, jakby wniebowziete, pelne nadziemskich usmiechow, nie okazywaly trwogi. W kilku miejscach rozlegla sie glosa: to ludzie w uniesieniu religijnym poczeli wykrzykiwac niezrozumiale slowa w niezrozumialych jezykach. Ktos z ciemnego kata pieczary zawolal: "Zbudz sie, ktory spisz!" Nad wszystkim gorowal krzyk Kryspa: "Czuwajcie! Czuwajcie!" Chwilami jednak zapadalo milczenie, jak gdyby wszyscy, zatrzymujac dech w piersiach, czekali na to, co sie stanie. A wowczas slychac bylo daleki grzmot zapadajacych sie w gruzy dzielnic, po ktorym odzywaly sie znow jeki, modlitwy, glosy i wolania: "Odkupicielu, zmiluj sie!" Chwilami Kryspus zabieral glos i krzyczal: "Wyrzeczcie sie dobra ziemskiego, albowiem wkrotce nie stanie wam ziemi pod nogami! Wyrzeczcie sie ziemskich milosci, albowiem Pan zatraci tych, ktorzy wiecej niz Jego milowali zony i dzieci. Biada temu, kto umilowal stworzenie wiecej niz Stworzyciela! Biada moznym! Biada zbytkownikom! Biada rozpustnym! Biada mezowi, niewiescie i dziecku!..." Nagle silniejszy od poprzednich huk wstrzasnal kamieniolomem. Wszyscy padli na ziemie, wyciagajac ramiona w krzyz, aby ksztaltem tym bronic sie od zlych duchow. Nastala cisza, w ktorej slychac tylko bylo przyspieszone oddechy, pelne przerazenia szepty: "Jezus, Jezus, Jezus!", i gdzieniegdzie placz dzieci. A wtem ponad ta lezaca czernia ludzka jakis spokojny glos rzekl: - Pokoj z wami! Byl to glos Piotra Apostola, ktory przed chwila wszedl do pieczary. Na dzwiek jego slow strach przeszedl w jednej chwili, jak przechodzi strach trzody, miedzy ktora zjawil sie pasterz. Ludzie popodnosili sie z ziemi, blizsi poczeli garnac sie do jego kolan, jakby szukajac pod jego skrzydlami opieki, on zas wyciagnal nad nimi rece i mowil: - Czemu trwozycie sie w sercach? Kto z was odgadnie, co go moze spotkac, zanim godzina nadejdzie? Pan pokaral ogniem Babilon, ale nad wami, ktorych obmyl chrzest i ktorych grzechy odkupila krew Baranka, bedzie milosierdzie Jego i pomrzecie z imieniem Jego na ustach waszych. Pokoj z wami! Po groznych i niemilosiernych slowach Kryspa slowa Piotrowe spadly jak balsam na obecnych. Zamiast trwogi Bozej owladnela dusze milosc Boza. Ludzie ci odnalezli takiego Chrystusa, jakiego pokochali z opowiadan apostolskich, a zatem nie bezlitosnego sedziego, ale slodkiego i cierpliwego Baranka, ktorego milosierdzie stokroc przewyzszalo zlosc ludzka. Uczucie ulgi ogarnelo cale zgromadzenie i otucha w polaczeniu z wdziecznoscia dla Apostola przepelnila serca. Glosy z roznych stron poczely wolac: "My owce twoje, pas nas!" Blizsi zas mowili: "Nie opuszczaj nas w dniu kleski!" I klekali u jego kolan, co widzac Winicjusz zblizyl sie, chwycil kraj jego plaszcza i pochyliwszy glowe rzekl: - Panie, poratuj mnie! Szukalem jej w dymie pozaru i w tloku ludzkim, a nigdzie znalezc nie moglem, ale wierze, ze ty mozesz mi ja wrocic. Piotr zas polozyl mu reke na glowie. - Ufaj - rzekl - i pojdz za mna. Miasto plonelo ciagle. Wielki Cyrk zapadl w gruzy, potem zas w dzielnicach, ktore pierwsze zaczely plonac, zapadaly cale zaulki i ulice. Po kazdym takim upadku slupy plomienia wzbijaly sie przez chwile az pod niebo. Wiatr zmienial sie i wial teraz z niezmierna sila od strony morza, niosac na Caelius, na Esquilinus i na Viminalis fale ognia, glowni i wegli. Pomyslano juz jednak o ratunku. Z rozkazu Tygellina, ktory trzeciego dnia nadbiegl z Ancjum, poczeto burzyc domy na Eskwilinie, aby ogien trafiwszy na puste miejsca zgasl sam przez sie. Byl to jednak czczy ratunek, przedsiewziety dla ocalenia resztek miasta, albowiem o ocaleniu tego, co juz plonelo, nie bylo co i myslec. Nalezalo przy tym zapobiegac i dalszym nastepstwom kleski. Wraz z Rzymem ginely niezmierne bogactwa, ginelo cale mienie jego mieszkancow, tak ze wokol murow koczowaly teraz setki tysiecy samych nedzarzy. Drugiego juz dnia glod poczal doskwierac tej cizbie ludzkiej, niezmierne bowiem zapasy zywnosci nagromadzone w miescie gorzaly z nim razem, w powszechnym zas zamecie i rozprzezeniu urzedow nikt dotad nie pomyslal, aby sprowadzic nowe. Dopiero po przybyciu Tygellina poszly do Ostii odpowiednie rozkazy, ale tymczasem ludnosc poczela przybierac coraz grozniejsza postawe. Dom przy Aqua Appia, w ktorym tymczasowo zamieszkal Tygellinus, otaczaly tlumy kobiet krzyczac od rana do poznej nocy: "Chleba i dachu!" Prozno pretorianie, sprowadzeni z wielkiego obozu lezacego miedzy Via Salaria a Nomentana, usilowali utrzymac jaki taki lad. Tu i owdzie stawiano im otwarcie zbrojny opor, gdzie indziej bezbronne gromady wskazujac na palace sie miasto wolaly: "Mordujcie nas wobec tego ognia!" Zlorzeczono cezarowi, augustianom, pretorianskim zolnierzom i wzburzenie roslo z kazda godzina tak, ze Tygellinus, spogladajac noca na tysiace ognisk rozlozonych naokol miasta, mowil sobie, ze to sa ogniska nieprzyjacielskich obozow. Z rozkazu jego sprowadzono procz maki jak najwieksza ilosc gotowych chlebow, ktore sciagnieto nie tylko z Ostii, ale ze wszystkich miast i wsi okolicznych, lecz gdy pierwsze przesylki nadeszly noca do Emporium, lud odbil glowna brame od strony Awentynu i rozerwal w mgnieniu oka zapasy, powodujac straszliwe zamieszanie. Przy blasku luny walczono o bochenki, ktorych mnostwo wdeptano w ziemie. Maka z porozrywanych workow pokryla jakby sniegiem cala przestrzen od spichrzow az do luku Drususa i Germanika i rozruch trwal dopoty, dopoki zolnierze nie obsadzili wszystkich budynkow i nie poczeli odpedzac tlumow za pomoca strzal i pociskow. Nigdy od czasu najscia Galow pod Brennusem nie spotkala Rzymu podobna kleska. Porownywano tez z rozpacza oba te pozary. Ale wowczas ostal sie przynajmniej Kapitol. Obecnie i Kapitol otoczony byl straszliwym wiencem ognia. Marmury nie palily sie wprawdzie plomieniem, ale nocami, gdy wiatr na chwile rozchylal plomienie, widac bylo szeregi kolumn gornej swiatyni Jowisza, rozpalone i swiecace rozowo na ksztalt zarzacych sie wegli. Wreszcie za czasow Brennusa Rzym posiadal ludnosc karna, jednolita, przywiazana do miasta i oltarzy, obecnie zas naokol murow plonacego grodu koczowaly tlumy roznojezyczne, zlozone w wiekszej czesci z niewolnikow i wyzwolencow, rozhukane, niesforne i gotowe pod naciskiem nedzy zwrocic sie przeciw wladzy i miastu. Lecz sam ogrom pozaru, napelniajac serca przerazeniem, obezwladnial do pewnego stopnia tluszcze. Za kleska ognia mogla przyjsc kleska glodu i chorob, albowiem na domiar nieszczescia nastaly straszne lipcowe upaly. Powietrzem, rozpalonym od ognia i slonca, niepodobna bylo oddychac. Noc nie tylko nie przynosila ulgi, ale stawala sie pieklem. W dzien odkrywal sie przerazajacy i zlowrogi widok. W srodku olbrzymie miasto na wzgorzach, zmienione w huczacy wulkan, naokol zas, az do Gor Albanskich, jedno nieprzejrzane koczowisko, zlozone z bud, namiotow, szalasow, wozow, taczek, noszy, kramow, ognisk, przesloniete dymem, kurzawa, oswiecone rudymi promieniami slonca przechodzacego przez pozoge, pelne gwaru, krzykow, grozb, nienawisci i strachu, potworny wyraj mezczyzn, kobiet i dzieci. Wsrod Kwirytow Grecy, kudlate jasnookie ludy Polnocy, Afrowie i Azjaci; wsrod obywateli niewolnicy, wyzwolency, gladiatorowie, kupcy, rzemieslnicy, chlopi i zolnierze, prawdziwe morze ludzkie oblewajace wyspe ognia. Rozmaite wiesci poruszaly tym morzem jak wiatr prawdziwa fala. Byly pomyslne i niepomyslne. Opowiadano o niezmiernych zapasach zboza i odziezy, ktore mialy nadejsc do Emporium i byc rozdawane darmo. Mowiono rowniez, ze z rozkazu cezara prowincje w Azji i Afryce zostana zlupione ze wszystkich bogactw, skarb zas, zebrany tym sposobem, bedzie rozdzielony miedzy mieszkancow Rzymu, tak aby kazdy mogl sobie wybudowac dom wlasny. Lecz jednoczesnie puszczano i takie nowiny, ze wody zostaly w wodociagach zatrute i ze Nero chce zniszczyc miasto i wygubic co do nogi mieszkancow, aby przeniesc sie do Grecji lub Egiptu i stamtad wladac swiatem. Kazda wiesc rozbiegala sie z szybkoscia blyskawicy i kazda znajdowala wiare wsrod tluszczy, powodujac wybuchy nadziei albo gniewu, strachu lub wscieklosci. Wreszcie jakas goraczka opanowala te tysiace koczownikow. Wiara chrzescijan, iz koniec swiata przez ogien jest bliski, szerzyla sie i miedzy wyznawcami bogow z kazdym dniem coraz bardziej. Ludzie wpadali w odretwienie lub szalenstwo. Wsrod oblokow, oswieconych przez lune, widziano bogow przypatrujacych sie zagubie ziemi i wyciagano do nich rece o litosc lub przeklinano ich. Tymczasem zolnierze, wspomagani przez pewna liczbe mieszkancow, burzyli wciaz domy na Eskwilinie, na Caelius, a takze i na Zatybrzu, ktore wskutek tego w znacznej czesci ocalalo. Lecz w samym miescie plonely nieprzebrane skarby, nagromadzone przez wieki zwyciestw, bezcenne dziela sztuki, wspaniale swiatynie i najdrozsze pamiatki rzymskiej przeszlosci i rzymskiej slawy. Przewidywano, ze z calego miasta ocaleje zaledwie kilka polozonych na krancach dzielnic i ze setki tysiecy ludzi pozostanie bez dachu. Inni rozszerzali jednakze wiesc, ze zolnierze burza domy nie dla zatamowania ognia, ale dlatego, aby nic nie zostalo z miasta. Tygellin blagal w kazdym liscie, by cezar przyjechal i obecnoscia swa uspokoil zrozpaczony lud. Lecz Nero ruszyl sie dopiero wowczas, gdy plomienie ogarnely "domus transitoria", i spieszyl sie, aby nie stracic chwili, w ktorej pozoga doszla do najwyzszej potegi. Ogien tymczasem dosiegnal do Via Nomentana, a od niej, wraz ze zmiana wiatru, zwrocil sie ku Via Lata i ku Tybrowi, okrazyl Kapitol, rozlal sie po Forum Boarium i niszczac wszystko, co w pierwszym pedzie pominal, zblizyl sie znow do Palatynu. Tygellinus, zebrawszy wszystkie sily pretorianow, slal gonca za goncem do zblizajacego sie cezara z oznajmieniem, ze nic nie straci ze wspanialosci widowiska, albowiem pozoga wzmogla sie jeszcze. Lecz Nero chcial przybyc w nocy, aby tym lepiej nasycac sie obrazem ginacego miasta. W tym celu zatrzymal sie w okolicach Aqua Albana i wezwawszy do namiotu tragika Aliturusa ukladal z pomoca jego postawe, twarz, wejrzenie i uczyl sie odpowiednich ruchow, spierajac sie z nim zawziecie, czy przy slowach: "O swiety grodzie, ktorys sie wydawal trwalszym od Idy" - ma podniesc do gory obie rece, czy tez trzymajac w jednej forminge opuscic ja wzdluz ciala, a podniesc tylko druga. I pytanie to wydawalo mu sie w tej chwili wazniejszym od wszystkich innych. Wyruszywszy wreszcie o zmierzchu, zasiegal jeszcze rady Petroniusza, czy by w wierszu poswieconym klesce nie umiescic kilku wspanialych bluznierstw przeciw bogom i czy by takowe, biorac ze stanowiska sztuki, nie musialy same przez sie wyrwac sie z ust w podobnym polozeniu czlowiekowi tracacemu ojczyzne. Kolo polnocy zblizyl sie wreszcie do murow wraz ze swym poteznym dworem, zlozonym z calych zastepow dworzan, senatorow, rycerzy, wyzwolencow, niewolnikow, kobiet i dzieci. Szesnascie tysiecy pretorianow, ustawionych w szyku bojowym po drodze, czuwalo nad spokojem i bezpieczenstwem jego wjazdu, utrzymujac zarazem w odpowiedniej odleglosci wzburzony lud. Lud przeklinal wprawdzie, krzyczal i gwizdal na widok orszaku, ale nie smial na niego uderzyc. W wielu miejscach ozwaly sie jednak i oklaski, dawane przez halastre, ktora nie posiadajac nic, nic tez nie utracila w pozarze, a spodziewala sie hojniejszego niz zwykle rozdawnictwa zboza, oliwy, odziezy i pieniedzy. Wreszcie zarowno okrzyki i gwizdania, jak i oklaski zgluszyl odglos trab i rogow, w ktore kazal dac Tygellin. Nero po przebyciu bramy Ostyjskiej zatrzymal sie na chwile i rzekl: "Bezdomny wladca bezdomnego ludu, gdziez zloze na noc nieszczesna swa glowe!", po czym przeszedlszy Clivus Delphini wstapil po przygotowanych dla siebie schodach na wodociag Appijski, a za nim augustianie i chor spiewakow niosacych cytry, lutnie i inne narzedzia muzyczne. I wszyscy zatrzymali dech w piersiach, czekajac, czy nie wypowie jakich wielkich slow, ktore dla wlasnego bezpieczenstwa nalezalo zapamietac. Lecz on stal uroczysty, niemy, przybrany w purpurowy plaszcz i wieniec ze zlotych laurow, wpatrujac sie w rozszalala potege plomieni. Gdy Terpnos podal mu zlota lutnie, wzniosl oczy ku oblanemu luna niebu, jakby czekajac natchnienia. Lud wskazywal go z dala rekoma, oblanego krwawym blaskiem. W oddali syczaly weze plomieni i plonely odwieczne, najswietsze zabytki: plonela swiatynia Herkulesa, ktora wzniosl Ewander, i swiatynia Jowisza Statora, i swiatynia Luny, zbudowana jeszcze przez Serwiusza Tuliusza, i dom Numy Pompiliusza, i przybytek Westy z penatami ludu rzymskiego; w grzywach plomieni ukazywal sie czasem Kapitol, plonela przeszlosc i dusza Rzymu, on zas, cezar, stal z lutnia w reku, z twarza tragicznego aktora i z mysla nie o ginacej ojczyznie, ale o postawie i patetycznych slowach, ktorymi by najlepiej wielkosc kleski mogl oddac, obudzic najwiekszy podziw i najgoretsze zyskac oklaski. Nienawidzil tego miasta, nienawidzil jego mieszkancow, kochal tylko swe piesni i wiersze; wiec radowal sie w sercu, ze wreszcie ujrzal tragedie podobna do tej, ktora opisywal. Wierszorob czul sie szczesliwy, deklamator czul sie natchniony, poszukiwacz wzruszen poil sie straszliwym widowiskiem i z rozkosza myslal, ze nawet zaglada Troi niczym byla w porownaniu z zaglada tego olbrzymiego grodu. Czegoz mogl jeszcze zadac? Oto Rzym, Rzym swiatowladny, plonie, a on stoi na lukach wodociagu, ze zlota lutnia w reku, widny, purpurowy, podziwiany, wspanialy i poetyczny. Gdzies tam ponizej, w mroku, szemrze i burzy sie lud! Ale niech szemrze. Wieki uplyna, tysiace lat przejdzie, a ludzie beda pamietali i slawili tego poete, ktory w taka noc spiewal upadek i pozar Troi. Czymze wobec niego Homer? Czym sam Apollo ze swoja drazona forminga? Tu podniosl rece i uderzywszy w struny ozwal sie slowy Priama: - O gniazdo ojcow moich, o kolebko droga!... Glos jego na otwartym powietrzu, przy huku pozaru i przy dalekim gwarze tysiacznych tlumow, wydawal sie dziwnie nikly, drzacy i slaby, a dzwiek wtoru brzmial jak brzeczenie muchy. Lecz senatorowie, urzednicy i augustianie, zebrani na wodociagu, pochylili glowy sluchajac w milczacym zachwycie. On zas spiewal dlugo i nastrajal sie coraz zalosniej. W chwilach gdy przestawal dla nabrania tchu, chor spiewakow powtarzal ostatnie wiersze, po czym znow Nero zrzucal wyuczonym od Aliturusa ruchem z ramienia tragiczna "syrme", uderzal w struny i spiewal dalej. Skonczywszy wreszcie ulozona poprzednio piesn poczal improwizowac szukajac wielkich porownan w widoku, ktory sie przed nim roztaczal. I twarz poczela mu sie mienic. Nie wzruszyla go wprawdzie zaglada ojczystego miasta, ale upoil sie i wzruszyl patosem wlasnych slow do tego stopnia, ze nagle upuscil z brzekiem lutnie pod stopy i owinawszy sie w "syrme" pozostal jak skamienialy, podobny do jednego z tych posagow Niobidow, ktore zdobily dziedziniec Palatynu. Po krotkiej chwili milczenia zawrzala burza oklaskow. Lecz z oddali odpowiedzialo mu wycie tlumow. Teraz nikt juz tam nie watpil, ze to cezar rozkazal spalic miasto, by sobie wyprawic widowisko i spiewac przy nim piesni. Nero uslyszawszy ow krzyk setek tysiecy glosow zwrocil sie do augustianow ze smutnym, pelnym rezygnacji usmiechem czlowieka, ktorego krzywdza, i rzekl: - Oto, jak Kwiryci umieja cenic mnie i poezje. - Lotry! - odpowiedzial Watyniusz - kaz, panie, uderzyc na nich pretorianom. Nero zwrocil sie do Tygellina: - Czy moge liczyc na wiernosc zolnierzy? - Tak, boski! - odpowiedzial prefekt. Lecz Petroniusz wzruszyl ramionami. - Na ich wiernosc, lecz nie na ich liczbe - rzekl. - Zostan tymczasem tu, gdzie jestes, bo tu najbezpieczniej, a ten lud trzeba uspokoic. Tego zdania byl i Seneka, i konsul Licyniusz. Tymczasem w dole wzburzenie roslo. Lud zbroil sie w kamienie, w dragi od namiotow, w deski z wozow i taczek i w rozmaite zelaziwo. Po niejakim czasie kilku z przywodcow kohort przyszlo z oznajmieniem, ze pretorianie, napierani przez tlumy, zachowuja z najwiekszym wysileniem linie bojowa i nie majac rozkazu uderzenia nie wiedza, co czynic. - Bogowie! - rzekl Nero - co za noc! Z jednej strony pozar, z drugiej rozhukane morze ludu. I poczal szukac dalej wyrazen, ktore by najwspanialej mogly okreslic niebezpieczenstwo chwili, lecz widzac naokol twarze blade i niespokojne spojrzenia, zlakl sie takze. - Dajcie mi ciemny plaszcz z kapturem! - zawolal. - Czyby naprawde mialo przyjsc do bitwy? - Panie - odpowiedzial niepewnym glosem Tygellin - ja zrobilem wszystko, co moglem, ale niebezpieczenstwo jest grozne... Przemow, panie, do ludu i poczyn mu obietnice. - Cezar mialby przemawiac do tluszczy? Niech to uczyni inny w moim imieniu. Kto sie tego podejmie? - Ja! - odrzekl spokojnie Petroniusz. - Idz, przyjacielu! Tys mi najwierniejszy w kazdej potrzebie... Idz i nie szczedz obietnic. Petroniusz zwrocil sie do orszaku z twarza niedbala i szydercza. - Senatorowie tu obecni - rzekl - a oprocz nich Pizo, Nerwa i Senecjo pojada za mna. Po czym zszedl z wolna z wodociagu, owi zas, ktorych wezwal, szli za nim nie bez wahania, ale z pewna otucha, ktora napelnial ich jego spokoj. Petroniusz, stanawszy u stop arkad, kazal sobie podac bialego konia i siadlszy na niego pojechal na czele towarzyszy przez glebokie szeregi pretorianskie ku czarnej, wyjacej tluszczy, bezbronny, majac w reku cienka laske z kosci sloniowej, ktora sie zwykle podpieral. I przyjechawszy tuz, wparl konia w tlumy. Naokol, przy swietle pozogi widac bylo wzniesione rece zbrojne we wszelakiego rodzaju bron, rozpalone oczy, spotniale twarze i ryczace, zapienione wargi. Rozszalala fala wnet otoczyla jego i orszak, za nia widac bylo istotnie jakby morze glow, ruchome, kotlujace sie, straszne. Wrzaski wzmogly sie jeszcze i zmienily sie w nieludzki ryk; dragi, widly, a nawet i miecze chwialy sie nad glowa Petroniusza, drapiezne rece wyciagaly sie ku cuglom jego konia i ku niemu, lecz on wjezdzal coraz glebiej, zimny, obojetny, pogardliwy. Chwilami uderzal laska po glowach najzuchwalszych, tak jakby torowal sobie droge w zwyklym scisku, i ta jego pewnosc, ten spokoj zdumiewaly jednakze rozhukana tluszcze. Poznano go wreszcie i liczne glosy poczely wolac: - Petroniusz! Arbiter elegantiarum! Petroniusz!... - Petroniusz! - zabrzmialo ze wszystkich stron. I w miare jak powtarzano to imie, twarze naokol stawaly sie mniej grozne, a wrzaski mniej wsciekle, albowiem ow wykwintny patrycjusz, jakkolwiek nigdy nie zabiegal o laski ludu, byl jednak jego ulubiencem. Uchodzil za czlowieka ludzkiego i hojnego, a popularnosc jego wzrosla zwlaszcza od czasu sprawy Pedaniusza Sekunda, w ktorej przemawial za zlagodzeniem okrutnego wyroku skazujacego na smierc wszystkich niewolnikow prefekta. Szczegolniej tlumy niewolnikow kochaly go odtad taka niepohamowana miloscia, jaka ludzie pognebieni i nieszczesni zwykli milowac tych, ktorzy okazuja im choc troche wspolczucia. Procz tego w chwili obecnej dolaczyla sie i ciekawosc, co powie wyslannik cezara, nikt bowiem nie watpil, ze cezar wyslal go umyslnie. On zas, zdjawszy z siebie swa biala, obramowana szkarlatnym szlakiem toge, podniosl ja w gore i poczal nia wywijac nad glowa na znak, ze chce przemowic. - Milczec! Milczec! - wolano ze wszystkich stron. Po chwili uciszylo sie istotnie. Wowczas wyprostowal sie na koniu i poczal mowic donosnym, spokojnym glosem: - Obywatele! Niech ci, ktorzy mnie uslysza, powtorza slowa moje tym, ktorzy stoja dalej, wszyscy zas niechaj sie zachowuja jak ludzie, nie jak zwierzeta w arenach. - Sluchamy! Sluchamy!... - Zatem sluchajcie. Miasto zostanie odbudowane. Ogrody Lukulla, Mecenasa, Cezara i Agrypiny beda dla was otwarte! Od jutra rozpocznie sie rozdawnictwo zboza, wina i oliwy, tak aby kazdy mogl napelnic brzuch az do gardla! Potem cezar wyprawi wam igrzyska, jakich swiat nie widzial dotad, przy ktorych czekaja was uczty i dary. Bogatsi bedziecie po pozarze jak przed pozarem! Odpowiedzial mu pomruk, ktory rozchodzil sie tak od srodka na wszystkie strony, jak rozchodza sie fale na wodzie, w ktora rzucil ktos kamien: to blizsi powtarzali dalszym jego slowa. Potem tu i owdzie ozwaly sie okrzyki gniewne lub potakujace, ktore zmienily sie wreszcie w jeden powszechny, olbrzymi wrzask: - Panem et circenses!... Petroniusz owinal sie w toge i przez czas jakis sluchal nieruchomy, podobny w swej bialej odziezy do marmurowego posagu. Wrzask wzrastal, gluszyl odglosy pozaru, odzywal sie ze wszystkich stron i z coraz wiekszych glebin, lecz wyslannik widocznie mial jeszcze cos do powiedzenia, albowiem czekal. I wreszcie, nakazawszy znow wzniesiona reka milczenie, zawolal: - Obiecuje wam panem et circenses, a teraz wydajcie okrzyk na czesc cezara, ktory was karmi, odziewa, po czym idz spac, holoto, albowiem niedlugo switac zacznie. To rzeklszy zwrocil konia i uderzajac z lekka laska po glowach i twarzach tych, ktorzy mu stali na drodze, odjechal z wolna do pretorianskich szeregow. Po chwili byl pod wodociagiem. Na gorze zastal niemal poploch. Nie zrozumiano tam okrzyku: "Panem et circenses", i sadzono, ze to jest nowy wybuch wscieklosci. Nie spodziewano sie nawet, by Petroniusz mogl sie uratowac, totez Nero ujrzawszy go przybiegl az do schodow i z twarza pobladla ze wzruszenia poczal pytac: - I coz? Co sie tam dzieje? Czy juz bitwa? Petroniusz nabral powietrza w pluca, odetchnal gleboko i odrzekl: - Na Polluksa! Poca sie i cuchna! Niech mi kto poda epilimme, bo zemdleje. Po czym zwrocil sie do cezara. - Obiecalem im - rzekl - zboze, oliwe, otwarcie ogrodow i igrzyska. Ubostwiaja cie znowu i wrzeszcza spierzchlymi wargami na twoja czesc. Bogowie, jaki ten plebs ma nieprzyjemny zapach! - Pretorianow mialem gotowych - zawolal Tygellin - i gdybys ich nie uspokoil, krzykacze umilkliby na wieki. Szkoda, cezarze, iz mi nie pozwoliles uzyc sily. Petroniusz popatrzyl na mowiacego, wzruszyl ramionami i rzekl: - To jeszcze nie stracone. Moze bedziesz jej musial uzyc jutro. - Nie, nie - rzekl cezar. - Kaze im otworzyc ogrody i rozdawac zboze. Dzieki ci, Petroniuszu! Igrzyska wyprawie, a te piesn, ktora wam spiewalem dzisiaj, odspiewam publicznie. To rzeklszy polozyl reke na ramieniu Petroniusza, chwile milczal, a na koniec, ochlonawszy, zapytal: - Powiedz szczerze: jak ci sie wydalem, gdym spiewal? - Byles godnym widoku, jak widok byl godnym ciebie - odpowiedzial Petroniusz. Po czym zwrocil sie do pozaru. - Ale przypatrzmy sie jeszcze - rzekl - i pozegnajmy sie ze starym Rzymem. Slowa Apostola wlaly ufnosc w dusze chrzescijan. Koniec swiata wydawal im sie zawsze bliskim, poczeli jednak wierzyc, ze straszliwy sad nie nastapi natychmiast i ze przedtem jeszcze zobacza moze koniec panowania Nerona, ktore uwazali za panowanie Antychrysta, i kare Boska na wolajace o pomste jego zbrodnie. Pokrzepieni wiec w sercach, poczeli rozchodzic sie po ukonczeniu modlow z podziemia i wracac do swych tymczasowych schronisk, a nawet i na Zatybrze, gdyz przyszly wiesci, ze ogien, podlozony w kilkunastu miejscach, zwrocil sie wraz ze zmiana wiatru znow ku rzece i strawiwszy tu i owdzie, co mogl strawic, przestal sie szerzyc. Apostol w towarzystwie Winicjusza i idacego za nimi Chilona opuscil rowniez podziemie. Mlody trybun nie smial mu przerywac modlitwy, wiec czas jakis szedl w milczeniu, oczyma tylko blagajac litosci i drzac z niepokoju. Lecz wiele osob przychodzilo jeszcze calowac rece i kraj odziezy Apostola, matki wyciagaly ku niemu dzieci, inni klekali w ciemnym, dlugim przejsciu i podnoszac w gore kaganki prosili o blogoslawienstwo; inni wreszcie idac w pobok spiewali, tak ze nie bylo chwili sposobnej ni na zapytanie, ni na odpowiedz. Tak bylo i w wawozie. Dopiero gdy wyszli na wolniejsza przestrzen, z ktorej widac juz bylo plonace miasto, Apostol przezegnawszy je trzykrotnie, zwrocil sie do Winicjusza i rzekl: - Nie trwoz sie. Blisko stad jest chata fossora, w ktorej znajdziemy Ligie z Linusem i z wiernym jej sluga. Chrystus, ktory ci ja przeznaczyl, zachowal ja dla ciebie. A Winicjusz zachwial sie i wsparl reka o skale. Droga z Ancjum, wypadki pod murami, poszukiwanie Ligii wsrod goracych dymow, bezsennosc i straszny niepokoj o nia wyczerpaly jego sily, a reszty ich pozbawila go wiadomosc, ze ta najdrozsza mu w swiecie glowa jest blisko i ze za chwile ja ujrzy. Ogarnelo go nagle oslabienie tak wielkie, ze osunal sie do nog Apostola i objawszy jego kolana pozostal tak, nie mogac slowa przemowic. Apostol zas broniac sie od podzieki i czci rzekl: - Nie mnie, nie mnie, lecz Chrystusowi! - Co za walne bostwo! - ozwal sie z tylu glos Chilona. - Ale nie wiem, co mam czynic z mulami, ktore tu czekaja opodal. - Wstan i pojdz ze mna - rzekl Piotr biorac za reke mlodego czlowieka. Winicjusz wstal. Przy swietle luny widac bylo lzy sciekajace mu po pobladlej ze wzruszenia twarzy. Usta trzesly sie mu, jakby sie modlil. - Pojdzmy - rzekl. Lecz Chilon znow powtorzyl: - Panie, co mam robic z mulami, ktore czekaja? Moze by ten godny prorok wolal jechac niz isc. Winicjusz sam nie wiedzial, co odpowiedziec, lecz uslyszawszy od Piotra, ze chata kopacza lezy tuz, odrzekl: - Odprowadz muly do Makryna. - Wybacz, panie, ze ci przypomne dom w Amerioli. Wobec tego okropnego pozaru latwo zapomniec o rzeczy tak drobnej. - Dostaniesz go. - O wnuku Numy Pompiliusza, bylem zawsze pewny, ale teraz, gdy obietnice uslyszal i ten wielkoduszny Apostol, nie przypominam ci nawet tego, ze przyrzekles mi i winnice. Pax vobiscum. Ja cie odnajde, panie. Pax vobiscum. Oni zas odpowiedzieli: - I z toba. Po czym zawrocili obaj na prawo ku wzgorzom. Po drodze Winicjusz rzekl: - Panie! Obmyj mnie woda chrztu, abym mogl sie nazwac prawdziwym wyznawca Chrystusa, gdyz miluje Go ze wszystkich sil duszy mojej. Obmyj mnie predko, bom w sercu juz gotow. I co mi przykaze, to uczynie, ale ty mi powiedz, co bym mogl nadto uczynic. - Miluj ludzi jak braci swoich - odpowiedzial Apostol - bo tylko miloscia mozesz Mu sluzyc. - Tak! Ja to juz rozumiem i czuje. Dzieckiem bedac wierzylem w bogow rzymskich, alem ich nie kochal, a tego Jedynego kocham, tak, ze oddalbym za Niego z radoscia zycie. I poczal patrzec w niebo, powtarzajac z uniesieniem: - Bo On jeden jest! Bo On jeden dobry i milosierny! Wiec niechby nie tylko ginelo to miasto, ale swiat caly, Jemu jednemu bede swiadczyl i Jego wyznawal! - A On bedzie blogoslawil tobie i twemu domowi - zakonczyl Apostol. Tymczasem skrecili w inny wawoz, na ktorego koncu widac bylo mdle swiatelko. Piotr ukazal na nie reka i rzekl: - Oto chata kopacza, ktory dal nam schronienie, gdy wrociwszy z chorym Linusem z Ostrianum, nie moglismy sie przedostac na Zatybrze. Po chwili doszli. Chata byla raczej jaskinia wydrazona w zalomie gory, ktora od zewnatrz zamknieto sciana ulepiona z gliny i trzcin. Drzwi byly zamkniete, ale przez otwor, ktory zastepowal okno, widac bylo oswiecone ogniskiem wnetrze. Jakas ciemna, olbrzymia postac podniosla sie na spotkanie przybylych i poczela pytac: - Kto jestescie? - Sludzy Chrystusa - odrzekl Piotr. - Pokoj z toba, Ursusie. Ursus pochylil sie do nog Apostola, po czym poznawszy Winicjusza chwycil w kostce jego reke i podniosl ja do ust. - I ty, panie? - rzekl. - Blogoslawione niech bedzie imie Baranka za radosc, jaka sprawisz Kallinie. To rzeklszy otworzyl drzwi i weszli. Chory Linus lezal na peku slomy z twarza wychudla i zoltym jak kosc sloniowa czolem. Obok ogniska siedziala Ligia trzymajac w reku peczek malych ryb, nanizanych na sznurek i przeznaczonych widocznie na wieczerze. Zajeta zdejmowaniem ryb ze sznurka i w przekonaniu, ze to wchodzi Ursus, nie podniosla wcale oczu. Lecz Winicjusz zblizyl sie i wymowiwszy jej imie wyciagnal ku niej rece. Wowczas podniosla sie szybko: blyskawica zdumienia i radosci przemknela po jej twarzy i bez slowa, jak dziecko, ktore po dniach trwogi i kleski odzyskuje ojca lub matke, rzucila sie w jego otwarte ramiona. On zas objal ja i czas jakis przyciskal do piersi, rowniez z takim uniesieniem, jakby cudownie uratowana. Wiec nastepnie rozplotlszy ramiona wzial w rece jej skronie, calowal czolo, oczy, i znow ja obejmowal, powtarzal jej imie, potem schylal sie do jej kolan i do dloni, wital ja, wielbil, czcil. Radosc jego nie miala wprost granic, jak jego milosc i szczescie. Wreszcie poczal jej opowiadac, jak przylecial z Ancjum, jak szukal jej pod murami i wsrod dymow, w domu Linusa, ile sie namartwil i natrwozyl, i ile wycierpial, zanim Apostol wskazal mu jej schronienie. - Lecz teraz - mowil - gdym cie odnalazl, ja cie tu nie zostawie wobec tego ognia i rozszalalych tlumow. Ludzie tu morduja sie pod murami, burza sie i lupia niewolnicy. Bog jeden wie, jakie jeszcze kleski moga spasc na Rzym. Ale ja ocale ciebie i was wszystkich. O droga moja!... Czy chcecie jechac ze mna do Ancjum? Tam siadziemy na statek i poplyniemy do Sycylii. Ziemie moje to wasze ziemie, domy moje to wasze domy. Sluchaj mnie! W Sycylii odnajdziesz Aulusow, wroce cie Pomponii i wezme cie potem z jej rak. Wszak ty, o carissima, nie lekasz sie juz mnie wiecej. Chrzest jeszcze mnie nie obmyl, ale o to zapytaj Piotra, czym mu przed chwila, idac do ciebie, nie rzekl, ze chce byc prawdziwym wyznawca Chrystusa, i czym go nie prosil, by mnie ochrzcil, chocby w tej chacie fossora. Zaufaj mi i zaufajcie mi wszyscy. Ligia sluchala z rozjasniona twarza tych slow. Wszyscy tu, przedtem z powodu przesladowan ze strony Zydow, a obecnie z powodu pozaru i zametu wywolanego przez kleske, zyli istotnie w ciaglej niepewnosci i trwodze. Wyjazd do spokojnej Sycylii polozylby koniec wszystkim niepokojom, a zarazem otworzyl nowa epoke szczescia w ich zyciu. Gdyby Winicjusz chcial przy tym zabrac tylko sama Ligie, zapewne oparlaby sie pokusie nie chcac porzucac Piotra Apostola i Linusa, ale Winicjusz mowil przecie im: "Jedzcie ze mna! Ziemie moje to wasze ziemie, domy moje to wasze domy!" Wiec pochyliwszy sie do jego reki, by ja ucalowac na znak posluszenstwa, rzekla: - Twoje ognisko moim. Po czym zawstydzona, ze wymowila slowa, ktore wedle rzymskiego zwyczaju powtarzaly tylko oblubienice przy slubie, oblala sie rumiencem i stala w blasku ognia, ze spuszczona glowa, niepewna, czy jej nie wezma ich za zle. Lecz we wzroku Winicjusza malowalo sie tylko bezgraniczne uwielbienie. Zwrocil sie nastepnie do Piotra i poczal znow mowic: - Rzym plonie z rozkazu cezara. Juz w Ancjum skarzyl sie, ze nie widzial nigdy wielkiej pozogi. Ale jesli nie cofnal sie przed taka zbrodnia, pomyslcie, co sie jeszcze stac moze. Kto wie, czy sciagnawszy wojska nie kaze wymordowac mieszkancow. Kto wie, jakie nastapia proskrypcje, kto wie, czy po klesce pozaru nie nastapi kleska wojny domowej, mordow i glodu? Chroncie sie wiec i chronmy Ligie. Tam przeczekacie burze w spokoju, a gdy przeminie, wrocicie znowu siac ziarno wasze. Na zewnatrz, od strony Ager Vaticanus, jakby na potwierdzenie obaw Winicjusza ozwaly sie jakies odlegle krzyki, pelne wscieklosci i przerazenia. W tej chwili nadszedl takze kamieniarz, wlasciciel chaty, i zamknawszy pospiesznie drzwi zawolal: - Ludzie morduja sie kolo cyrku Nerona. Niewolnicy i gladiatorowie uderzyli na obywateli. - Slyszycie? - rzekl Winicjusz. - Dopelnia sie miara - rzekl Apostol - i kleski beda jako morze nieprzebrane. Po czym zwrocil sie do Winicjusza i wskazujac na Ligie rzekl: - Wez te dzieweczke, ktora ci Bog przeznaczyl, i ocal ja, a Linus, ktory jest chory, i Ursus niechaj odjada z wami. Lecz Winicjusz, ktory pokochal Apostola cala sila swej niepohamowanej duszy, zawolal: - Przysiegam ci, nauczycielu, iz cie tu nie zostawie na zgube. - I poblogoslawi cie Pan za twoja chec - odrzekl Apostol - ale zali nie slyszales, ze Chrystus trzykroc powtorzyl mi nad jeziorem: "Pas baranki moje!" Winicjusz umilkl. - Wiec jesli ty, ktoremu nikt nie powierzyl pieczy nade mna, mowisz, ze mnie tu nie zostawisz na zgube, jakze chcesz, abym ja odbiezal trzody mojej w dniu kleski? Gdy byla burza na jeziorze i gdysmy sie trwozyli w sercach, On nie opuscil nas, jakoz wiec ja, sluga, nie mam isc za przykladem Pana mojego? Wtem Linus podniosl swa wychudla twarz i zapytal: - A jakoz ja, namiestniku Panski, nie mam isc za przykladem twoim? Winicjusz poczal wodzic reka po glowie, jakby walczyl ze soba lub bil sie z myslami, po czym chwyciwszy Ligie za reke rzekl glosem, w ktorym drgala energia rzymskiego zolnierza: - Sluchajcie mnie, Piotrze, Linusie i ty, Ligio! Mowilem, co mi nakazal moj ludzki rozum, ale wy macie inny, ktory nie wlasnego bezpieczenstwa patrzy, jeno przykazan Zbawiciela. Tak! Jam tego nie rozumial i zbladzilem, bo z oczu moich nie zdjete jeszcze bielmo i dawna natura odzywa sie we mnie. Ale ze miluje Chrystusa i chce byc Jego sluga, przeto, choc mi tu o cos wiecej niz o wlasna glowe chodzi, klekam oto przed wami i przysiegam, ze i ja spelnie przykazanie milosci i nie opuszcze braci moich w dniu kleski. To rzeklszy kleknal i nagle ogarnelo go uniesienie: oczy i rece wzniosl w gore i poczal wolac: - Zali rozumiem Cie juz, o Chryste? Zalim Cie godzien? Rece drzaly mu, oczy rozblysly lzami, cialem wstrzasal dreszcz wiary i milosci, Piotr zas Apostol wzial gliniana amfore z woda i zblizywszy sie do niego rzekl uroczyscie: - Oto cie chrzcze w imie Ojca i Syna, i Ducha, amen! Wowczas uniesienie religijne ogarnelo wszystkich obecnych. Zdalo im sie, ze izba napelnia sie jakims swiatlem nadziemskim, ze slysza jakas nadziemska muzyke, ze skala jaskini otwiera sie nad ich glowami, ze z nieba splywaja roje aniolow, a hen, w gorze, widac krzyz i przebite rece blogoslawiace. Tymczasem zewnatrz rozlegaly sie krzyki walczacych ludzi i huk plomieni gorzejacego miasta. Obozowiska ludzkie rozlozyly sie we wspanialych ogrodach cezara, dawnych Domicji i Agrypiny, na polu Marsowym, w ogrodach Pompejusza, Salustiusza i Mecenasa. Pozajmowano portyki, budynki przeznaczone na gre w pilke, rozkoszne domy letnie i szopy zbudowane dla zwierzat. Pawie, flamingi, labedzie i strusie, gazele i antylopy z Afryki, jelenie i sarny, sluzace za ozdobe ogrodow, poszly pod noz tluszczy. Zywnosc poczeto sprowadzac z Ostii tak obficie, ze po tratwach i roznorodnych statkach mozna bylo przechodzic z jednej strony Tybru na druga, jak po moscie. Rozdawano zboze po nieslychanie niskiej cenie trzech sestercyj, a ubozszym calkiem darmo. Sciagnieto niezmierne zapasy wina, oliwy i kasztanow; z gor przypedzano codziennie stada wolow i owiec. Nedzarze, kryjacy sie przed pozarem w zaulkach Subury i przymierajacy w zwyklych czasach glodem, zyli obecnie lepiej niz poprzednio. Grozba glodu zostala stanowczo usunieta, natomiast trudniej bylo zapobiec rozbojom, grabiezy i naduzyciom. Koczujace zycie zapewnialo bezkarnosc rzezimieszkom, tym bardziej ze glosili sie wielbicielami cezara i nie zalowali mu oklaskow, gdziekolwiek sie ukazal. Gdy przy tym urzedy sila rzeczy byly zawieszone, a zarazem braklo na miejscu i dostatecznej sily zbrojnej, ktora moglaby swawoli zapobiec, w miescie, zamieszkalym przez mety calego owczesnego swiata, dzialy sie rzeczy przechodzace wyobraznie ludzka. Co noc zdarzaly sie bitwy, morderstwa, porywania kobiet i pacholat. Przy Porta Mugionis, gdzie byl postoj dla przypedzanych z Kampanii stad, przychodzilo do walk, w ktorych ginely setki ludzi. Co rano brzegi Tybru roily sie od utopionych cial, ktorych nikt nie grzebal, a ktore gnijac szybko wskutek upalow, zwiekszonych jeszcze pozarem, napelnialy powietrze smrodliwymi wyziewami. W obozowiskach wszczely sie choroby i lekliwsi przewidywali wielka zaraze. A miasto plonelo ciagle. Szostego dopiero dnia pozar trafiwszy na puste przestrzenie Eskwilinu, na ktorych zburzono umyslnie ogromna ilosc domow, poczal slabnac. Lecz stosy gorejacego wegla swiecily jeszcze tak mocno, ze lud nie chcial wierzyc, by to byl juz koniec kleski. Jakoz siodmej nocy pozar wybuchnal z nowa sila w budynkach Tygellina, dla braku jednak strawy trwal juz krotko. Tylko przepalone domy zapadaly sie jeszcze tu i owdzie, wyrzucajac w gore weze plomieni i slupy skier. Lecz z wolna zarzace sie w glebi zgliszcza poczely czerniec po wierzchu. Niebo po zachodzie slonca przestalo swiecic krwawa luna i tylko podczas nocy na rozleglym czarnym pustkowiu skakaly blekitne jezyki, wydobywajace sie ze stosow wegla. Z czternastu dzielnic Rzymu pozostaly zaledwie cztery, liczac w to i Zatybrze, reszte pozarly plomienie. Gdy wreszcie spopielaly stosy wegla, widac bylo, poczawszy od Tybru az do Eskwilinu, ogromna przestrzen siwa, smutna, umarla, na ktorej sterczaly szeregi kominow na ksztalt kolumn grobowych na cmentarzu. Miedzy tymi kolumnami snuly sie we dnie posepne gromady ludzi, poszukujacych to drogich rzeczy, to kosci drogich osob. Nocami psy wyly na popieliskach i zgliszczach dawnych domow. Cala hojnosc i pomoc, jaka cezar okazal ludowi, nie powstrzymala zlorzeczen i wzburzenia. Zadowolony byl tylko tlum rzezimieszkow, zlodziei i bezdomnych nedzarzy, ktory mogl do woli jesc, pic i rabowac. Ale ludzie, ktorzy potracili najblizsze istoty i mienie, nie dali sie zjednac ni otwarciem ogrodow, ni rozdawnictwem zboza, ni obietnica igrzysk i darow. Nieszczescie bylo zbyt wielkie i zbyt nieslychane. Innych, w ktorych tlila sie jeszcze jakas iskra milosci do miasta-ojczyzny, przywodzila do rozpaczy wiesc, ze stara nazwa "Roma" ma zniknac z powierzchni ziemi i ze cezar ma zamiar wzniesc z popiolow nowe miasto pod nazwa Neropolis. Fala niecheci wzbierala i rosla z dniem kazdym i mimo pochlebstw augustianow, mimo klamstw Tygellina Nero, wrazliwy, jak zaden z poprzednich cezarow, na laske tlumow, z trwoga rozmyslal, ze w gluchej walce na smierc i zycie, jaka prowadzil z patrycjuszami i senatem, moze mu zbraknac podpory. Sami augustianie nie mniej byli zaniepokojeni, gdyz kazde jutro moglo im przyniesc zaglade. Tygellin zamyslal o sprowadzeniu kilku legii z Azji Mniejszej; Watyniusz, ktory smial sie nawet wowczas, gdy go policzkowano, stracil humor. Witeliusz stracil apetyt. Inni naradzali sie miedzy soba, jak odwrocic niebezpieczenstwo, nikomu bowiem nie bylo tajnym, ze gdyby jaki wybuch zmiotl cezara, to z wyjatkiem moze Petroniusza ani jeden z augustianow nie uszedlby z zyciem. Ich to przecie wplywom przypisywano szalenstwa Nerona, ich podszeptom wszystkie zbrodnie, jakie spelnil. Nienawisc przeciw nim byla niemal silniejsza niz przeciw niemu. Poczeli wiec wysilac glowy, jak by zrzucic z siebie odpowiedzialnosc za spalenie miasta. Ale chcac ja zrzucic z siebie, nalezalo oczyscic od posadzen i cezara, inaczej bowiem nikt by nie uwierzyl, ze nie byli sprawcami kleski. Tygellin naradzal sie w tym celu z Domicjuszem Afrem, a nawet z Seneka, chociaz go nienawidzil. Poppea rozumiejac rowniez, ze zguba Nerona bylaby wyrokiem i na nia, zasiegala zdania swych powiernikow i kaplanow hebrajskich, przypuszczano bowiem powszechnie, ze od lat kilku wyznawala wiare w Jehowe. Nero wynajdowal sposoby na swoja reke, czesto straszne, czesciej jeszcze blazenskie, i na przemian to wpadal w strach, to bawil sie jak dziecko, przede wszystkim jednak wyrzekal. Pewnego razu w ocalonym z pozaru domu Tyberiusza trwala dluga i bezskuteczna narada. Petroniusz byl zdania, zeby poniechawszy klopotow jechac do Grecji, a nastepnie do Egiptu i Azji Mniejszej. Podroz byla przecie zamierzona od dawna, po co wiec ja odkladac, gdy w Rzymie i smutno, i niebezpiecznie. Cezar przyjal rade z zapalem, lecz Seneka pomyslawszy chwile rzekl: - Pojechac latwo, ale wrocic byloby potem trudniej. - Na Herakla! - odpowiedzial Petroniusz. - Wrocic mozna by na czele legii azjatyckich. - Tak uczynie! - zawolal Nero. Ale Tygellinus poczal sie sprzeciwiac. Nie umial sam nic wynalezc i gdyby pomysl Petroniusza przyszedl mu do glowy, oglosilby go niewatpliwie jako zbawczy, chodzilo mu jednak o to, by Petroniusz nie okazal sie powtornie jedynym czlowiekiem, ktory w ciezkich chwilach potrafi wszystko i wszystkich ocalic. - Sluchaj mnie, boski! - rzekl - rada jest zgubna! Zanim dojedziesz do Ostii, rozpocznie sie wojna domowa; kto wie, czy kto z zyjacych jeszcze pobocznych potomkow boskiego Augusta nie oglosi sie cezarem, a wowczas co uczynimy, jesli legie stana po jego stronie? - Uczynimy to - odrzekl Nero - iz przedtem postaramy sie, aby zbraklo potomkow Augusta. Niewielu juz ich jest, wiec uwolnic sie od nich latwo. - Uczynic to mozna, ale czy tylko o nich chodzi? Ludzie moi, nie dawniej jak wczoraj, slyszeli w tlumie, ze cezarem powinien byc taki maz jak Trazeasz. Nero przygryzl wargi. Po chwili jednak wzniosl oczy w gore i rzekl: - Nienasyceni i niewdzieczni. Maja dosc zboza i wegli, na ktorych moga piec placki, czegoz chca wiecej? Na to Tygellinus rzekl: - Zemsty. Nastalo milczenie. Nagle cezar wstal, podniosl reke do gory i poczal deklamowac: Serca zemsty wolaja, a zemsta ofiary. Po czym zapomniawszy o wszystkim, zawolal z rozjasniona twarza: - Niech mi podadza tabliczki i styl, abym ten wiersz zapisal. Nigdy Lukan nie ulozyl podobnego. Czyscie uwazali, zem znalazl go w mgnieniu oka? - O, niezrownany! - ozwalo sie kilka glosow. Nero zapisal wiersz i rzekl: - Tak! Zemsta chce ofiary. Po czym powiodl wzrokiem po otaczajacych: - A gdyby puscic wiesc, ze to Watyniusz kazal podpalic miasto, i poswiecic go gniewowi ludu? - O boski! Kimze ja jestem? - zawolal Watyniusz. - Prawda! Trzeba kogos wiekszego od ciebie... Witeliusza?... Witeliusz pobladl, lecz poczal sie smiac. - Moj tluszcz - odrzekl - moglby chyba na nowo rozniecic pozar. Ale Nero mial co innego na mysli, szukal bowiem w duszy ofiary, ktora by naprawde mogla zaspokoic gniew ludu, i znalazl ja. - Tygellinie - rzekl po chwili - ty spaliles Rzym! Po zgromadzonych przebiegl dreszcz. Zrozumieli, ze cezar tym razem przestal zartowac i ze nadchodzi chwila brzemienna w wypadki. A twarz Tygellina skurczyla sie jak paszcza psa gotowego kasac. - Spalilem Rzym z twego rozkazu - rzekl. I poczeli patrzec na siebie jak dwa demony. Nastala taka cisza, ze slychac bylo brzek much przelatujacych przez atrium. - Tygellinie - ozwal sie Nero - czy ty mnie kochasz? - Ty wiesz, panie. - Poswiec sie dla mnie! - Boski cezarze - odrzekl Tygellinus - czemu mi podajesz slodki napoj, ktorego mi nie wolno do ust podniesc? Lud szemrze i burzy sie, czy chcesz, by poczeli burzyc sie i pretorianie? Poczucie grozy scisnelo serca obecnych. Tygellinus byl prefektem pretorii i slowa jego mialy wprost znaczenie grozby. Sam Nero zrozumial to i twarz jego oblekla sie bladoscia. Wtem wszedl Epafrodyt, wyzwoleniec cezara, z oznajmieniem, ze boska Augusta zyczy sobie widziec Tygellina, albowiem ma u siebie ludzi, ktorych prefekt powinien wysluchac. Tygellin sklonil sie cezarowi i wyszedl z twarza spokojna i pogardliwa. Oto, gdy chciano go uderzyc, pokazal zeby; dal do zrozumienia, kim jest, i znajac tchorzostwo Nerona byl pewien, ze ow wladca swiata nigdy nie powazy sie podniesc przeciw niemu reki. Nero zas siedzial przez chwile w milczeniu, lecz widzac, ze obecni oczekuja od niego jakiegos slowa, rzekl: - Wyhodowalem weza na lonie. Petroniusz wzruszyl ramionami, jakby chcial powiedziec, ze takiemu wezowi nietrudno urwac glowe. - Co powiesz? Mow, radz! - zawolal Nero ujrzawszy jego ruch. - Tobie jednemu ufam, bo ty masz wiecej rozumu od nich wszystkich i kochasz mnie! Petroniusz mial juz na ustach: "Mianuj mnie prefektem pretorii, a ja wydam ludowi Tygellina i uspokoje w jednym dniu miasto". Lecz wrodzone mu lenistwo przemoglo. Byc prefektem znaczylo wlasciwie dzwigac na barkach osobe cezara i tysiace spraw publicznych. I po co mu ten trud? Zali nie lepiej czytywac w rozkosznej bibliotece wiersze, ogladac wazy i posagi lub trzymajac na lonie boskie cialo Eunice przebierac palcami w jej zlotych wlosach i schylac usta do jej koralowych ust. Wiec rzekl: - Ja radze jechac do Achai. - Ach - odpowiedzial Nero - czekalem od ciebie czegos wiecej. Senat mnie nienawidzi. Gdy wyjade, ktoz mi zareczy, czy nie zbuntuja sie przeciw mnie i nie oglosza kogo innego cezarem? Lud byl mi dawniej wierny, ale dzis pojdzie za nimi... Na Hades! Gdyby ten senat i ten lud mial jedna glowe!... - Pozwol powiedziec sobie, o boski, ze chcac zachowac Rzym, trzeba zachowac choc kilku Rzymian - rzekl z usmiechem Petroniusz. Lecz Nero poczal narzekac: - Co mi po Rzymie i Rzymianach! Sluchano by mnie w Achai. Tu otacza mnie tylko zdrada. Wszyscy mnie opuszczaja! I wy gotowiscie mnie zdradzic! Wiem to, wiem!... Wy ani pomyslicie, co powiedza o was potomne wieki, gdy opuscicie takiego artyste jak ja. Tu nagle uderzyl sie w czolo i zawolal: - Prawda!... Wsrod tych trosk zapominam i ja, kim jestem. To rzeklszy zwrocil sie do Petroniusza z twarza calkiem juz rozjasniona. - Petroniuszu - rzekl - lud szemrze, ale gdybym wzial lutnie i wyszedl z nia na pole Marsowe, gdybym zaspiewal mu te piesn, ktora spiewalem wam w czasie pozaru, czy sadzisz, ze nie wzruszylbym go mym spiewem, jak niegdys Orfeusz wzruszal dzikie zwierzeta? Na to Tuliusz Senecjo, ktoremu pilno bylo wrocic do swoich niewolnic przywiezionych z Ancjum i ktory niecierpliwil sie od dawna, rzekl: - Bez watpienia, cezarze, gdyby ci pozwolili rozpoczac. - Jedzmy do Hellady! - zawolal z niechecia Nero. Lecz w tej chwili weszla Poppea, a za nia Tygellinus. Oczy obecnych zwrocily sie mimo woli ku niemu, nigdy bowiem zaden tryumfator nie wjezdzal z taka duma na Kapitol, z jaka on stanal przed cezarem. Po czym jal mowic z wolna i dobitnie, glosem, w ktorym byl jakby zgrzyt zelaza: - Wysluchaj mnie, cezarze, albowiem moge ci powiedziec: znalazlem! Ludowi potrzeba zemsty i ofiary, ale nie jednej, lecz setek i tysiecy. Zalis ty kiedy slyszal, panie, kto byl Chrestos, ten przez Poncjusza Pilata ukrzyzowan? I czy wiesz, kto sa chrzescijanie? Zalim ci nie mowil o ich zbrodniach i bezecnych obrzedach, o przepowiedniach, iz ogien przyniesie koniec swiatu? Lud nienawidzi ich i podejrzewa. Nikt ich nie widzial w swiatyniach, albowiem bogow naszych poczytuja za zle duchy; nie masz ich w Stadium, bo pogardzaja gonitwami. Nigdy dlonie zadnego chrzescijanina nie uczcily cie oklaskiem. Nigdy zaden nie uznal cie za boga. Nieprzyjaciolmi sa rodu ludzkiego, nieprzyjaciolmi miasta i twymi. Lud szemrze przeciw tobie, ale nie tys mi, cezarze, kazal spalic Rzym i nie ja go spalilem... Lud pragnie zemsty, niech ja ma. Lud pragnie krwi i igrzysk, niech je ma. Lud podejrzewa ciebie, niech jego podejrzenia zwroca sie w inna strone. Nero sluchal z poczatku ze zdumieniem. Lecz w miare slow Tygellina aktorska twarz jego poczela sie zmieniac i przybierac na przemian wyraz gniewu, zalu, wspolczucia, oburzenia. Nagle powstal i zrzuciwszy z siebie toge, ktora splynela mu do stop, wyciagnal obie rece w gore i przez chwile pozostal tak w milczeniu. Wreszcie ozwal sie glosem tragika: - Zeusie, Apollinie, Hero, Atene, Persefono i wy wszyscy niesmiertelni bogowie, czemuscie nie przyszli nam w pomoc? Co to nieszczesne miasto uczynilo tym okrutnikom, ze je tak nieludzko spalili? - Nieprzyjaciolmi sa rodu ludzkiego i twymi - rzekla Poppea. A inni poczeli wolac: - Uczyn sprawiedliwosc! Ukarz podpalaczy! Sami bogowie chca pomsty. On zas siadl, spuscil glowe na piersi i znow milczal, jakby niegodziwosc, o ktorej uslyszal, ogluszyla go. Lecz po chwili potrzasnal rekoma i ozwal sie: - Jakiez kary i jakiez meki godne sa takiej zbrodni?... Ale bogi mnie natchna i z pomoca poteg Tartaru dam biednemu ludowi memu takie widowisko, ze przez wieki bedzie mnie wspominal z wdziecznoscia. Czolo Petroniusza pokrylo sie nagle chmura. Pomyslal o niebezpieczenstwie, jakie zawisnie nad Ligia, nad Winicjuszem, ktorego kochal, i nad wszystkimi tymi ludzmi, ktorych nauke odrzucal, ale o ktorych niewinnosci byl przekonany. Pomyslal rowniez, ze rozpocznie sie jedna z takich krwawych orgii, jakich nie znosily jego oczy estety. Lecz przede wszystkim mowil sobie: "Musze ratowac Winicjusza, ktory oszaleje, jesli tamta dziewczyna zginie", i ten wzglad przewazyl wszystkie inne, Petroniusz rozumial bowiem dobrze, ze poczyna gre tak niebezpieczna jak nigdy w zyciu. Poczal wszelako mowic swobodnie i niedbale, jak mowil zwykle, gdy krytykowal lub wysmiewal nie dosc estetyczne pomysly cezara i augustianow: - A wiec znalezliscie ofiary! Dobrze! Mozecie je poslac na areny lub przybrac w "bolesne tuniki". Rowniez dobrze! Ale posluchajcie mnie. Macie wladze, macie pretorianow, macie sile, badzcie zatem szczerzy przynajmniej wowczas, gdy nikt was nie slyszy. Oszukujcie lud, ale nie siebie samych. Wydajcie ludowi chrzescijan, skazcie ich, na jakie chcecie meki, miejcie jednak odwage powiedziec sobie, ze nie oni spalili Rzym!... Phy! Nazywacie mnie arbitrem elegancji, wiec oswiadczam wam, ze nie znosze nedznych komedii. Phy! Ach, jak to wszystko przypomina mi budy teatralne kolo Porta Asinaria, w ktorych aktorowie graja dla uciechy przedmiejskiej gawiedzi bogow i krolow, a po przedstawieniu popijaja cebule kwasnym winem lub dostaja baty. Badzcie naprawde bogami i krolami, bo mowie wam, ze mozecie sobie na to pozwolic. Co do ciebie, cezarze, groziles nam sadem wiekow potomnych, ale pomysl, ze one wydadza wyrok i o tobie. Na boska Klio! Nero, wladca swiata, Nero, bog, spalil Rzym, bo byl tak poteznym na ziemi jak Zeus w Olimpie. Nero, poeta, kochal tak poezje, ze poswiecil dla niej ojczyzne! Od poczatku swiata nikt nic podobnego nie uczynil, na nic podobnego sie nie wazyl. Zaklinam cie w imie dziewieciu Libetryd, nie wyrzekaj sie takiej slawy, bo oto piesni o tobie beda brzmialy do skonczenia wiekow. Czymze przy tobie bedzie Priam, czym Agamemnon, czym Achilles, czym sami bogowie? Mniejsza, czy spalenie Rzymu jest rzecza dobra, ale jest wielka i niezwykla! A przy tym mowie ci, ze lud nie podniesie na ciebie dloni! To nieprawda! Miej odwage! Strzez sie postepkow niegodnych ciebie, bo tobie grozi tylko to, ze potomne wieki moga powiedziec: "Nero spalil Rzym, ale jako maloduszny cezar i maloduszny poeta, wyparl sie wielkiego czynu ze strachu i zrzucil wine na niewinnych!" Slowa Petroniusza czynily zwykle silne na Neronie wrazenie, lecz tym razem sam Petroniusz nie ludzil sie, rozumial bowiem, iz to, co mowi, jest srodkiem ostatecznym, ktory moze wprawdzie w szczesliwym wypadku uratowac chrzescijan, ale jeszcze lacniej moze zgubic jego samego. Nie zawahal sie jednak, gdyz szlo mu zarazem o Winicjusza, ktorego kochal, i o hazard, ktorym sie bawil. "Kosci sa rzucone - mowil sobie - i zobaczymy, o ile w malpie strach o wlasna skore przewazy nad miloscia dla slawy". I w duszy nie watpil, ze jednak przewazy strach. Tymczasem po slowach jego zapadlo milczenie. Poppea i wszyscy obecni patrzyli jak w tecze w oczy Nerona, ow zas poczal podnosic wargi w gore, zblizajac je do samych nozdrzy, jak zwykl byl czynic, gdy nie wiedzial, co poczac. Wreszcie zaklopotanie i niechec odbily sie widocznie na jego twarzy. - Panie - zawolal widzac to Tygellinus - pozwol mi odejsc, bo gdy chca wystawic na zgube twa osobe, a przy tym zwa cie malodusznym cezarem, malodusznym poeta, podpalaczem i komediantem, uszy moje nie moga zniesc takich slow. "Przegralem" - pomyslal Petroniusz. Lecz zwrociwszy sie do Tygellina zmierzyl go wzrokiem, w ktorym byla pogarda wielkiego pana i wykwintnego czlowieka dla nedznika, po czym rzekl: - Tygellinie, ciebie to nazwalem komediantem, albowiem jestes nim nawet i teraz. - Czy dlatego, ze nie chce sluchac twych obelg? - Dlatego, ze udajesz milosc bez granic dla cezara, a przed chwila groziles mu pretorianami, co zrozumielismy my wszyscy i on takze. Tygellinus, ktory nie spodziewal sie, aby Petroniusz osmielil sie rzucic na stol podobne kosci, pobladl, stracil glowe i oniemial. Ale bylo to ostatnie zwyciestwo arbitra elegancji nad wspolzawodnikiem, gdyz w tej chwili Poppea rzekla: - Panie, jak mozesz pozwolic, by nawet mysl taka przeszla przez czyjas glowe, a tym bardziej, by ktos osmielil sie wypowiedziec ja glosno wobec ciebie. - Ukarz zuchwalca! - zawolal Witeliusz. Nero podniosl znow wargi do nozdrzy i zwrociwszy na Petroniusza swe szkliste oczy krotkowidza, rzekl: - Takze ty wyplacasz mi sie za przyjazn, ktora dla ciebie mialem? - Jesli sie myle, dowiedz mi tego - odpowiedzial Petroniusz - lecz wiedz, ze mowie to, co mi nakazuje milosc do ciebie. - Ukarz zuchwalca! - powtorzyl Witeliusz. - Uczyn to! - ozwalo sie kilka glosow. W atrium zrobil sie szmer i ruch, albowiem ludzie poczeli sie odsuwac od Petroniusza. Odsunal sie nawet Tuliusz Senecjo, jego staly towarzysz przy dworze, i mlody Nerwa, ktory okazywal mu dotychczas najzywsza przyjazn. Po chwili Petroniusz zostal sam po lewej stronie atrium i z usmiechem na ustach, rozgarniajac dlonia faldy togi, czekal jeszcze, co powie lub pocznie cezar. Cezar zas rzekl: - Chcecie, bym go ukaral, lecz to moj towarzysz i przyjaciel, wiec chociaz zranil mi serce, niech wie, ze to serce ma dla przyjaciol tylko... przebaczenie. "Przegralem i zginalem" - pomyslal Petroniusz. Tymczasem cezar wstal, narada byla skonczona. Petroniusz udal sie do siebie, Nero zas z Tygellinem przeszli do atrium Poppei, gdzie czekali na nich ludzie, z ktorymi prefekt poprzednio rozmawial. Bylo tam dwoch "rabbich" z Zatybrza, przybranych w dlugie uroczyste szaty, z mitrami na glowach, mlody pisarz, ich pomocnik, oraz Chilo. Na widok cezara kaplani pobledli ze wzruszenia i podnioslszy na wysokosc ramion rece, pochylili glowy az do dloni. - Witaj, monarcho monarchow i krolu krolow - rzekl starszy - witaj, wladco ziemi, opiekunie ludu wybranego i cezarze, lwie miedzy ludzmi, ktorego panowanie jest jako swiatlosc sloneczna i jako cedr libanski, i jako zrodlo, i jako palma, i jako balsam jerychonski!... - Nie nazywacie mnie bogiem? - spytal cezar. Kaplani pobledli jeszcze mocniej, starszy znow zabral glos: - Slowa twoje, panie, sa slodkie jako grono winnej macicy i jako figa dojrzala, albowiem Jehowa napelnil dobrocia serce twoje. Lecz poprzednik ojca twego, cezar Kajus, byl okrutnikiem, a jednak wyslancy nasi nie nazywali go bogiem, przekladajac smierc sama nad obraze Zakonu. - I Kaligula kazal ich rzucic lwom? - Nie, panie. Cezar Kajus ulakl sie gniewu Jehowy. I podniesli glowy, albowiem imie poteznego Jehowy dodalo im odwagi. Ufni w moc jego, smielej juz patrzyli w oczy Nerona. - Oskarzacie chrzescijan o spalenie Rzymu? - spytal cezar. - My, panie, oskarzamy ich tylko, ze sa nieprzyjaciolmi Zakonu, nieprzyjaciolmi rodu ludzkiego, nieprzyjaciolmi Rzymu i twymi i ze od dawna grozili miastu i swiatu ogniem. Reszte dopowie ci ten czlowiek, ktorego usta nie skalaja sie klamstwem, albowiem w zylach jego matki plynela krew wybranego narodu. Nero zwrocil sie do Chilona: - Kto jestes? - Twoj czciciel, Ozyrysie, a przy tym ubogi stoik... - Nienawidze stoikow - rzekl Nero - nienawidze Trazeasza, nienawidze Muzoniusza i Kornuta. Wstretna mi jest ich mowa, ich pogarda sztuki, ich dobrowolna nedza i niechlujstwo. - Panie, twoj mistrz, Seneka, ma tysiac stolow cytrusowych. Zechciej tylko, a bede ich mial dwakroc wiecej. Jestem stoikiem z potrzeby. Przybierz, o Promienisty, moj stoicyzm w wieniec z roz i postaw przed nim dzban wina, a bedzie spiewal Anakreonta tak, ze zgluszy wszystkich epikurejczykow. Nero, ktoremu przypadl do smaku przydomek "Promienisty", usmiechnal sie i rzekl: - Podobasz mi sie! - Ten czlowiek wart tyle zlota, ile sam wazy - zawolal Tygellinus. Chilo zas odpowiedzial: - Dopelnij, panie, mojej wagi twoja hojnoscia, gdyz inaczej wiatr uniesie zaplate. - Zaiste, nie przewazylbys Witeliusza - wtracil cezar. - Eheu, Srebrnoluki, moj dowcip nie jest z olowiu. - Widze, ze twoj Zakon nie zabrania ci zwac mnie bogiem? - O niesmiertelny! oj Zakon jest w tobie: chrzescijanie bluznili przeciw temu Zakonowi i dlategom ich znienawidzil. - Co wiesz o chrzescijanach? - Czy pozwolisz mi plakac, boski? - Nie - rzekl Nero - to mnie nudzi. - I po trzykroc masz slusznosc, albowiem oczy, ktore cie widzialy, powinny raz na zawsze oschnac z lez. Panie, bron mnie od moich nieprzyjaciol. - Mow o chrzescijanach - rzekla Poppea z odcieniem niecierpliwosci. - Bedzie, jak ty kazesz, Izydo - odpowiedzial Chilo. - Oto od mlodosci poswiecilem sie filozofii i szukalem prawdy. Szukalem jej i u dawnych boskich medrcow, i w Akademii w Atenach, i w Serapeum aleksandryjskim. Poslyszawszy o chrzescijanach, sadzilem, ze to jest jakas nowa szkola, w ktorej bede mogl znalezc kilka ziarn prawdy, i poznalem sie z nimi, na moje nieszczescie! Pierwszym chrzescijaninem, do ktorego mnie zly los zblizyl, byl Glaukos, lekarz w Neapolu. Od niego to dowiedzialem sie z czasem, ze oni oddaja czesc niejakiemu Chrestosowi, ktory im obiecal wytepic wszystkich ludzi i zniszczyc wszystkie miasta na ziemi, ich zas zostawic, jezeli mu pomoga w wytepieniu Deukalionowych dzieci. Dlatego to, o panie, oni nienawidza ludzi, dlatego zatruwaja fontanny, dlatego na zebraniach swych miotaja przeklenstwa na Rzym i na wszystkie swiatynie, w ktorych czesc bywa oddawana naszym bogom. Chrestos byl ukrzyzowan, ale obiecal im, ze gdy Rzym bedzie zniszczony ogniem, wowczas po raz drugi przyjdzie na swiat - i odda im panowanie nad ziemia... - Teraz lud zrozumie, dlaczego Rzym zostal spalony - przerwal Tygellinus. - Wielu juz rozumie, panie - odpowiedzial Chilo - albowiem chodze po ogrodach, po polu Marsowym i nauczam. Lecz jesli mnie zechcecie wysluchac do konca, zrozumiecie, jakie mam do zemsty powody. Glaukos lekarz nie zdradzal sie z poczatku przede mna, ze ich nauka nakazuje nienawisc do ludzi. Owszem, mowil mi, ze Chrestos jest dobrym bostwem i ze podstawa jego nauki jest milosc. Tkliwe moje serce nie moglo sie oprzec takim prawdom, wiec pokochalem Glaukosa i zaufalem mu. Dzielilem sie z nim kazdym kawalkiem chleba, kazdym groszem i czy wiesz, panie, jak mi sie wyplacil? Oto w drodze z Neapolu do Rzymu pchnal mnie nozem, moja zas zone, moja piekna i mloda Berenike, zaprzedal handlarzom niewolnikow. Gdyby Sofokles znal moje dzieje... Ale co mowie! Slucha mnie ktos lepszy niz Sofokles. - Biedny czlowiek! - rzekla Poppea. - Kto ujrzal oblicze Afrodyty, nie jest biednym, pani, a ja widze je w tej chwili. Lecz wowczas szukalem pociechy w filozofii. Przybywszy do Rzymu staralem sie trafic do starszych chrzescijanskich, aby uzyskac sprawiedliwosc na Glauku. Myslalem, ze go zmusze do oddania mi zony... Poznalem ich arcykaplana, poznalem drugiego, imieniem Pawel, ktory byl tu uwiezion, ale potem zostal uwolniony, poznalem syna Zebedeusza, poznalem Lina i Kleta, i wielu innych. Wiem, gdzie mieszkali przed pozarem, wiem, gdzie sie schodza, moge wskazac jedno podziemie we wzgorzu Watykanskim i jeden cmentarz za brama Nomentanska, na ktorym odprawuja swoje bezecne obrzedy. Widzialem tam Piotra Apostola, widzialem Glauka, jak mordowal dzieci, aby Apostol mial czym skrapiac glowy obecnych, i widzialem Ligie, wychowanke Pomponii Grecyny, ktora chelpila sie, ze nie mogac przyniesc krwi dzieciecej przynosi jednak smierc dziecka, albowiem urzekla mala Auguste, corke twoja, o Ozyrysie, i twoja, o Izydo! - Slyszysz, cezarze! - rzekla Poppea. - Bycze to moze? - zawolal Nero. - Moglem odpuscic krzywdy wlasne - mowil dalej Chilo - lecz uslyszawszy o waszych chcialem ja nozem pchnac. Niestety, przeszkodzil mi szlachetny Winicjusz, ktory ja miluje. - Winicjusz? Wszakze ona od niego uciekla? - Ona uciekla, ale on jej szukal, gdyz nie mogl bez niej zyc. Za nedzna zaplate pomagalem mu jej szukac i ja to wskazalem mu dom, w ktorym mieszkala wsrod chrzescijan na Zatybrzu. Udalismy sie tam razem, a z nami i twoj zapasnik, Kroto, ktorego szlachetny Winicjusz najal dla bezpieczenstwa. Lecz Ursus, niewolnik Ligii, zdusil Krotona. Czlowiek to strasznej sily, o panie, ktory bykom skreca glowy tak latwo, jak by inny skrecal makowki. Aulus i Pomponia milowali go za to. - Na Herkulesa! - rzekl Nero. - Smiertelnik, ktory zdusil Krotona, godzien jest miec posag na Forum. Ale mylisz sie lub zmyslasz, starcze, albowiem Krotona zabil nozem Winicjusz. - Tak to ludzie oklamuja bogow. O panie, ja sam widzialem, jak zebra Krotona lamaly sie w rekach Ursusa, ktory nastepnie powalil i Winicjusza. Bylby go zabil, gdyby nie Ligia. Winicjusz dlugo potem chorowal, lecz oni pielegnowali go majac nadzieje, ze z milosci stanie sie chrzescijaninem. Jakoz stal sie chrzescijaninem. - Winicjusz? - Tak jest. - A moze i Petroniusz? - spytal skwapliwie Tygellin. Chilo poczal wic sie, trzec rece i rzekl: - Podziwiam twa przenikliwosc, panie! O... byc moze! Bardzo byc moze! - Teraz rozumiem, dlaczego tak bronil chrzescijan. Lecz Nero poczal sie smiac. - Petroniusz chrzescijaninem!... Petroniusz nieprzyjacielem zycia i rozkoszy! Nie badzcie glupcami i nie chciejcie, abym w to wierzyl, gdyz gotowem w nic nie uwierzyc. - Lecz szlachetny Winicjusz zostal chrzescijaninem, panie. Przysiegam na ten blask, jaki od ciebie bije, ze mowie prawde i ze nic nie przejmuje mnie takim obrzydzeniem, jak klamstwo. Pomponia jest chrzescijanka, maly Aulus jest chrzescijaninem i Ligia, i Winicjusz. Sluzylem mu wiernie, on zas w nagrode na zadanie Glauka lekarza kazal mnie schlostac, choc jestem stary, a bylem chory i glodny. I przysiaglem na Hades, ze mu to zapamietam. O panie, pomscij na nich moje krzywdy, a ja wam wydam Piotra Apostola i Linusa, i Kleta, i Glauka, i Kryspa, samych starszych, i Ligie, i Ursusa, wskaze wam ich setki, tysiace, wskaze domy modlitwy, cmentarze, wszystkie wasze wiezienia nie obejma ich!... Beze mnie nie potrafilibyscie ich znalezc! Dotychczas w biedach moich szukalem pociechy tylko w filozofii, niechaj ja teraz znajde w laskach, jakie na mnie splyna... Stary jestem, a nie zaznalem zycia, niech odpoczne!... - Chcesz byc stoikiem przed pelna misa - rzekl Nero. - Kto oddaje przysluge tobie, tym samym ja napelnia. - Nie mylisz sie, filozofie. Ale Poppea nie tracila z mysli swych nieprzyjaciol. Upodobanie jej do Winicjusza bylo wprawdzie raczej chwilowym zachceniem, powstalym pod wplywem zazdrosci, gniewu i obrazonej milosci wlasnej. A jednak chlod mlodego patrycjusza dotknal ja gleboko i napelnil jej serce zawzieta uraza. Juz to samo, ze smial przeniesc nad nia inna, zdawalo jej sie wystepkiem wolajacym o pomste. Co do Ligii, znienawidzila ja od pierwszej chwili, w ktorej zaniepokoila ja pieknosc tej polnocnej lilii. Petroniusz, ktory mowil o zbyt waskich biodrach dziewczyny, mogl wmowic, co chcial, w cezara, ale nie w Auguste. Znawczyni Poppea od jednego rzutu oka zrozumiala, ze w calym Rzymie jedna Ligia moze z nia wspolzawodniczyc, a nawet ja zwyciezyc. I od tej chwili zaprzysiegla jej zgube. - Panie - rzekla - pomscij nasze dziecko! - Spieszcie sie! - zawolal Chilo. - Spieszcie sie. Inaczej Winicjusz ja ukryje. Ja wskaze dom, do ktorego znow wrocili po pozarze. - Dam ci dziesieciu ludzi i idz natychmiast - rzekl Tygellinus. - Panie! Tys nie widzial Krotona w rekach Ursusa: jesli dasz piecdziesieciu, pokaze tylko z daleka dom. Ale jesli nie uwiezicie i Winicjusza, zginalem. Tygellin spojrzal na Nerona. - Czyby nie bylo dobrze, o boski, zalatwic sie zarazem z wujem i siostrzencem? Nero pomyslal chwile i odrzekl: - Nie! nie teraz!... Ludzie nie uwierzyliby, gdyby chciano w nich wmowic, ze Petroniusz, Winicjusz lub Pomponia Grecyna podpalili Rzym. Zbyt piekne mieli domy... Dzis trzeba innych ofiar, a tamtych kolej przyjdzie pozniej. - Wiec daj mi, panie, zolnierzy, by mnie strzegli - rzekl Chilo. - Tygellin pomysli o tym. - Zamieszkasz tymczasem u mnie - rzekl prefekt. Radosc poczela bic od twarzy Chilona. - Wydam wszystkich! Tylko sie spieszcie! Spieszcie sie! - wolal ochryplym glosem. Petroniusz wyszedlszy od cezara kazal sie niesc do swego domu na Karynach, ktory, otoczony z trzech stron ogrodem i majac z przodu male forum Cecyliow, wyjatkowo ocalal w czasie pozaru. Z tego powodu inni augustianie, ktorzy potracili domy, a w nich mnostwo bogactw i dziel sztuki, nazywali Petroniusza szczesliwym. Mowiono zreszta o nim od dawna, ze jest pierworodnym synem Fortuny, a coraz zywsza przyjazn, jaka mu w ostatnich czasach okazywal cezar, zdawala sie potwierdzac slusznosc tego mniemania. Lecz ow pierworodny syn Fortuny mogl rozmyslac teraz chyba nad zmiennoscia tej matki, a raczej nad podobienstwem jej z Chronosem pozerajacym wlasne dzieci. "Gdyby moj dom byl sie spalil - mowil sobie - a z nim razem moje gemmy, moje naczynia etruskie i szklo aleksandryjskie, i miedz koryncka, to moze Nero naprawde zapomnialby urazy. Na Polluksa! I pomyslec, ze ode mnie tylko zalezalo, by w obecnej chwili byc prefektem pretorianow. Bylbym Tygellina oglosil za podpalacza, ktorym zreszta jest, bylbym go ubral w "bolesna tunike", wydal ludowi, ochronil chrzescijan i odbudowal Rzym. Kto wie nawet, czy uczciwym ludziom nie poczeloby sie dziac lepiej. Powinienem byl to zrobic chocby ze wzgledu na Winicjusza. W razie zbytniej roboty jemu ustapilbym urzad prefekta - i Nero nie probowalby sie nawet opierac... Niechby sobie Winicjusz ochrzcil potem wszystkich pretorianow i samego nawet cezara, co by mi to moglo szkodzic! Nero pobozny, Nero cnotliwy i milosierny - pocieszny by nawet przedstawial widok. I jego nieklopotliwosc byla tak wielka, ze poczal sie usmiechac. Lecz po chwili mysl jego zwrocila sie w inna strone. Zdawalo mu sie, ze jest w Ancjum i ze Pawel z Tarsu mowi do niego: "Nazywacie nas nieprzyjaciolmi zycia, ale odpowiedz mi, Petroniuszu: gdyby cezar byl chrzescijaninem i postepowal wedle naszej nauki, czy zycie wasze nie byloby pewniejsze i bezpieczniejsze?" I wspomniawszy te slowa, mowil sobie dalej: "Na Kastora! Ilu tu chrzescijan pomorduja, tylu Pawel znajdzie nowych, bo jesli swiat nie moze stac na lotrostwie, to on ma slusznosc... Ale kto wie, czy nie moze, skoro stoi. Ja sam, ktory nauczylem sie niemalo, nie nauczylem sie, jak byc dosc wielkim lotrem, i dlatego przyjdzie sobie zyly otworzyc... Ale przecie na tym musialoby sie skonczyc, a gdyby nawet nie skonczylo sie tak, to skonczyloby sie inaczej. Szkoda mi Eunice i mojej wazy mirrenskiej, ale Eunice jest wolna, a waza pojdzie ze mna. Ahenobarbus nie dostanie jej w zadnym razie! Szkoda mi rowniez Winicjusza. Zreszta, jakkolwiek mniej nudzilem sie w ostatnich czasach niz dawniej, jestem gotow. Na swiecie rzeczy sa piekne, ale ludzie w wiekszej czesci tak plugawi, ze zycia nie warto zalowac. Kto umial zyc, ten powinien umiec umrzec. Jakkolwiek nalezalem do augustianow, bylem czlowiekiem wiecej wolnym, niz oni tam przypuszczaja". Tu wzruszyl ramionami: "Oni tam moze mysla, ze w tej chwili drza mi kolana i strach podnosi mi wlosy na glowie, a ja wrociwszy do domu wezme kapiel w fiolkowej wodzie, po czym moja Zlotowlosa sama mnie namasci i po posilku kazemy sobie spiewac na glosy ten hymn do Apollina, ktory ulozyl Antemios. Sam kiedys powiedzialem: "O smierci nie warto myslec, bo ona bez naszej pomocy o nas mysli". Byloby jednak rzecza godna podziwu, gdyby naprawde istnialy jakie Pola Elizejskie, a na nich cienie... Eunice przyszlaby z czasem do mnie i bladzilibysmy razem po lakach poroslych asfodelem. Znalazlbym tez towarzystwo lepsze niz tu. Co za blazny! Co za kuglarze, co za gmin plugawy bez smaku i poloru! Dziesieciu arbitrow elegancji nie przerobiloby tych Trymalchionow na przyzwoitych ludzi. Na Persefone! Mam ich dosyc!" Lecz nastepnie poczal zastanawiac sie nad polozeniem. Dzieki swej przenikliwosci zrozumial, ze zguba nie grozi mu natychmiast. Nero skorzystal przecie z odpowiedniej chwili, aby wypowiedziec kilka pieknych, podnioslych slow o przyjazni, o przebaczeniu, i poniekad zwiazal sie nimi. Bedzie teraz musial szukac pozorow, a nim je znajdzie, moze uplynac sporo czasu. "Przede wszystkim wyprawi igrzysko z chrzescijan - mowil sobie Petroniusz - potem dopiero pomysli o mnie, a jesli tak, to nie warto sie tym klopotac ni zmieniac trybu zycia. Blizsze niebezpieczenstwo grozi Winicjuszowi!..." I odtad myslal juz tylko o Winicjuszu, ktorego postanowil ratowac. Niewolnicy niesli szybko lektyke wsrod ruin, popielisk i kominow, jakimi byly jeszcze zapelnione Karyny, lecz on rozkazal im biec pedem, by jak najpredzej stanac u siebie. Winicjusz, ktorego insula splonela, mieszkal u niego i na szczescie byl w domu. - Widziales dzis Ligie? - spytal go na wstepie Petroniusz. - Od niej wracam. - Sluchajze, co ci powiem, i nie trac czasu na pytania. Postanowiono dzis u cezara zlozyc na chrzescijan wine za podpalenie Rzymu. Grozi im przesladowanie i meki. Poscig rozpocznie sie lada chwila. Bierz Ligie i uciekajcie natychmiast chocby za Alpy lub do Afryki. I spiesz sie, bo z Palatynu blizej na Zatybrze niz stad! Winicjusz byl istotnie nadto zolnierzem, by tracic czas na zbyteczne pytania. Sluchal z namarszczona brwia, z twarza skupiona i grozna, ale bez przerazenia. Widocznie pierwszym uczuciem, jakie budzilo sie w tej naturze wobec niebezpieczenstwa, byla chec walki i obrony. - Ide - rzekl. - Slowo jeszcze: wez kapse ze zlotem, wez bron i garsc twoich ludzi chrzescijan. W razie potrzeby, odbij! Winicjusz byl juz we drzwiach atrium. - Przyslij mi wiadomosc przez niewolnika - zawolal za odchodzacym Petroniusz. I pozostawszy sam, poczal chodzic wzdluz kolumn zdobiacych atrium, rozmyslajac nad tym, co sie stanie. Wiedzial, ze Ligia i Linus wrocili po pozarze do dawnego domu, ktory, jak wieksza czesc Zatybrza, ocalal, i to byla okolicznosc niepomyslna, inaczej bowiem nielatwo byloby ich odnalezc wsrod tlumow. Spodziewal sie jednak, ze i tak nikt w Palatynie nie wie, gdzie mieszkaja, a wiec ze w kazdym razie Winicjusz uprzedzi pretorianow. Przyszlo mu rowniez na mysl, iz Tygellin, chcac wylowic za jednym zamachem jak najwieksza ilosc chrzescijan, musi siec rozciagnac na caly Rzym, to jest podzielic pretorianow na male oddzialy. Jesli przysla po nia nie wiecej jak dziesieciu ludzi - myslal - to sam olbrzym ligijski polamie im kosci, a coz dopiero, gdy w pomoc przyjdzie mu Winicjusz. I myslac o tym nabral otuchy. Wprawdzie postawic zbrojny opor pretorianom bylo to niemal toz samo, co rozpoczac wojne z cezarem. Petroniusz wiedzial takze, ze jezeli Winicjusz uchroni sie przed zemsta Nerona, to zemsta ta moze spasc na niego, ale niewiele o to dbal. Owszem, mysl pomieszania szykow Neronowi i Tygellinowi rozweselila go. Postanowil nie pozalowac na to ni pieniedzy, ni ludzi, ze zas Pawel z Tarsu nawrocil jeszcze w Ancjum wieksza czesc jego niewolnikow, przeto mogl byc pewny, ze w sprawie obrony chrzescijanki moze liczyc na ich gotowosc i poswiecenie. Wejscie Eunice przerwalo mu rozmyslania. Na jej widok wszystkie jego klopoty i troski pierzchly bez sladu. Zapomnial o cezarze, o nielasce, w jaka popadl, o znikczemnialych augustianach, o poscigu grozacym chrzescijanom, o Winicjuszu i Ligii, a patrzyl tylko na nia oczyma estety, rozmilowanego w cudnych ksztaltach, i kochanka, dla ktorego z tych ksztaltow tchnie milosc. Ona, przybrana w przezrocza fioletowa szate, zwana Coa vestis, przez ktora przegladalo jej rozane cialo, byla istotnie piekna jak bostwo. Czujac sie przy tym podziwiana i kochajac go cala dusza, zawsze spragniona jego pieszczot, poczela plonic sie z radosci, jak gdyby byla nie naloznica, ale niewinnym dziewczeciem. - Co mi powiesz, Charyto? - rzekl Petroniusz wyciagajac do niej rece. Ona zas, chylac ku nim swa zlota glowe, odrzekla: - Panie, przyszedl Antemios ze spiewakami i pyta, czy go zechcesz sluchac dzisiaj? - Niechaj zaczeka. Zaspiewa nam przy obiedzie hymn do Apollina. Wokol jeszcze zgliszcza i popioly, a my bedziem sluchali hymnu do Apollina! Na gaje Pafijskie! Gdy cie widze w tej Coa vestis, zdaje mi sie, ze Afrodyta przeslonila sie rabkiem nieba i stoi przede mna. - O panie! - rzekla Eunice. - Pojdz tu, Eunice, obejmij mnie ramionami i daj mi usta twoje... Kochasz ty mnie? - Nie kochalabym wiecej Zeusa. To rzeklszy przycisnela usta do jego ust, drzac mu w ramionach ze szczescia. Lecz po chwili Petroniusz rzekl: - A gdyby przyszlo nam sie rozlaczyc?... Eunice spojrzala mu z przestrachem w oczy: - Jak to, panie?... - Nie lekaj sie!... Bo widzisz, kto wie, czy nie bede musial wybrac sie w daleka podroz. - Wez mnie ze soba... Lecz Petroniusz zmienil nagle przedmiot rozmowy i zapytal: - Powiedz mi, czy na trawnikach w ogrodzie sa asfodele? - W ogrodzie cyprysy i trawniki pozolkly od pozaru, z mirtow opadly liscie i caly ogrod wyglada jak umarly. - Caly Rzym wyglada jak umarly, a wkrotce bedzie prawdziwym cmentarzem. Czy wiesz, ze wyjdzie edykt przeciw chrzescijanom i rozpocznie sie przesladowanie, w czasie ktorego zgina tysiace ludzi? - Za co beda ich karali, panie? To ludzie dobrzy i cisi. - Wlasnie za to. - Wiec jedzmy nad morze. Twoje boskie oczy nie lubia patrzec na krew. - Dobrze, ale tymczasem musze sie wykapac. Przyjdz do elaeothesium namascic mi ramiona. Na pas Kiprydy! Nigdy nie wydalas mi sie jeszcze tak piekna. Kaze ci zrobic wanne w ksztalcie konchy, a ty bedziesz w niej jak kosztowna perla... Przyjdz, Zlotowlosa. I odszedl, a w godzine pozniej oboje w wiencach roz i z zamglonymi oczyma spoczeli przed stolem zastawionym zlotymi naczyniami. Uslugiwaly im pacholeta przebrane za amorow, oni zas, popijajac wino z bluszczowych kruz, sluchali hymnu do Apollina, spiewanego przy dzwieku harf pod wodza Antemia. Co ich moglo obchodzic, ze naokol willi sterczaly ze zgliszcz kominy domow i ze powiewy wiatru roznosily popioly spalonego Rzymu. Czuli sie szczesliwi i mysleli tylko o milosci, ktora im zycie zmieniala jakby w boski sen. Lecz zanim hymn byl skonczony, wszedl do sali niewolnik, przelozony nad atrium. - Panie - rzekl glosem, w ktorym drgal niepokoj - centurion z oddzialem pretorianow stoi przed brama i z rozkazu cezara pragnie widziec sie z toba. Spiew i dzwieki harf ustaly. Niepokoj udzielil sie wszystkim obecnym, albowiem cezar w stosunkach z przyjaciolmi nie poslugiwal sie zwykle pretorianami i przybycie ich nie wrozylo w owych czasach nic dobrego. Jeden tylko Petroniusz nie okazal najmniejszego wzruszenia i rzekl, jakby mowil czlowiek, ktorego nudza ciagle wezwania: - Mogliby tez dac mi spokojnie zjesc obiad. Po czym zwrocil sie do przelozonego nad atrium: - Wpusc. Niewolnik zniknal za kotara; w chwile pozniej daly sie slyszec ciezkie kroki i do sali wszedl znajomy Petroniuszowi setnik Aper, caly w zbroi i w zelaznym helmie na glowie. - Szlachetny panie - rzekl - oto pismo od cezara. Petroniusz wyciagnal leniwie swa biala reke, wzial tabliczki i rzuciwszy na nie okiem, oddal je z calym spokojem Eunice. - Bedzie czytal wieczor nowa piesn z Troiki - rzekl - i wzywa mnie, bym przyszedl. - Mam tylko rozkaz oddac pismo - ozwal sie setnik. - Tak. Nie bedzie odpowiedzi. Ale moze bys, setniku, spoczal nieco przy nas i wychylil krater wina? - Dzieki ci, szlachetny panie. Krater wina wypije chetnie za twoje zdrowie, ale spoczac nie moge, gdyz jestem na sluzbie. - Czemu to tobie oddano pismo, zamiast wyslac je przez niewolnika? - Nie wiem, panie. Moze dlatego, ze wyslano mnie w te strone w innej sprawie. - Wiem - rzekl Petroniusz - przeciw chrzescijanom. - Tak jest, panie. - Czy poscig dawno rozpoczety? - Niektore oddzialy wyslano na Zatybrze jeszcze przed poludniem. To rzeklszy setnik strzasnal z czaszy nieco wina na czesc Marsa, nastepnie wychylil ja i rzekl: - Niechaj bogowie dadza ci, panie, czego zapragniesz. - Wez i ten krater - rzekl Petroniusz. Po czym dal znak Antemiosowi, by konczyl hymn do Apollina. "Miedzianobrody poczyna igrac ze mna i z Winicjuszem - mowil sobie, gdy harfy ozwaly sie na nowo. - Odgaduje zamiar! Chcial mnie przerazic przysylajac wezwanie przez centuriona. Beda sie wieczor wypytywali setnika, w jaki sposob go przyjalem. Nie, nie! Nie ucieszysz sie zbytnio, zlosliwa i okrutna kuklo. Wiem, ze urazy nie zapomnisz, wiem, ze zguba mnie nie minie, ale jesli myslisz, ze bede ci patrzyl blagalnie w oczy, ze zobaczysz na mojej twarzy strach i pokore, to sie mylisz". - Cezar pisze, panie: "Przyjdzcie, jesli macie ochote" - rzekla Eunice. - Czy pojdziesz? - Jestem w wysmienitym usposobieniu i moge sluchac nawet jego wierszy - odpowiedzial Petroniusz - wiec pojde, tym bardziej ze Winicjusz pojsc nie moze. Jakoz po skonczonym obiedzie i po zwyklej przechadzce oddal sie w rece niewolnic trefiacych wlosy i niewolnic ukladajacych faldy, a w godzine pozniej, piekny jak bozek, kazal sie zaniesc na Palatyn. Godzina byla pozna, wieczor cichy, cieply, ksiezyc swiecil tak mocno, ze lampadarii, idacy przed lektyka, pogasili pochodnie. Po ulicach i wsrod rumowisk snuly sie podpite winem gromady ludzi, przybrane w bluszcze i wiciokrzew, niosace w rekach galazki mirtu i lauru, ktorych dostarczyly ogrody cezara. Obfitosc zboza i nadzieja wielkich igrzysk napelniala wesoloscia serca ludzi. Gdzieniegdzie spiewano piesni wielbiace "boska noc" i milosc, gdzieniegdzie tanczono przy swietle ksiezyca; kilkakrotnie niewolnicy musieli wolac o miejsce dla lektyki "szlachetnego Petroniusza" i wowczas tlum rozsuwal sie wydajac okrzyki na czesc swego ulubienca. On zas rozmyslal o Winicjuszu i dziwil sie, ze nie ma od niego zadnej wiesci. Byl epikurejczykiem i egoista, ale przestajac to z Pawlem z Tarsu, to z Winicjuszem i slyszac codziennie o chrzescijanach zmienil sie nieco, choc sam o tym nie wiedzial. Powial na niego od nich jakis wiatr, ktory rzucil w jego dusze nieznane ziarnka. Poza wlasna osoba poczeli go zajmowac inni ludzie, do Winicjusza byl zreszta zawsze przywiazany, gdyz w dziecinstwie kochal mocno jego matke, a swoja siostre, obecnie zas wziawszy udzial w jego sprawach patrzyl na nie jeszcze z takim zajeciem, jakby patrzyl na jakas tragedie. Nie tracil nadziei, ze Winicjusz uprzedzil pretorianow i uciekl z Ligia lub w ostatecznosci, ze ja odbil. Lecz wolalby miec pewnosc, gdyz przewidywal, ze moze przyjdzie odpowiadac mu na rozmaite pytania, na ktore lepiej bylo byc przygotowanym. Stanawszy przed domem Tyberiusza, wysiadl z lektyki i po chwili wszedl do atrium, napelnionego juz augustianami. Wczorajsi przyjaciele, jakkolwiek dziwilo ich, ze zostal zaproszony, odsuwali sie jeszcze od niego, lecz on posuwal sie wsrod nich, piekny, swobodny, niedbaly i tak pewny siebie, jakby sam mogl laski rozdawac. Niektorzy tez widzac go zaniepokoili sie w duszy, czy nie za wczesnie bylo okazywac mu obojetnosc. Cezar udawal jednak, ze go nie widzi, i nie odpowiedzial na jego uklon udajac zajetego rozmowa. Natomiast Tygellin zblizyl sie i rzekl: - Dobry wieczor, arbitrze elegancji. Czy zawsze jeszcze twierdzisz, ze nie chrzescijanie Rzym spalili? A Petroniusz wzruszyl ramionami i klepiac go po lopatce jak wyzwolenca odpowiedzial: - Ty wiesz tak dobrze jak ja, co o tym mniemac. - Nie smiem porownac sie z twoja madroscia. - I poniekad masz slusznosc, bo w takim razie, gdy oto cezar przeczyta nam nowa piesn z Troiki, musialbys, zamiast krzyczec jak paw, wypowiedziec jakies zdanie dorzeczne. Tygellin zagryzl wargi. Nie byl on zbyt rad, iz cezar postanowil wyglosic dzis nowa piesn, albowiem otwieralo to pole, na ktorym nie mogl wspolzawodniczyc z Petroniuszem. Jakoz w czasie wyglaszania Nero mimo woli, skutkiem dawnego przyzwyczajenia, zwracal oczy na Petroniusza, pilnie baczac, co w jego twarzy wyczyta. Ow zas sluchal podnoszac w gore brwi, miejscami potakujac, miejscami natezajac uwage, jakby chcial sprawdzic, czy dobrze slyszal. I nastepnie to chwalil, to przyganial, wymagajac poprawek lub wypolerowania niektorych wierszy. Sam Nero czul, ze innym w wygorowanych pochwalach chodzi tylko o wlasne osoby, ten jeden zas tylko zajmuje sie poezja dla samej poezji, jeden sie zna i jesli cos pochwali, to mozna byc pewnym, ze wiersze sa godne pochwaly. Powoli tez poczal z nim rozprawiac, spierac sie, a gdy wreszcie Petroniusz podal w watpliwosc trafnosc pewnego wyrazenia, rzekl mu: - Zobaczysz w ostatniej piesni, dlaczegom go uzyl. "Ach! - pomyslal Petroniusz. - Wiec doczekam ostatniej piesni". Niejeden zas, slyszac to, mowil sobie w duchu: "Biada mi! Petroniusz majac przed soba czas moze wrocic do lask i obalic nawet Tygellina". I poczeto znow zblizac sie do niego. Lecz koniec wieczoru mniej byl szczesliwy, cezar bowiem, w chwili gdy Petroniusz go zegnal, zapytal nagle ze zmruzonymi oczyma i twarza zarazem zlosliwa i uradowana: - A Winicjusz czemu nie przyszedl? Gdyby Petroniusz byl pewien, ze Winicjusz z Ligia sa juz za bramami miasta, bylby odrzekl: "Ozenil sie z twego pozwolenia i wyjechal". Lecz widzac dziwny usmiech Nerona odrzekl: - Twoje wezwanie, boski, nie znalazlo go w domu. - Powiedz mu, ze rad go ujrze - odpowiedzial Nero - i powiedz mu ode mnie, by nie opuszczal igrzysk, na ktorych wystapia chrzescijanie. Petroniusza zaniepokoily te slowa, wydalo mu sie bowiem, ze odnosza sie wprost do Ligii. Siadlszy w lektyke kazal sie niesc do domu jeszcze predzej niz rano. Nie bylo to jednak rzecza latwa. Przed domem Tyberiusza stal tlum gesty i zgielkliwy, pijany jak poprzednio, lecz nie rozspiewany i nie tanczacy, ale jakby wzburzony. Z dala dochodzily jakies okrzyki, ktorych Petroniusz nie umial od razu zrozumiec, ale ktore poteznialy, rosly, az wreszcie zmienily sie w jeden dziki wrzask: - Chrzescijanie dla lwow! Swietne lektyki dworakow posuwaly sie wsrod wyjacej tluszczy. Z glebi spalonych ulic nadbiegaly coraz nowe gromady, ktore zaslyszawszy okrzyk poczynaly go powtarzac. Podawano sobie z ust do ust wiesc, ze poscig trwa juz od poludnia, ze schwytano juz mnostwo podpalaczy, i wkrotce po nowo wytknietych i starych ulicach, po zaulkach, lezacych w gruzach, naokol Palatynu, po wszystkich wzgorzach i ogrodach rozlegaly sie, jak dlugi i szeroki Rzym, coraz wscieklejsze wrzaski: - Chrzescijanie dla lwow! - Trzoda! - powtarzal z pogarda Petroniusz. - Lud godny cezara. I poczal myslec, ze taki swiat, oparty na przemocy, na okrucienstwie, o ktorym nawet barbarzyncy nie mieli zadnego pojecia, na zbrodniach i szalonej rozpuscie, nie moze sie jednak ostac. Rzym byl panem swiata, ale i wrzodem swiata. Wialo od niego trupia wonia. Na zgnile zycie padal cien smierci. Nieraz mowiono o tym nawet miedzy augustianami, ale Petroniuszowi nigdy nie stanela wyrazniej przed oczyma ta prawda, ze ow uwienczony woz, na ktorym w postaci tryumfatora stoi Rzym, wlokac za soba spetana trzode narodow, idzie do przepasci. Zycie swiatowladnego grodu wydalo mu sie jakims blazenskim korowodem i jakas orgia, ktora jednak musi sie skonczyc. Rozumial teraz, ze jedni tylko chrzescijanie maja jakies nowe podstawy zycia, ale sadzil, ze wkrotce nie pozostanie z chrzescijan slad zaden. A wowczas co? Blazenski korowod pojdzie dalej pod wodza Nerona, a jesli Nero minie, znajdzie sie drugi taki sam lub gorszy, bo wobec takiego ludu i takich patrycjuszow nie ma zadnego powodu, by znalazl sie ktos lepszy. Bedzie nowa orgia, a w dodatku coraz plugawsza i szpetniejsza. Orgia zas nie moze trwac wiecznie i trzeba po niej pojsc spac chocby z samego wyczerpania. Myslac o tym Petroniusz sam czul sie ogromnie zmeczony. Czy warto zyc, i to zyc w niepewnosci jutra po to tylko, by patrzec na podobny porzadek swiata? Geniusz smierci nie jest przecie mniej piekny niz geniusz snu i ma takze skrzydla u ramion. Lektyka zatrzymala sie przed drzwiami domu, ktore czujny odzwierny w tej samej chwili otworzyl. - Czy szlachetny Winicjusz powrocil? - zapytal go Petroniusz. - Przed chwila, panie - odpowiedzial niewolnik. "A zatem jej nie odbil!" - pomyslal Petroniusz. I zrzuciwszy toge wbiegl do atrium. Winicjusz siedzial na trojnogu, z glowa pochylona niemal do kolan i z rekami na glowie, lecz na odglos krokow podniosl swa skamieniala twarz, w ktorej tylko oczy swiecily goraczkowo. - Przybyles za pozno? - spytal Petroniusz. - Tak jest. Uwieziono ja przed poludniem. Nastala chwila milczenia. - Widziales ja? - Tak. - Gdzie jest? - W wiezieniu Mamertynskim. Petroniusz wzdrygnal sie i poczal patrzec na Winicjusza pytajacym wzrokiem. Ten zas zrozumial. - Nie - rzekl. - Nie wtracono jej do Tullianum ani nawet do srodkowego wiezienia. Przeplacilem stroza, aby odstapil jej swa izbe. Ursus polozyl sie w progu i czuwa nad nia. - Czemu Ursus jej nie obronil? - Przyslano piecdziesieciu pretorianow. Zreszta Linus mu zabronil. - A Linus? - Linus umiera. Dlatego nie wzieto go. - Co zamierzasz? - Uratowac ja lub umrzec z nia razem. I ja wierze w Chrystusa. Winicjusz mowil niby spokojnie, ale w jego glosie bylo cos tak rozdzierajacego, ze serce Petroniusza zadrgalo szczera litoscia. - Ja cie pojmuje - rzekl - ale jak ja chcesz ratowac? - Przeplacilem strozow naprzod dlatego, by ratowac ja od zniewag, a po wtore, by nie przeszkadzali jej w ucieczce. - Kiedy to ma nastapic? - Odpowiedzieli, ze nie moga wydac mi jej natychmiast, albowiem boja sie odpowiedzialnosci. Gdy wiezienia napelnia sie mnostwem ludzi i gdy straci sie rachunek wiezniow, wowczas mi ja oddadza. Ale to ostatecznosc! Pierwej ty ratuj ja i mnie! Jestes przyjacielem cezara. On sam mi ja oddal. Idz do niego i ratuj mnie! Petroniusz, zamiast odpowiedziec, zawolal niewolnika i rozkazawszy mu przyniesc dwa ciemne plaszcze i dwa miecze, zwrocil sie do Winicjusza. - Po drodze ci odpowiem - rzekl. - Tymczasem wez plaszcz, wez bron i pojdziemy do wiezienia. Tam daj strozom sto tysiecy sestercji, daj dwakroc i pieckroc wiecej, byle wypuscili Ligie natychmiast. Inaczej bedzie za pozno. - Pojdzmy - rzekl Winicjusz. I po chwili obaj znalezli sie na ulicy. - A teraz sluchaj mnie - rzekl Petroniusz. - Nie chcialem tracic czasu. Jestem od dzis w nielasce. Moje wlasne zycie wisi na wlosku i dlatego nie moge nic wskorac u cezara. Gorzej! Mam pewnosc, ze postapi wbrew mojej prosbie. Gdyby nie to, czyz bylbym ci radzil, bys uciekal z Ligia lub odbil ja? Przecie gdybys ty zdolal ujsc, gniew cezara zwrocilby sie na mnie. Ale on predzej by dzis uczynil cos na twoja prosbe niz na moja. Nie licz jednak na to. Wydobadz ja z wiezienia i uciekaj! Nic wiecej ci nie pozostaje. Gdy sie to nie uda, wowczas bedzie czas na inne sposoby. Tymczasem wiedz, ze Ligie uwieziono nie tylko za wiare w Chrystusa. Ja i ciebie sciga gniew Poppei. Czy ty pamietasz, zes obrazil Auguste, zes ja odrzucil? Ona zas wie, zes ja odrzucil dla Ligii, ktora i tak znienawidzila od pierwszego rzutu oka. Wszakze juz i poprzednio usilowala ja zgubic przypisujac jej czarom smierc swego dziecka. W tym, co sie stalo, jest reka Poppei! Czymze wytlumaczysz, ze Ligia zostala pierwsza uwieziona? Kto mogl wskazac dom Linusa? A ja ci mowie, ze szpiegowano ja od dawna! Wiem, ze ci rozdzieram dusze i odejmuje reszte nadziei, ale mowie ci to umyslnie dlatego, ze jesli jej nie uwolnisz, zanim nie wpadna na mysl, iz bedziesz probowal, to zginiecie oboje. - Tak jest! Rozumiem! - odrzekl glucho Winicjusz. Ulice z powodu poznej godziny byly puste, jednak dalsza rozmowe przerwal im idacy z przeciwka spity gladiator, ktory zatoczyl sie na Petroniusza tak, iz wsparl sie dlonia na jego ramieniu, oblewajac mu twarz przesiaknietym winem oddechem i wrzeszczac ochryplym glosem: - Chrzescijanie dla lwow! - Mirmilonie - ozwal sie spokojnie Petroniusz - posluchaj dobrej rady i ruszaj w swoja droge. Wtem pijany schwycil go i druga reka za ramie: - Krzycz wraz ze mna, inaczej skrece ci kark: chrzescijanie dla lwow! Lecz nerwy Petroniusza mialy juz dosyc tych wrzaskow. Od chwili wyjscia z Palatynu dusily go one jak zmora i rozdzieraly mu uszy, wiec gdy ujrzal przy tym wzniesiona nad soba piesc olbrzyma, wyczerpala sie miara jego cierpliwosci. - Przyjacielu - rzekl - cuchniesz winem i zawadzasz mi. I tak mowiac wbil mu w piers az po rekojesc krotki mieczyk, w ktory uzbroil sie wychodzac z domu, po czym wziawszy pod reke Winicjusza mowil dalej, jak gdyby nic nie zaszlo: - Cezar rzekl mi dzis: "Powiedz ode mnie Winicjuszowi, zeby byl na igrzyskach, na ktorych wystapia chrzescijanie". Czy rozumiesz, co to znaczy? Oto chca sobie wyprawic widowisko z twego bolu. To rzecz ulozona. Moze dlatego nie uwieziono dotad ciebie i mnie. Jesli jej nie zdolasz natychmiast wydobyc, wowczas... nie wiem!... Moze Akte wstawi sie za toba, lecz czy co wskora?... Twoje ziemie sycylijskie moglyby takze skusic Tygellina. Probuj. - Oddam mu wszystko, co posiadam - odpowiedzial Winicjusz. Z Karyn na Forum nie bylo zbyt daleko, wkrotce wiec doszli. Noc juz poczela blednac i mury zamku wychylaly sie wyraznie z cienia. Nagle, gdy skrecili ku Mamertynskiemu wiezieniu, Petroniusz stanal i rzekl: - Pretorianie!... Za pozno! Jakoz wiezienie otaczal podwojny szereg zolnierzy. Brzask srebrzyl zelazne ich helmy i ostrza wloczni. Twarz Winicjusza stala sie blada jak marmur. - Pojdzmy - rzekl. Po chwili staneli przed szeregiem. Petroniusz, ktory obdarzony niezwykla pamiecia znal nie tylko starszyzne, ale wszystkich niemal zolnierzy pretorii, wnet ujrzal znajomego sobie dowodce kohorty i skinal na niego. - A co to, Nigrze? - rzekl. - Kazano wam pilnowac wiezienia? - Tak jest, szlachetny Petroniuszu. Prefekt obawial sie, by nie probowano odbic podpalaczy. - Czy macie rozkaz nie wpuszczac nikogo? - spytal Winicjusz. - Nie, panie. Znajomi beda odwiedzali uwiezionych, i w ten sposob wylapiemy wiecej chrzescijan. - Zatem mnie wpusc - rzekl Winicjusz. I scisnawszy dlon Petroniusza rzekl mu: - Zobacz Akte, a ja przyjde dowiedziec sie, jaka ci dala odpowiedz. - Przyjdz - odpowiedzial Petroniusz. W tej chwili pod ziemia i za grubymi murami ozwalo sie spiewanie. Piesn, zrazu glucha i stlumiona, rosla coraz bardziej. Glosy meskie, kobiece i dziecinne laczyly sie w jeden zgodny chor. Cale wiezienie poczelo w ciszy switania spiewac jak harfa. Lecz nie byly to glosy zalosci ni rozpaczy. Owszem, brzmiala w nich radosc i tryumf. Zolnierze spojrzeli na siebie ze zdumieniem. Na niebie zjawily sie pierwsze zlote i rozowe blaski jutrzni. Okrzyk: "Chrzescijanie dla lwow!" rozlegal sie ciagle we wszystkich dzielnicach miasta. W pierwszej chwili nie tylko nikt nie watpil, ze oni byli prawdziwymi sprawcami kleski, ale nikt nie chcial watpic, albowiem kara ich miala byc zarazem wspaniala zabawa dla ludu. Lecz rozszerzylo sie mniemanie, ze kleska nie przybralaby tak straszliwych rozmiarow, gdyby nie gniew bogow, nakazano wiec w swiatyniach piacula, czyli ofiary oczyszczalne. Z porady Ksiag Sybilijskich senat urzadzil uroczystosci i publiczne modly do Wulkana, do Cerery i do Prozerpiny. Matrony skladaly ofiary Junonie; cala ich procesja udala sie az na brzeg morza, by zaczerpnac wody i skropic nia posag bogini. Zamezne niewiasty przygotowywaly uczty bogom i nocne czuwania. Caly Rzym oczyszczal sie z grzechow, skladal ofiary i przejednywal Niesmiertelnych. A tymczasem wsrod zgliszcz wytykano nowe szerokie ulice. Tu i owdzie pozakladano juz fundamenty wspanialych domow, palacow i swiatyn. Przede wszystkim jednak budowano z nieslychanym pospiechem ogromne drewniane amfiteatry, w ktorych mieli konac chrzescijanie. Zaraz po naradzie w domu Tyberiusza poszly rozkazy do prokonsulow, aby dostarczyli dzikich zwierzat. Tygellinus opustoszyl vivaria wszystkich miast italskich, nie wylaczajac pomniejszych. W Afryce urzadzono z jego polecenia olbrzymie lowy, w ktorych cala miejscowa ludnosc musiala brac udzial. Sprowadzono slonie i tygrysy z Azji, krokodyle i hipopotamy z Nilu, lwy z Atlasu, wilki i niedzwiedzie z Pirenejow, zaciekle psy z Hibernii, psy molosy z Epiru, bawoly i olbrzymie srogie tury z Germanii. Z powodu ilosci uwiezionych igrzyska mialy przejsc ogromem wszystko, co dotychczas widziano. Cezar zapragnal zatopic wspomnienia pozaru w krwi i upoic nia Rzym, wiec nigdy rozlew jej nie zapowiadal sie wspanialej. Rozochocony lud pomagal wigilom i pretorianom w poscigu chrzescijan. Nie bylo to rzecza trudna, gdyz cale ich gromady, obozujac jeszcze wraz z inna ludnoscia wsrod ogrodow - wyznawaly glosno swa wiare. Gdy ich otaczano, klekali i spiewajac piesni pozwalali sie porywac bez oporu. Lecz cierpliwosc ich zwiekszala tylko gniew ludu, ktory nie rozumiejac jej zrodla, poczytywal ja za zacieklosc i zatwardzialosc w zbrodni. Szal ogarnal przesladowcow. Zdarzalo sie, ze czern wyrywala chrzescijan z rak pretorianow i rozszarpywala ich rekoma; kobiety ciagnieto za wlosy do wiezien, dzieciom rozbijano glowy o kamienie. Tysiace ludzi dniem i noca przebiegalo z wyciem ulice. Szukano ofiar wsrod zgliszcz, w kominach i w piwnicach. Przed wiezieniami wyprawiano przy ogniskach, naokol beczek z winem, bachiczne uczty i tance. Wieczorami sluchano z upojeniem podobnych do grzmotu rykow, ktorymi rozbrzmiewalo cale miasto. Wiezienia przepelnione byly tysiacami ludzi, co dzien zas czern i pretorianie przypedzali nowe ofiary. Litosc zgasla. Zdawalo sie, ze ludzie zapomnieli mowic i w dzikim oblakaniu zapamietali tylko jeden okrzyk: "Chrzescijanie dla lwow!" Przyszly dziwnie znojne dni i noce tak duszne, jakich nigdy przedtem nie bywalo: samo powietrze bylo jakby nasiakniete szalem, krwia, zbrodnia. A owej przebranej mierze okrucienstw odpowiadala rowniez przebrana miara zadzy meczenstwa. Wyznawcy Chrystusa szli dobrowolnie na smierc lub nawet szukali jej, poki ich nie powstrzymywaly surowe rozkazy zwierzchnikow. Z polecenia ich poczeto zbierac sie juz tylko za miastem, w podziemiach na drodze Appijskiej i w winnicach podmiejskich nalezacych do patrycjuszow chrzescijan, sposrod ktorych nie uwieziono dotad nikogo. Na Palatynie wiedziano doskonale, ze do wyznawcow Chrystusa naleza: i Flawiusz, i Domitylla, i Pomponia Grecyna, i Korneliusz Pudens, i Winicjusz; sam cezar obawial sie jednak, ze czern nie da wmowic w siebie, by tacy ludzie podpalili Rzym, ze zas chodzilo przede wszystkim o przekonanie ludu, wiec kare i zemste odlozono na dni dalsze. Inni mniemali, ze owych patrycjuszow ocalil wplyw Akte. Mniemanie bylo bledne. Petroniusz, po rozstaniu sie z Winicjuszem, udal sie wprawdzie do Akte o pomoc dla Ligii, lecz ona mogla mu ofiarowac jeno lzy, zyla bowiem w zapomnieniu i w bolu, o tyle tylko cierpiana, o ile kryla sie przed Poppea i cezarem. Odwiedzila jednak Ligie w wiezieniu, przyniosla jej odziez i zywnosc, a nade wszystko ochronila ja tym bardziej od zniewag ze strony i tak juz przekupionych strozow wieziennych. Wszelako Petroniusz nie mogac zapomniec, ze gdyby nie on i nie jego pomysly odebrania Ligii z domu Aulusow, to prawdopodobnie nie bylaby obecnie w wiezieniu, a procz tego pragnac wygrac gre z Tygellinem nie szczedzil czasu ni zabiegow. W ciagu kilku dni widzial sie z Seneka, z Domicjuszem Afrem, z Kryspinilla, przez ktora chcial trafic do Poppei, z Terpnosem, z Diodorem, z pieknym Pitagorasem, a na koniec z Aliturem i Parysem, ktorym zazwyczaj nie odmawial cezar niczego. Za pomoca Chryzotemis, ktora byla obecnie kochanka Watyniusza, staral sobie zjednac nawet i jego pomoc, nie szczedzac i jemu, i innym zarowno obietnic jak pieniedzy. Lecz wszystkie te usilowania pozostaly bez skutku. Seneka, niepewny wlasnego jutra, poczal mu przekladac, ze chrzescijanie, jesli nawet istotnie nie spalili Rzymu, powinni byc wytepieni dla jego dobra, slowem, usprawiedliwial przyszla rzez racja stanu. Terpnos i Diodor wzieli pieniadze i nie uczynili w zamian nic. Watyniusz doniosl cezarowi, ze usilowano go przekupic. Jeden tylko Aliturus, ktory z poczatku wrogo usposobiony dla chrzescijan, zalowal ich obecnie, osmielil sie wspomniec cezarowi o uwiezionej dziewczynie i prosic za nia, lecz nie otrzymal nic procz odpowiedzi: - Zali mniemasz, ze mniejsza mam dusze niz Brutus, ktory dla dobra Rzymu nie oszczedzil wlasnych synow? I gdy powtorzyl te odpowiedz Petroniuszowi, ten rzekl: - Skoro znalazl porownanie z Brutusem, to nie ma juz ratunku. Zal mu jednak bylo Winicjusza i bral go strach, czy on nie targnie sie na wlasne zycie. "Teraz - mowil sobie - podtrzymuja go jeszcze zabiegi, ktore czyni dla jej ratunku, jej widok i sama meka, lecz gdy wszystkie sposoby zawioda i zgasnie ostatnia iskra nadziei, na Kastora! on jej nie przezyje i rzuci sie na miecz". Petroniusz pojmowal nawet lepiej, ze mozna tak skonczyc, niz ze mozna tak pokochac i tak cierpiec. Tymczasem Winicjusz czynil jeszcze wszystko, na co mogl zdobyc sie jego umysl, by uratowac Ligie. Odwiedzal augustianow i on, tak niegdys dumny, zebral teraz ich pomocy. Przez Witeliusza ofiarowal Tygellinowi swoje ziemie sycylijskie i wszystko, czego by zazadal. Tygellinus jednak, nie chcac zapewne narazic sie Auguscie, odmowil. Pojsc do samego cezara, objac mu kolana i blagac nie prowadzilo do niczego. Winicjusz chcial wprawdzie i to uczynic, lecz Petroniusz uslyszawszy o zamiarze zapytal: - A jesli ci odmowi, jesli odpowie zartem lub grozba bezecna, co uczynisz? Na to rysy Winicjusza sciagnely sie bolem i wsciekloscia, a ze zwartych szczek poczal sie wydobywac zgrzyt. - Tak! - rzekl Petroniusz. - Dlatego ci odradzam. Zamkniesz wszystkie drogi ocalenia! Lecz Winicjusz pohamowal sie i wodzac dlonia po czole pokrytym zimnym potem, rzekl: - Nie! nie! Jestem chrzescijaninem!... - I zapomnisz o tym, jak zapomniales przed chwila. Masz prawo zgubic siebie, ale nie ja. Pamietaj, przez co przeszla przed smiercia corka Sejana. I tak mowiac nie byl zupelnie szczerym, chodzilo mu bowiem wiecej o Winicjusza niz o Ligie. Ale wiedzial, ze niczym nie powstrzyma go tak od niebezpiecznego kroku, jak przedstawiajac mu, ze moglby on przyniesc nieodwolalna zgube Ligii. Zreszta mial slusznosc, gdyz na Palatynie przewidywano przyjscie mlodego trybuna i przedsiewzieto odpowiednie srodki ostroznosci. Jednakze meka Winicjusza przeszla wszystko, co sily ludzkie zniesc moga. Od chwili gdy Ligia byla uwieziona i gdy padl na nia blask przyszlego meczenstwa, nie tylko pokochal ja stokroc wiecej, ale po prostu poczal jej oddawac w duszy czesc niemal religijna, jakby nadziemskiej istocie. A teraz na mysl, ze te istote i ukochana, i zarazem swieta musi stracic, i ze procz smierci spasc moga na nia meczarnie od samej smierci straszniejsze, krew stygla mu w zylach, dusza zmieniala sie w jeden jek, mieszaly sie zmysly. Chwilami zdawalo mu sie, ze czaszke wypelnia mu zywy ogien, ktory ja spali lub rozsadzi. Przestal rozumiec, co sie dzieje, przestal rozumiec, dlaczego Chrystus, ow milosierny, ow Bog, nie przychodzi w pomoc swym wyznawcom, dlaczego okopcone mury Palatynu nie zapadaja sie pod ziemie, a z nimi razem Nero, augustianie, oboz pretorianow i cale to miasto zbrodni. Mniemal, ze nie moze i nie powinno byc inaczej i ze to wszystko, na co patrza jego oczy, od czego lamie sie dusza i skowyczy serce, to sen. Lecz ryk zwierzat mowil mu, ze to rzeczywistosc; huk siekier, spod ktorych wyrastaly areny, mowil mu, ze to rzeczywistosc, a potwierdzaly ja wycie ludu i przepelnione wiezienia. Wowczas przerazala sie w nim wiara w Chrystusa i to przerazenie bylo nowa meka, moze ze wszystkich najstraszniejsza. A tymczasem Petroniusz mowil mu: - Pamietaj, przez co przed smiercia przeszla corka Sejana. I wszystko zawiodlo. Winicjusz znizyl sie do tego stopnia, ze szukal poparcia u wyzwolencow i niewolnic, tak cezara, jak i Poppei, przeplacal ich czcze obietnice, zjednywal sobie bogatymi podarkami ich wzgledy. Odnalazl pierwszego meza Augusty, Rufiusa Kryspinusa, i uzyskal od niego list; podarowal wille w Ancjum synowi jej z pierwszego malzenstwa, Rufiusowi, lecz rozgniewal tym tylko cezara, ktory pasierba nienawidzil. Przez umyslnego gonca pisal do drugiego meza Poppei, Othona, do Hiszpanii, ofiarowal cale swe mienie i siebie samego, az wreszcie spostrzegl, ze byl tylko igraszka ludzi i ze gdyby byl udawal, iz wiezienie Ligii malo go obchodzi, bylby ja predzej uwolnil. Toz samo spostrzegl i Petroniusz. Tymczasem plynal dzien za dniem. Amfiteatry byly skonczone. Rozdawano juz tessery, to jest znaki wejscia na ludus matutinus. Lecz tym razem igrzysko "poranne" z powodu nieslychanej ilosci ofiar mialo sie rozciagnac na dnie, tygodnie i miesiace. Nie wiedziano juz, gdzie miescic chrzescijan. Wiezienia byly natloczone i srozyla sie w nich goraczka. Puticuli, to jest wspolne doly, w ktorych chowano niewolnikow, poczely sie przepelniac. Powstala obawa, by choroby nie rozszerzyly sie na cale miasto, wiec postanowiono sie spieszyc. A wszystkie owe wiesci obijaly sie o uszy Winicjusza gaszac w nim ostatnie przeblyski nadziei. Poki byl czas, mogl sie ludzic, ze cos jeszcze wskora, ale teraz nie bylo juz i czasu. Widowiska mialy sie rozpoczac. Ligia lada dzien mogla znalezc sie w cuniculum cyrkowym, skad wyjscie bylo juz tylko na arene. Winicjusz nie wiedzac, gdzie rzuci ja los i okrucienstwo przemocy, poczal obchodzic wszystkie cyrki, przekupywac strozow i bestiariow, stawiajac im zadania, ktorych nie mogli spelnic. Czasem spostrzegal sie, ze juz pracuje tylko nad tym, by jej uczynic smierc mniej straszna, i wowczas to wlasnie czul, ze zamiast mozgu ma rozzarzone wegle pod czaszka. Nie myslal zreszta jej przezyc i postanowil zginac z nia razem. Lecz sadzil, ze bol moze wypali w nim zycie, zanim straszliwy termin nadejdzie. Jego przyjaciele i Petroniusz mniemali rowniez, iz lada dzien otworzy sie przed nim krolestwo cieniow. Twarz Winicjusza sczerniala i stala sie podobna do owych woskowych masek, ktore trzymano w larariach. W rysach zastyglo mu zdumienie, jak gdyby nie rozumial, co sie stalo i co sie stac moze. Gdy ktos do niego mowil, podnosil mechanicznym ruchem rece do glowy i sciskajac dlonmi skronie patrzyl na mowiacego wzrokiem przerazonym i pytajacym. Noce spedzal wraz z Ursusem pod drzwiami Ligii, w wiezieniu, jesli zas kazala mu odejsc i spoczac, wracal do Petroniusza i przechadzal sie do rana po atrium. Niewolnicy znajdowali go tez czesto kleczacego ze wzniesionymi rekoma lub lezacego twarza do ziemi. Modlil sie do Chrystusa, gdyz to byla ostatnia nadzieja. Wszystko zawiodlo, Ligie mogl ocalic tylko cud, wiec Winicjusz bil czolem w kamienne plyty i prosil o cud. Lecz pozostalo mu jeszcze tyle swiadomosci, ze rozumial, iz modlitwa Piotra wiecej znaczy niz jego. Piotr mu przyobiecal Ligie. Piotr go chrzcil. Piotr sam czynil cuda, niechze mu da ratunek i wspomozenie. I pewnej nocy poszedl go szukac. Chrzescijanie, ktorych niewielu juz zostalo, ukrywali go teraz starannie nawet jedni przed drugimi, aby ktos ze slabszych duchem nie zdradzil go mimowolnie lub umyslnie. Winicjusz wsrod ogolnego zamieszania i pogromu, zajety przy tym calkiem zabiegami o wydobycie Ligii z wiezienia, stracil Apostola z oczu, tak iz od czasu swego chrztu spotkal go zaledwie raz jeden, jeszcze przed rozpoczeciem poscigu. Lecz udawszy sie do owego fossora, w ktorego chacie zostal ochrzczony, dowiedzial sie od niego, ze w winnicy lezacej za Porta Salaria, nalezacej do Korneliusza Pudensa, odbedzie sie zebranie chrzescijan. Fossor podejmowal sie wprowadzic na nie Winicjusza, upewniajac go, ze znajda na nim Piotra. Jakoz o zmroku wyszli i przedostawszy sie za mury, a nastepnie idac wsrod wadolow zaroslych trzcina, dostali sie do winnicy, polozonej dziko i ustronnie. Zgromadzenie odbywalo sie w szopie, w ktorej zwykle wytlaczano wino. Do uszu Winicjusza doszedl na wstepie szmer modlitwy, wszedlszy zas ujrzal przy mdlym swietle latarek kilkadziesiat postaci kleczacych i pograzonych w modlitwie. Odmawialy one rodzaj litanii; chor glosow, zarowno meskich, jak kobiecych, powtarzal co chwila: "Chryste, zmiluj sie!" Drgal w tych glosach gleboki, rozdzierajacy smutek i zal. Piotr byl obecny. Kleczal na przodzie, przed drewnianym krzyzem przybitym do sciany szopy, i modlil sie. Winicjusz rozpoznal z dala jego biale wlosy i wzniesione rece. Pierwsza mysla mlodego patrycjusza bylo przejsc przez gromade, rzucic sie do nog Apostola i krzyczec: "Ratuj!" Lecz czy to uroczystosc modlitwy, czy oslabienie ugielo pod nim kolana, wiec kleknawszy u wejscia, poczal powtarzac z jekiem i zacisnionymi dlonmi: "Chryste, zmiluj sie!" Gdyby byl przytomny, bylby zrozumial, ze nie tylko w jego prosbie brzmial jek i ze nie on tylko przyniosl tu swoj bol, swoj zal i swoja trwoge. Nie bylo w tym zebraniu jednej duszy ludzkiej, ktora by nie stracila drogich sercu istot, a gdy najgorliwsi i najpelniejsi odwagi wyznawcy byli juz uwiezieni, gdy z kazda chwila rozchodzily sie nowe wiesci o zniewagach i mekach, jakie zadawano im w wiezieniach, gdy ogrom kleski przerosl wszelkie przypuszczenia, gdy zostala juz ta garsc tylko, nie bylo wsrod niej jednego serca, ktore by nie przerazilo sie w wierze i nie pytalo w zwatpieniu: gdzie Chrystus? i czemu zezwala, by zlo stalo sie potezniejsze od Boga? Lecz tymczasem blagali Go jeszcze z rozpacza o milosierdzie, bo w kazdej duszy tlila sie dotad iskra nadziei, ze przyjdzie, zetrze zlo, straci w przepasc Nerona i zapanuje nad swiatem... Jeszcze patrzyli w niebo, jeszcze nasluchiwali, jeszcze modlili sie ze drzeniem. Winicjusza rowniez, w miare jak powtarzal: "Chryste, zmiluj sie!", poczelo ogarniac uniesienie takie jak niegdys w chacie fossora. Oto wolaja Go z glebi bolu, z otchlani, oto wola Go Piotr, wiec lada chwila rozedrze sie niebo, ziemia zadrzy w posadach i zstapi On, w blasku niezmiernym, z gwiazdami u stop, milosierny, lecz i grozny, ktoren wywyzszy swych wiernych i kaze przepasciom pozrec przesladowcow. Winicjusz zakryl twarz rekoma i przypadl do ziemi. Naraz otoczyla go cisza, jak gdyby bojazn uwiezila dalsze wolanie w ustach wszystkich obecnych. I zdawalo mu sie, ze musi sie koniecznie cos stac, ze nastapi chwila cudu. Byl pewien, ze gdy sie podniesie i otworzy oczy, ujrzy swiatlo, od ktorego slepna smiertelne zrenice, i uslyszy glos, od ktorego mdleja serca. Lecz cisza trwala ciagle. Przerwalo ja na koniec lkanie kobiece. Winicjusz podniosl sie i poczal patrzyc oslupialym wzrokiem przed siebie. W szopie zamiast blaskow zaziemskich migotaly nikle plomyki latarek i promienie ksiezyca, wchodzace przez otwor w dachu, napelnialy ja srebrnym swiatlem. Ludzie, kleczacy obok Winicjusza, wznosili w milczeniu zalane lzami oczy ku krzyzowi; tu i owdzie ozwaly sie inne lkania, a z zewnatrz dochodzilo ostrozne pogwizdywanie straznikow. Wtem Piotr wstal i zwrociwszy sie do gromady rzekl: - Dzieci, podniescie serca ku Zbawicielowi naszemu i ofiarujcie mu wasze lzy. I umilkl. Nagle wsrod zgromadzonych ozwal sie glos kobiecy, pelen zalosnej skargi i bolu bez granic: - Ja, wdowa, jednego syna mialam, ktory mnie zywil... Wroc mi go, panie! Nastala powtornie chwila ciszy. Piotr stal przed kleczaca gromada, stary, stroskany, i wydawal sie im w tej chwili jakby uosobieniem zgrzybialosci i niemocy. Wtem poczal sie skarzyc drugi glos: - Kaci zniewazyli corki moje i Chrystus na to pozwolil! Po czym trzeci: - Zostalam sama z dziecmi, a gdy mnie porwa, kto da im chleba i wody? Po czym czwarty: - Linusa, ktorego zaniechali, wzieli znowu i polozyli na meki, panie! Po czym piaty: - Gdy wrocimy do domow, pochwyca nas pretorianie. Nie wiemy, gdzie sie ukryc. - Biada nam! Kto nas osloni? I tak w ciszy nocnej brzmiala skarga za skarga. Stary rybak przymknal oczy i trzasl swa biala glowa nad tym ludzkim bolem i trwoga. Zapadlo znow milczenie, tylko straznicy poswistywali z cicha za szopa. Winicjusz zerwal sie znowu, by przedrzec sie przez gromade do Apostola i zazadac od niego ratunku, lecz nagle ujrzal przed soba jakby przepasc, ktorej widok obezwladnil jego nogi. Co bedzie, jesli Apostol wyzna swoja niemoc, jesli stwierdzi, ze cezar rzymski potezniejszy jest niz Chrystus Nazarenski? I na te mysl przerazenie podjelo mu wlosy na glowie, gdyz uczul, ze wowczas w te przepasc wpadnie nie tylko reszta jego nadziei, ale i on sam, i jego Ligia, i jego milosc do Chrystusa, i jego wiara, i wszystko, czym zyl, a pozostanie tylko smierc i noc jako morze bezbrzezna. A tymczasem Piotr poczal mowic glosem z poczatku tak cichym, ze ledwie mozna go bylo doslyszec: - Dzieci moje! Na Golgocie widzialem, jak Boga przybijali do krzyza. Slyszalem mloty i widzialem, jak podniesli krzyz do gory, aby rzesze patrzyly na smierc Syna czlowieczego... ................... ...I widzialem, jak mu otworzyli bok i jak umarl. A wowczas, wracajac od krzyza, wolalem w bolesci, jako wy wolacie: "Biada! Biada! Panie! Tys Bog! Czemuzes na to pozwolil, czemus umarl i czemus utrapil nam serca, ktorzysmy wierzyli, ze przyjdzie krolestwo Twoje?..." ...A on, Pan nasz i Bog nasz, trzeciego dnia zmartwychwstal i byl miedzy nami, poki w wielkiej swiatlosci nie wstapil do krolestwa swego... A my, poznawszy mala wiare nasza, umocnilismy sie w sercach i odtad siejemy ziarno Jego... ................... Tu zwrociwszy sie w strone, skad wyszla pierwsza skarga, poczal mowic silniejszym juz glosem: - Czemu sie skarzycie?... Bog sam poddal sie mece i smierci, a wy chcecie, by was przed nia oslonil? Ludzie malej wiary! Zaliscie pojeli Jego nauke, zali On wam to jedno zycie obiecal? Oto przychodzi do was i mowi wam: "Pojdzcie droga moja", oto podnosi was ku sobie, a wy czepiacie sie ziemi rekoma, wolajac: "Panie, ratuj!" Ja, proch przed Bogiem, lecz wobec was Apostol Bozy i namiestnik, mowie wam w imie Chrystusa: nie smierc przed wami, lecz zycie, nie meki, lecz nieprzebrane rozkosze, nie lzy i jeki, lecz spiewanie, nie niewola, lecz krolowanie! Ja, Apostol Bozy, mowie tobie, wdowo: syn twoj nie umrze, jeno narodzi sie w chwale na zycie wieczne i polaczysz sie z nim! Tobie, ojcze, ktoremu kaci splamili corki niewinne, obiecuje, ze odnajdziesz je bielsze od lilij Hebronu! Wam, matki, ktore porwa od sierot, wam, ktorzy stracicie ojcow, wam, ktorzy sie skarzycie, wam, ktorzy bedziecie patrzyc na smierc umilowanych, wam, stroskani, nieszczesliwi, trwozni, i wam, majacy umrzec, w imie Chrystusa powiadam, iz zbudzicie sie jako ze snu na szczesne czuwanie i jako z nocy na swit Bozy. W imie Chrystusa, niech spadnie bielmo z oczu waszych i rozgoreja serca! To rzeklszy podniosl dlon, jak gdyby rozkazywal, a oni uczuli nowa krew w zylach i zarazem dreszcz w kosciach, bo stal juz przed nimi nie starzec zgrzybialy i strapiony, ale mocarz, ktory bral ich dusze i dzwigal je z prochu i trwogi. - Amen! - zawolalo kilka glosow. Jemu zas z oczu bil blask coraz wiekszy i szla od niego sila, szedl majestat, szla swietosc. Glowy chylily sie przed nim, a on, gdy umilklo "amen", mowil dalej: - Siejcie w plakaniu, abyscie zbierali w weselu. Czemu lekacie sie mocy zlego? Nad ziemia, nad Rzymem, nad murami miast jest Pan, ktory zamieszkal w was. Kamienie zwilgna od lez, piasek przesiaknie krwia, pelne beda doly cial waszych, a ja wam powiadam: wyscie zwyciezcy! Pan idzie na podboj tego miasta zbrodni, ciemiestwa i pychy, a wyscie legia Jego! I jako sam odkupil meka i krwia grzechy swiata, tak chce, abyscie wy odkupili meka i krwia to gniazdo nieprawosci!... To wam oznajmia przez wargi moje! I rozlozyl rece, a oczy utkwil w gorze, im zas serca przestaly prawie bic w piersi, albowiem uczuli, ze wzrok jego widzi cos, czego nie moga dojrzec ich smiertelne zrenice. Jakoz twarz mu sie zmienila i oblala sie jasnoscia, i patrzyl czas jakis w milczeniu, jakby oniemial z zachwytu, lecz po chwili uslyszano jego glos: - Jestes, Panie, i ukazujesz mi drogi swoje!... Jak to, o Chryste!... Nie w Jeruzalem, ale w tym grodzie szatana chcesz zalozyc stolice Twoja? Tu, z tych lez i z tej krwi chcesz zbudowac kosciol Twoj? Tu, gdzie dzis wlada Neron, ma stanac wieczyste krolestwo Twoje? O Panie, Panie! I kazesz tym trwoznym, aby z kosci swych zbudowali fundament pod Syjon swiata, a duchowi memu kazesz objac rzad nam nim i nad ludami ziemi?... I oto zlewasz zdroj mocy na slabych, aby sie stali silni, i oto kazesz mi pasc stad baranki Twoje, az do spelnienia wiekow... O, badzze pochwalony w wyrokach Twoich, ktory kazesz zwyciezac. Hosanna! Hosanna!... Ci, ktorzy byli trwozni, powstali, w tych, ktorzy zwatpili, wplynely strumienie wiary. Jedne glosy zawolaly naraz: "Hosanna!", inne: "Pro Christo!", po czym zapadla cisza. Jasne letnie blyskawice rozswiecaly wnetrze szopy i twarze pobladle ze wzruszenia. Piotr, zapatrzony w widzenie, modlil sie jeszcze dlugo, lecz na koniec zbudzil sie, zwrocil do gromady swa natchniona, pelna swiatla glowe i rzekl: - Oto jako Pan zwyciezyl w was zwatpienie, tak i wy idzcie zwyciezac w imie Jego! I chociaz wiedzial juz, ze zwycieza, choc wiedzial, co wyrosnie z ich lez i krwi, jednak glos zadrgal mu wzruszeniem, gdy poczal zegnac ich krzyzem i mowil: - A teraz blogoslawie was, dzieci moje, na meke, na smierc i na wiecznosc! Lecz oni opadli go wolajac: "My juz gotowi, ale ty, swieta glowo, chron sie, albowiem tys jest namiestnik, ktory sprawuje rzad Chrystusow!" I tak mowiac czepiali sie jego szat, on zas kladl rece na ich glowach i zegnal kazdego z osobna, rownie jak ojciec zegna dzieci, ktore wysyla w podroz daleka. I zaraz poczeli wychodzic z szopy, albowiem pilno juz im bylo do domow, a z nich do wiezien i na areny. Umysly ich oderwaly sie od ziemi, dusze wziely lot ku wiecznosci i szli, jakby w snie lub w zachwyceniu, przeciwstawiac te sile, ktora w nich byla, sile i okrucienstwu "bestii". Apostola zas wzial Nereusz, sluga Pudensa, i wiodl go ukryta w winnicy sciezka do swego domu. Lecz wsrod jasnej nocy postepowal za nimi Winicjusz i gdy wreszcie doszli do Nereuszowej chaty, rzucil sie nagle do nog Apostola. Ow zas, poznawszy go, zapytal: - Czego zadasz, synu? Ale Winicjusz po tym, co slyszal w szopie, nie smial go juz o nic blagac, tylko objawszy obiema rekami jego stopy przyciskal do nich ze lkaniem czolo, wzywajac w ten niemy sposob litosci. Ow zas rzekl: - Wiem. Wzielic dzieweczke, ktora umilowales. Modl sie za nia. - Panie! - jeknal Winicjusz obejmujac jeszcze silniej stopy Apostola. - Panie! Jam robak lichy, ales ty znal Chrystusa, ty Go blagaj, ty wstaw sie za nia. I drzal z bolu jak lisc, i bil czolem w ziemie, albowiem poznawszy moc Apostola wiedzial, iz on jeden moze mu ja przywrocic. A Piotr wzruszyl sie ta bolescia. Przypomnial sobie, jak niegdys i Ligia, zgromiona przez Kryspusa, lezala tak samo u jego nog, zebrzac litosci. Przypomnial sobie, ze ja podniosl i pocieszyl, wiec teraz podniosl Winicjusza. - Synaczku - rzekl - bede sie modlil za nia, lecz ty pomnij, com mowil tamtym watpiacym, ze sam Bog przeszedl przez meke krzyzowa, i pomnij, ze po tym zyciu zaczyna sie inne, wieczyste. - Ja wiem!... Jam slyszal - odparl Winicjusz lowiac w pobladle usta powietrze - ale widzisz, panie... nie moge! Jesli potrzeba krwi, pros Chrystusa, aby wzial moja... Jam zolnierz. Niech mi podwoi, niech potroi meke dla niej przeznaczona, wytrzymam; ale niech ja ocali! To jeszcze dziecko, panie, a On mocniejszy od cezara, wierze! mocniejszy! Tys ja sam milowal. Tys nam blogoslawil! To jeszcze dziecko niewinne!... Tu znow pochylil sie i przylozywszy twarz do kolan Piotra poczal powtarzac: - Tys znal Chrystusa, panie! Tys znal, On ciebie wyslucha! Wstaw sie za nia! A Piotr przymknal powieki i modlil sie zarliwie. Letnie blyskawice poczely znow rozswiecac niebo. Winicjusz wpatrywal sie przy ich blasku w usta Apostola, czekajac z nich wyroku zycia lub smierci. W ciszy slychac bylo przepiorki nawolujace sie po winnicach i gluchy, daleki odglos deptakow lezacych przy Via Salaria. - Winicjuszu - zapytal wreszcie Apostol - wierzyszli ty? - Panie, czyzbym inaczej tu przyszedl? - odpowiedzial Winicjusz. - Tedy wierz do konca, albowiem wiara gory porusza. Wiec chocbys widzial one dzieweczke pod mieczem kata albo w paszczece lwa, wierz jeszcze, ze Chrystus moze ja zbawic. Wierz i modl sie do Niego, a ja bede sie modlil wraz z toba. Po czym podnioslszy twarz ku niebu, mowil glosno: - Chryste milosierny, spojrz na ono serce zbolale i pociesz je! Chryste milosierny, pomiarkuj wiatr do welny jagniecia! Chryste milosierny, ktorys prosil Ojca, aby odwrocil kielich goryczy od ust Twoich, odwroc go od ust tego slugi Twego! Amen! A Winicjusz, wyciagajac rece ku gwiazdom, mowil jeczac: - O Chryste! Jam Twoj! Wez mnie za nia! Na wschodzie niebo poczelo bielec. Winicjusz opusciwszy Apostola szedl do wiezienia z odrodzonym przez nadzieje sercem. Gdzies w glebi duszy krzyczala mu jeszcze rozpacz i przerazenie, lecz on tlumil w sobie te glosy. Wydalo mu sie niepodobienstwem, by wstawiennictwo Bozego namiestnika i potega jego modlitwy mialy pozostac bez skutku. Bal sie nie miec nadziei, bal sie watpic. "Bede wierzyl w milosierdzie Jego - mowil do siebie - chocbym ja ujrzal w paszczy lwa". I na te mysl, choc drzala w nim dusza i pot zimny oblewal mu skronie, wierzyl. Kazde uderzenie jego serca bylo teraz modlitwa. Poczynal rozumiec, ze wiara gory porusza, albowiem poczul w sobie jakas dziwna sile, ktorej nie odczuwal przedtem. Zdawalo mu sie, ze potrafi nia dokonac takich rzeczy, ktore jeszcze wczoraj nie byly w jego mocy. Chwilami mial wrazenie, jakby zle juz minelo. Gdy rozpacz odzywala sie jeszcze jekiem w jego duszy, przypominal sobie te noc i te swieta sedziwa twarz, wzniesiona ku niebu w modlitwie. "Nie! Chrystus nie odmowi pierwszemu uczniowi swemu i pasterzowi trzody! Chrystus mu nie odmowi, a ja nie zwatpie". I biegl do wiezienia jak zwiastun dobrej nowiny. Lecz tu czekala go rzecz niespodziewana. Straze pretorianskie, zmieniajace sie przy Mamertynskim wiezieniu, znaly go juz wszystkie i zwykle nie czyniono mu najmniejszych trudnosci, lecz tym razem lancuch sie nie otworzyl, a natomiast setnik zblizyl sie ku niemu i rzekl: - Wybacz, szlachetny trybunie, mamy dzis rozkaz nie wpuszczac nikogo. - Rozkaz? - powtorzyl blednac Winicjusz. Zolnierz spojrzal na niego ze wspolczuciem i odrzekl: - Tak, panie. Rozkaz cezara. W wiezieniu duzo jest chorych i byc moze, iz obawiaja sie, aby przychodnie nie rozniesli zarazy po miescie. - Lecz mowiles, ze rozkaz na dzis tylko? - W poludnie zmieniaja sie straze. Winicjusz zamilkl i odkryl glowe, albowiem zdawalo mu sie, ze pileolus, ktory mial na niej, jest z olowiu. Wtem zolnierz zblizyl sie i rzekl przyciszonym glosem: - Uspokoj sie, panie. Stroze i Ursus czuwaja nad nia. To rzeklszy pochylil sie i w mgnieniu oka nakreslil na kamiennej plycie swym dlugim galijskim mieczem ksztalt ryby. Winicjusz spojrzal na niego bystro. - ...I jestes pretorianinem?... - Poki nie bede tam - odrzekl zolnierz wskazujac na wiezienie. - I ja czcze Chrystusa. - Niech bedzie pochwalone imie Jego! Wiem, panie. Nie moge cie wpuscic do wiezienia, lecz jesli napiszesz list, oddam go strozom. - Dzieki ci, bracie. I scisnawszy reke zolnierza odszedl. Pileolus przestal mu ciazyc olowiem. Slonce ranne podnioslo sie nad mury wiezienia, a razem z jego jasnoscia poczela znow wstepowac otucha w serce Winicjusza. Ten zolnierz chrzescijanin byl dla niego jakby nowym swiadectwem potegi Chrystusa. Po chwili zatrzymal sie i utkwiwszy wzrok w rozowych oblokach zwieszonych nad Kapitolem i swiatynia Statora, rzekl: "Nie widzialem jej dzis, Panie, ale wierze w Twoje milosierdzie". W domu czekal na niego Petroniusz, ktory, jak zwykle "z nocy dzien czyniac", niedawno byl powrocil. Zdazyl jednakze wziac juz kapiel i namascic sie do snu. - Mam dla ciebie nowiny - rzekl. - Bylem dzis u Tuliusza Senecjona, u ktorego byl i cezar. Nie wiem, skad Auguscie przyszlo na mysl przyprowadzic ze soba malego Rufiusa... Moze dlatego, by swa uroda zmiekczyl serce cezara. Na nieszczescie, dziecko, zmorzone snem, usnelo w czasie czytania, jak niegdys Wespazjan, co widzac Ahenobarbus cisnal w nie pucharem i skaleczyl je ciezko. Poppea zemdlala, wszyscy zas slyszeli, jak cezar rzekl: "Dosc mam tego przyplodka!", a to, wiesz, tyle znaczy, co smierc! - Nad Augusta zawisla kara Boza - odpowiedzial Winicjusz - ale czemu mi to mowisz? - Mowie dlatego, ze ciebie i Ligie scigal gniew Poppei, teraz zas ona, zajeta wlasnym nieszczesciem, moze poniecha zemsty i latwiej da sie przejednac. Zobacze ja dzis wieczor i bede z nia mowil. - Dzieki ci. Zwiastujesz mi dobra nowine. - A ty sie wykap i spocznij. Usta masz sine i cien z ciebie pozostal. Lecz Winicjusz spytal: - Zali nie mowiono, kiedy odbedzie sie pierwszy ludus matutinus? - Za dziesiec dni. Ale wezma pierwej inne wiezienia. Im wiecej zostanie nam czasu, tym lepiej. Nie wszystko jeszcze stracone. I tak mowiac, mowil to, w co sam juz nie wierzyl, wiedzial albowiem doskonale, ze skoro cezar w odpowiedzi na prosbe Aliturusa znalazl wspaniale brzmiaca odpowiedz, w ktorej porownal sie z Brutusem, to dla Ligii nie ma juz ratunku. Ukryl tez przez litosc, co slyszal u Senecjona, ze cezar i Tygellin postanowili wybrac dla siebie i dla przyjaciol najpiekniejsze dziewice chrzescijanskie i pohanbic je przed meka, reszta zas miala byc wydana w sam dzien igrzyska pretorianom i bestiariuszom. Wiedzac, ze Winicjusz w zadnym razie nie zechce przezyc Ligii, umyslnie krzepil tymczasem nadzieje w jego sercu, naprzod przez wspolczucie dla niego, a po wtore, ze temu estecie chodzilo takze i o to, aby Winicjusz, jesli ma umrzec, umarl pieknym, nie zas z twarza wyniszczona i sczerniala od bolu i bezsennosci. - Powiem dzis Auguscie - rzekl - mniej wiecej tak: "Uratuj Ligie dla Winicjusza, a ja uratuje dla ciebie Rufiusa". I bede o tym myslal naprawde. Z Ahenobarbem jedno slowo, powiedziane w stosownej chwili, moze kogos uratowac lub zgubic. W najgorszym razie zyskamy na czasie. - Dzieki ci - powtorzyl Winicjusz. - Najlepiej mi podziekujesz, gdy sie pozywisz i spoczniesz. Na Atene! Odysej w najwiekszym nieszczesciu myslal o snie i jadle. Cala noc spedziles pewno w wiezieniu. - Nie - odpowiedzial Winicjusz. - Chcialem pojsc do wiezienia teraz, ale jest rozkaz, aby nikogo nie dopuszczano. Dowiedz sie ty, Petroniuszu, czy rozkaz jest na dzis tylko, czy az do dnia igrzysk. - Dowiem sie dzis w nocy i jutro rano powiem ci, na jak dlugo i dlaczego rozkaz zostal wydany. A teraz, chocby Helios mial ze zmartwienia zejsc do kimeryjskich krajow, ide spac, ty zas nasladuj mnie. I rozeszli sie, lecz Winicjusz udal sie do biblioteki i poczal pisac list do Ligii. Gdy skonczyl, odniosl go sam i wreczyl chrzescijanskiemu setnikowi, ktory natychmiast poszedl z nim do wiezienia. Po chwili wrocil z pozdrowieniem od Ligii i z obietnica, ze dzis jeszcze odniesie jej odpowiedz. Winicjusz nie chcial jednak wracac i siadlszy na glazie czekal na list Ligii. Slonce wzbilo sie juz wysoko na niebie i przez Clivus Argentarius naplywaly na Forum, jak zwykle, tlumy ludzi. Przekupnie wywolywali swoje towary; wrozbici polecali przechodniom swe uslugi; obywatele ciagneli powaznym krokiem ku rostrom, by sluchac przygodnych mowcow lub rozpowiadac sobie wzajemnie najswiezsze nowiny. W miare jak upal dogrzewal coraz silniej, gromady prozniakow chronily sie pod portyki swiatyn, spod ktorych wylatywaly co chwila z wielkim lopotem skrzydel cale stada golebi, rozblyskujac bialymi piorami w jasnosci slonecznej i blekicie. Pod nadmiarem swiatla, pod wplywem gwaru, ciepla i niezmiernego znuzenia oczy Winicjusza poczely sie kleic. Monotonne okrzyki chlopcow, grajacych obok w more, i miarowe kroki zolnierzy kolysaly go do snu. Kilkakroc podniosl jeszcze glowe i objal oczyma wiezienie, po czym oparl ja o zrab skalny, westchnal jak dziecko, ktore usypia po dlugim placzu, i usnal. I wnet opadly go widzenia. Zdawalo mu sie, ze wsrod nocy niesie na reku Ligie przez nieznana winnice, a przed nim idzie Pomponia Grecyna z kagankiem w reku i swieci. Jakis glos, jakby glos Petroniusza, wolal za nim z daleka: "Wroc sie!" Lecz on nie zwazal na owo wolanie i szedl dalej za Pomponia, poki nie doszli do chaty, w ktorej progu stal Piotr Apostol. Wowczas on pokazal mu Ligie i rzekl: "Idziemy z areny, panie, ale nie mozemy jej obudzic, zbudz ty ja". Lecz Piotr odpowiedzial: "Chrystus sam przyjdzie ja zbudzic!" Potem obrazy poczely mu sie mieszac. Widzial przez sen Nerona i Poppee trzymajaca na reku malego Rufiusa ze skrwawionym czolem, ktore obmywal Petroniusz, i Tygellina posypujacego popiolem stoly zastawione kosztownymi potrawami, i Witeliusza pozerajacego owe potrawy, i mnostwo innych augustianow siedzacych przy uczcie. On sam spoczywal przy Ligii; lecz miedzy stolami chodzily lwy, ktorym z plowych brod sciekala krew. Ligia prosila go, by ja wyprowadzil, a jego ogarnela bezwladnosc tak straszna, iz nie mogl sie nawet poruszyc. Za czym w widzeniach jego nastal bezwlad jeszcze wiekszy i wreszcie wszystko zapadlo w ciemnosc zupelna. Z glebokiego snu zbudzil go dopiero zar sloneczny i okrzyki, ktore rozlegly sie tuz obok miejsca, na ktorym siedzial. Winicjusz przetarl oczy: ulica roila sie od ludzi, lecz dwaj biegacze, przybrani w zolte tuniki, rozsuwali dlugimi trzcinami tlum, krzyczac i czyniac miejsce dla wspanialej lektyki, ktora nioslo czterech silnych niewolnikow egipskich. W lektyce siedzial jakis czlowiek przybrany w biale szaty, ktorego twarzy nie bylo dobrze widac, albowiem tuz przy oczach trzymal zwoj papirusu i odczytywal cos pilnie. - Miejsce dla szlachetnego augustianina! - wolali biegacze. Ulica byla jednak tak natloczona, ze lektyka musiala sie na chwile zatrzymac. Wowczas augustianin opuscil niecierpliwie zwoj papieru i wychylil glowe wolajac: - Rozpedzic mi tych nicponiow! Predzej! Nagle, spostrzeglszy Winicjusza, cofnal glowe i podniosl szybko do oczu zwoj papieru. A Winicjusz przeciagnal reka po czole sadzac, ze sni jeszcze. W lektyce siedzial Chilo. Tymczasem biegacze utorowali droge i Egipcjanie mieli ruszyc naprzod, gdy nagle mlody trybun, ktory w jednej chwili zrozumial wiele rzeczy przedtem dla niego niezrozumialych, przyblizyl sie do lektyki. - Pozdrowienie ci, Chilonie! - rzekl. - Mlodziencze - odpowiedzial z godnoscia i duma Grek, usilujac swej twarzy nadac wyraz spokoju, ktorego w duszy nie mial - witaj, ale mnie nie zatrzymuj, gdyz spiesze sie do przyjaciela mego, szlachetnego Tygellina. A Winicjusz, chwyciwszy za krawedz lektyki, pochylil sie ku niemu i patrzac mu wprost w oczy, rzekl znizonym glosem: - Tys wydal Ligie?... - Kolosie Memnona! - zawolal z przestrachem Chilo. Lecz w oczach Winicjusza nie bylo grozby, wiec strach starego Greka przeszedl szybko. Pomyslal, ze jest pod opieka Tygellina i samego cezara, to jest poteg, przed ktorymi drzy wszystko, i ze otaczaja go silni niewolnicy, a zas Winicjusz stoi przed nim bezbronny, z wynedzniala twarza i postawa zgieta przez bol. Na te mysl wrocila mu zuchwalosc. Utkwil w Winicjusza swe oczy, okolone czerwonymi obwodkami, i odszepnal: - A ty, gdym umieral z glodu, kazales mnie schlostac. Na chwile umilkli obaj, po czym ozwal sie gluchy glos Winicjusza: - Skrzywdzilem cie, Chilonie!... Wowczas Grek podniosl glowe i klasnawszy w palce, co w Rzymie bylo oznaka lekcewazenia i pogardy, odrzekl tak glosno, aby wszyscy mogli go slyszec: - Przyjacielu, jesli masz do mnie prosbe, przyjdz do domu mego na Eskwilinie o rannej porze, w ktorej po kapieli przyjmuje gosci i klientow. I skinal reka, a na ow znak Egipcjanie podniesli lektyke, niewolnicy zas, przybrani w zolte tuniki, poczeli wolac machajac trzcinami: - Miejsce dla lektyki szlachetnego Chilona Chilonidesa! Miejsce! Miejsce!... Ligia w dlugim, pospiesznie pisanym liscie zegnala na zawsze Winicjusza. Wiadomo jej bylo, ze do wiezienia nie wolno juz nikomu przychodzic i ze bedzie mogla widziec Winicjusza dopiero z areny. Totez prosila go, by dowiedzial sie, kiedy przypadnie ich kolej, i by byl na igrzysku, albowiem chciala raz jeszcze zobaczyc go za zycia. W liscie jej nie znac bylo bojazni. Pisala, ze i ona, i inni tesknia juz do areny, na ktorej znajda wyzwolenie z wiezienia. Spodziewajac sie przyjazdu Pomponii i Aulusa, blagala, by przyszli i oni. W kazdym jej slowie widac bylo uniesienie i to oderwanie sie od zycia, w ktorym zyli wszyscy uwiezieni, a zarazem niezachwiana wiare, ze obietnice spelnic sie musza za grobem. "Czy Chrystus (pisala) teraz, czy po smierci mnie wyzwoli, On ci obiecal mnie przez usta Apostola, a wiec ja twoja". I zaklinala go, by jej nie zalowal i nie dal sie opanowac bolowi. Smierc nie byla dla niej rozerwaniem slubow. Z ufnoscia dziecka upewniala Winicjusza, ze zaraz po mece w arenie powie Chrystusowi, iz w Rzymie zostal jej narzeczony, Marek, ktory teskni po niej calym sercem. I myslala, ze moze Chrystus pozwoli wrocic na chwile jej duszy do niego, aby mu powiedziec, ze zyje, ze meki nie pamieta i ze jest szczesliwa. Caly jej list tchnal szczesciem i ogromna nadzieja. Byla w nim tylko jedna prosba zwiazana ze sprawami ziemi, aby Winicjusz zabral ze spoliarium jej cialo i pochowal ja jako swoja zone w grobowcu, w ktorym sam niegdys mial spoczac. On czytal ow list z rozdarta dusza, ale zarazem zdalo mu sie niepodobienstwem, aby Ligia mogla zginac pod klami dzikich zwierzat i aby Chrystus nie zlitowal sie nad nia. Jednakze w tym wlasnie tkwila nadzieja i ufnosc. Wrociwszy do domu odpisal, ze bedzie przychodzil codziennie pod mury Tullianum czekac, poki Chrystus nie skruszy murow i nie odda mu jej. Nakazal wierzyc jej, ze On moze mu ja oddac nawet z cyrku, ze Wielki Apostol blaga Go o to i ze chwila wyzwolenia jest bliska. Nawrocony centurion mial odniesc jej ow list nazajutrz. Lecz gdy Winicjusz przyszedl nastepnego dnia pod wiezienie, setnik, opusciwszy szereg, zblizyl sie do niego pierwszy i rzekl: - Posluchaj mnie, panie. Chrystus, ktory cie doswiadczyl, okazal ci laske swoja. Dzisiejszej nocy przyszli wyzwolency cezara i prefekta, aby wybrac im dziewice chrzescijanskie na pohanbienie; pytali sie o oblubienice twoja, lecz Pan nasz zeslal na nia goraczke, na ktora umieraja wieznie w Tullianum, i poniechali jej. Wczoraj wieczor byla juz nieprzytomna i niech bedzie blogoslawione imie Zbawiciela, albowiem ta choroba, ktora ja ocalila od hanby, moze ja ocalic i od smierci. Winicjusz oparl dlon na naramienniku zolnierza, aby nie upasc, ow zas mowil dalej: - Dziekuj milosierdziu Pana. Linusa porwali i polozyli na meki, ale widzac, ze kona, oddali go. Moze i tobie oddadza ja teraz, a Chrystus wroci jej zdrowie. Mlody trybun pozostal jeszcze chwile ze spuszczona glowa, po czym podniosl ja i rzekl cicho: - Tak jest, setniku. Chrystus, ktory wybawil ja od hanby, wybawi ja od smierci. I dosiedziawszy pod murem wiezienia do wieczora, wrocil do domu, aby wyslac swoich ludzi po Linusa i kazac go przeniesc do jednej ze swoich willi podmiejskich. Jednakze Petroniusz dowiedziawszy sie o wszystkim postanowil dzialac jeszcze. Poprzednio byl juz u Augusty, teraz zas udal sie do niej po raz drugi. Zastal ja u loza malego Rufiusa. Dziecko z rozbita glowa majaczylo w goraczce, matka zas ratowala je z rozpacza i zgroza w sercu, myslac, ze jesli je uratuje, to moze tylko po to, aby wkrotce straszniejsza zginelo smiercia. Zajeta wylacznie swoim bolem, nie chciala nawet sluchac o Winicjuszu i Ligii, lecz Petroniusz przerazil ja. "Obrazilas - rzekl jej - nowe nieznane bostwo. Ty, Augusto, czcisz podobno hebrajskiego Jehowe, ale chrzescijanie utrzymuja, ze Chrystus jest jego synem, pomysl wiec, czy cie nie sciga gniew ojca. Kto wie, czy to, co sie stalo, nie jest ich zemsta i czy zycie Rufiusa nie zalezy od tego, jak postapisz". - Co chcesz, abym uczynila? - spytala z przestrachem Poppea. - Przeblagaj zgniewane bostwo. - Jak? - Ligia jest chora. Wplyn na cezara lub Tygellina, zeby ja wydano Winicjuszowi. A ona spytala z rozpacza: - Czy ty myslisz, ze ja moge? - Wiec mozesz co innego. Jesli Ligia wyzdrowieje, musi isc na smierc. Idz do swiatyni Westy i zazadaj, aby virgo magna znalazla sie wypadkiem kolo Tullianum w chwili, gdy beda wyprowadzali wiezniow na smierc, i rozkazala uwolnic te dziewczyne. Wielka westalka nie odmowi ci tego. - A jesli Ligia umrze z goraczki? - Chrzescijanie mowia, ze Chrystus jest msciwy, ale sprawiedliwy: byc moze, ze przeblagasz go checia sama. - Niech mi da jaki znak, ze ocali Rufiusa. Petroniusz wzruszyl ramionami. - Ja nie przychodze jako jego posel, o boska; mowie ci tylko: badz lepiej w zgodzie ze wszystkimi bostwami rzymskimi i obcymi. - Pojde! - rzekla zlamanym glosem Poppea. Petroniusz odetchnal gleboko. "Nareszcie cos wskoralem!" - pomyslal. I wrociwszy do Winicjusza rzekl mu: - Pros swego Boga, by Ligia nie umarla na goraczke, bo jesli nie umrze, to wielka westalka rozkaze ja uwolnic. Sama Augusta bedzie ja o to prosila. Winicjusz popatrzyl na niego oczyma, w ktorych blyszczala goraczka, i odpowiedzial: - Ja uwolni Chrystus. A Poppea, ktora dla ocalenia Rufiusa gotowa byla palic hekatomby wszystkim bogom swiata, tegoz jeszcze wieczora udala sie na Forum do westalek, powierzywszy opieke nad chorym dzieckiem wiernej piastunce Sylwii, ktora i ja sama wynianczyla. Lecz na Palatynie wyrok na dziecko byl juz wydany. Zaledwie bowiem lektyka cesarzowej znikla za Wielka Brama, do komnaty, w ktorej spoczywal maly Rufius, weszli dwaj wyzwolency cezara, z ktorych jeden rzucil sie na stara Sylwie i zatkal jej usta, drugi zas, chwyciwszy miedziany posazek Sfinksa, ogluszyl ja pierwszym uderzeniem. Po czym zblizyli sie do Rufiusa. Trawiony goraczka i bezprzytomny chlopak nie zdajac sobie sprawy, co dzieje sie kolo niego, usmiechal sie do nich i mruzyl swe sliczne oczy, jakby usilowal ich rozpoznac. Lecz oni zdjawszy z nianki pas, zwany cingulum, zadzierzgneli mu go kolo szyi i poczeli zaciskac. Dziecko, zawolawszy raz matki, skonalo latwo. Za czym owineli je w przescieradlo i siadlszy na przygotowane konie pospieszyli az do Ostii, gdzie wrzucili cialo w morze. Poppea nie zastawszy wielkiej dziewicy, ktora wraz z innymi westalkami byla u Watyniusza, wrocila wkrotce na Palatyn. Znalazlszy puste loze i zastygle cialo Sylwii, zemdlala, a gdy ja otrzezwiono, poczela krzyczec i dzikie jej krzyki rozlegaly sie przez noc cala i dzien nastepny. Lecz trzeciego dnia cezar kazal jej przyjsc na uczte, wiec przybrawszy sie w ametystowa tunike, przyszla i siedziala z kamienna twarza, zlotowlosa, milczaca, cudna i zlowroga jak aniol smierci. Zanim Flawiusze wzniesli Koloseum, amfiteatra w Rzymie budowano przewaznie z drzewa, totez wszystkie niemal splonely w czasie pozaru. Nero jednak dla wyprawienia przyobiecanych igrzysk kazal wzniesc kilka, a miedzy nimi jeden olbrzymi, na ktory zaraz po ugaszeniu ognia poczeto sprowadzac morzem i Tybrem potezne pnie drzew, wycietych na stokach Atlasu. Poniewaz igrzyska wspanialoscia i liczba ofiar mialy przejsc wszystkie poprzednie, dodano wiec obszerne pomieszczenia dla ludzi i zwierzat. Tysiace rzemieslnikow pracowalo nad budowa dniem i noca. Budowano i ozdabiano bez wytchnienia. Lud opowiadal sobie cuda o oparciach wykladanych brazem, bursztynem, koscia sloniowa, perlowcem i skorupnikiem zamorskich zolwiow. Biegnace wzdluz siedzen kanaly, napelnione lodowata woda z gor, mialy utrzymywac w budynku chlod przyjemny, nawet w czasie najwiekszych upalow. Olbrzymie purpurowe velarium zabezpieczalo od promieni slonecznych. Miedzy rzedami siedzen ustawiono kadzielnice do palenia wonnosci arabskich; w gorze pomieszczono przyrzady do skrapiania widzow rosa szafranowa i werwena. Slynni budowniczowie, Sewerus i Ceder, wysilili cala swa wiedze, by wzniesc amfiteatr niezrownany, a zarazem mogacy pomiescic taka liczbe ciekawych, jakiej dotad zaden ze znanych nie mogl pomiescic. Totez w dniu, w ktorym mial rozpoczac sie ludus matutinus, tlumy gawiedzi czekaly od switu na otwarcie wrot, wsluchujac sie z luboscia w ryk lwow, chrapliwe beczenie panter i wycie psow. Zwierzetom nie dawano jesc od dwoch dni, a natomiast przesuwano przed nimi zakrwawione kawaly miesa, by tym bardziej pobudzic w nich wscieklosc i glod. Chwilami tez zrywala sie taka burza dzikich glosow, ze ludzie stojacy przed cyrkiem nie mogli rozmawiac, a wrazliwsi bledli ze strachu. Lecz wraz ze wschodem slonca zabrzmialy w obrebie cyrku piesni donosne, ale spokojne, ktorych sluchano ze zdziwieniem, powtarzajac sobie wzajem: "Chrzescijanie! Chrzescijanie!" Jakoz mnogie ich zastepy sprowadzono do amfiteatru jeszcze w nocy i nie z jednego tylko wiezienia, jak byl pierwotny zamiar, ale ze wszystkich po trochu. Wiedziano w tlumie, ze widowiska pociagna sie przez cale tygodnie i miesiace, ale spierano sie, czy z ta czescia chrzescijan, ktora byla przeznaczona na dzis, zdolaja skonczyc w ciagu jednego dnia. Glosy meskie, kobiece i dziecinne, spiewajace piesn poranna, byly tak liczne, iz znawcy utrzymywali, ze chocby po sto i dwiescie cial wysylano naraz, zwierzeta zmecza sie, nasyca i do wieczora nie potrafia wszystkich porozrywac. Inni twierdzili, ze zbyt wielka liczba ofiar, wystepujacych jednoczesnie na arenie, rozrywa uwage i nie pozwala lubowac sie jak nalezy widowiskiem. W miare jak zblizala sie chwila otwarcia korytarzy prowadzacych do wnetrza, zwanych vomitoriami, lud ozywial sie, rozweselal i spieral o rozmaite tyczace widowiska rzeczy. Poczely sie tworzyc stronnictwa, podnoszace wieksza sprawnosc lwow lub tygrysow w rozdzieraniu ludzi. Tu i owdzie czyniono zaklady. Inni jednak rozprawiali o gladiatorach, ktorzy mieli wystapic przed chrzescijanami na arenie, i znow tworzyly sie stronnictwa to Samnitow, to Galow, to Mirmilonow, to Trakow, to sieciarzy. Wczesnym rankiem wieksze lub mniejsze ich oddzialy poczely pod przywodztwem mistrzow, zwanych lanistami, naplywac do amfiteatru. Nie chcac sie utrudzac przed czasem, szli bez zbroi, czesto zupelnie nadzy, czesto z zielonymi galeziami w reku lub uwienczeni w kwiaty, mlodzi, piekni w swietle porannym i pelni zycia. Ciala ich blyszczace od oliwy, potezne, jakby wykowane w marmurze, wprawialy w zachwyt rozmilowany w ksztaltach lud. Wielu z nich znano osobiscie i co chwila rozlegaly sie okrzyki: "Witaj, Furnius! Witaj, Leo! Witaj, Maksymus! Witaj, Diomedes!" Mlode dziewczeta wznosily ku nim oczy pelne milosci, oni zas upatrywali, gdzie ktora najpiekniejsza, i odzywali sie do nich zartobliwymi slowami, jakby zadna troska nie ciazyla nad nimi, przesylajac calusy lub wolajac: "Obejmij, nim smierc obejmie!" Po czym znikali w bramach, z ktorych wielu nie mialo juz wyjsc wiecej. Lecz coraz nowe pochody rozrywaly uwage tlumow. Za gladiatorami szli mastygoforowie, to jest ludzie zbrojni w bicze, ktorych obowiazkiem bylo smagac i podniecac walczacych. Potem muly ciagnely w strone spoliarium cale szeregi wozow, na ktorych poukladane byly stosy drewnianych trumien. Na ten widok cieszyl sie lud, wnioskujac z ich liczby o ogromie widowiska. Za czym ciagneli ludzie, ktorzy mieli dobijac rannych, przebrani tak, aby kazdy podobny byl do Charona lub do Merkurego, za czym ludzie pilnujacy porzadku w cyrku, rozdajacy siedzenia, za czym niewolnicy do roznoszenia potraw i chlodnikow, a wreszcie pretorianie, ktorych kazdy cezar zawsze miewal w amfiteatrze pod reka. Otworzono wreszcie vomitoria i tlumy runely do srodka. Lecz takie bylo mnostwo zgromadzonych, ze plyneli i plyneli przez cale godziny, az dziwno bylo, ze amfiteatr moze tak nieprzeliczona czern pochlonac. Ryki zwierzat, czujacych wyziewy ludzkie, wzmogly sie jeszcze. Lud huczal w cyrku przy zajmowaniu miejsc jak fala w czasie burzy. Przybyl na koniec prefekt miasta w otoczeniu wigilow, a po nim nieprzerwanym juz lancuchem poczely sie zmieniac lektyki senatorow, konsulow, pretorow, edylow, urzednikow publicznych i palacowych, starszyzny pretorianskiej, patrycjuszow i wykwintnych kobiet. Niektore lektyki poprzedzali liktorowie, niosacy siekiery wsrod peku rozg, inne tlumy niewolnikow. W sloncu migotaly zlocenia lektyk, biale i roznobarwne suknie, piora, zausznice, klejnoty, stal toporow. Z cyrku dochodzily okrzyki, jakimi lud wital poteznych dostojnikow. Od czasu do czasu przybywaly jeszcze niewielkie oddzialy pretorianow. Lecz kaplani z rozmaitych swiatyn przybyli nieco pozniej, a za nimi dopiero niesiono swiete dziewice Westy, ktore poprzedzali liktorowie. Z rozpoczeciem widowiska czekano juz tylko na cezara, ktory tez nie chcac narazac ludu na zbyt dlugie oczekiwanie i pragnac ujac go sobie pospiechem, przybyl niebawem w towarzystwie Augusty i augustianow. Petroniusz przybyl miedzy augustianami, majac w swej lektyce Winicjusza. Ow wiedzial, ze Ligia jest chora i bezprzytomna, ale poniewaz w ostatnich dniach dostep do wiezienia byl jak najsurowiej strzezony, poniewaz dawne straze zastapiono nowymi, ktorym nie wolno bylo rozmawiac ze strozami, jak rowniez udzielac najmniejszych wiadomosci tym, ktorzy przychodzili pytac o wiezniow, nie byl wiec pewien, czy nie ma jej miedzy ofiarami przeznaczonymi na pierwszy dzien widowiska. Dla lwow mogli wyslac i chora, chocby bezprzytomna. Ale poniewaz ofiary mialy byc poobszywane w skory zwierzat i wysylane calymi gromadami na arene, przeto nikt z widzow nie mogl sprawdzic, czy jedna wiecej lub mniej znajduje sie miedzy nimi, i nikt zadnej rozpoznac. Stroze i cala sluzba amfiteatru byla przekupiona, z bestiariuszami stanal zas uklad, ze ukryja Ligie w jakims ciemnym zakatku amfiteatru, a noca wydadza ja w rece pewnego Winicjuszowego dzierzawcy, ktory natychmiast wywiezie ja w Gory Albanskie. Petroniusz, przypuszczony do tajemnicy, radzil Winicjuszowi, by otwarcie udal sie z nim do amfiteatru i dopiero przy wejsciu wymknal sie w tloku i pospieszyl do lochow, gdzie dla unikniecia mozliwych pomylek osobiscie mial wskazac strozom Ligie. Stroze puscili go malymi drzwiczkami, ktorymi wychodzili sami. Jeden z nich, imieniem Syrus, poprowadzil go natychmiast do chrzescijan. Po drodze rzekl: - Nie wiem, panie, czy znajdziesz, czego szukasz. My dopytywalismy sie o dziewice imieniem Ligia, nikt jednak nie dal nam odpowiedzi, ale byc moze, iz nie ufaja nam. - Duzo ich jest? - pytal Winicjusz. - Wielu musi, panie, pozostac na jutro. - Czy sa chorzy miedzy nimi? - Takich, ktorzy by nie mogli ustac na nogach, nie masz. To rzeklszy Syrus otworzyl drzwi i weszli jakby do ogromnej izby, ale niskiej i ciemnej, swiatlo bowiem przychodzilo do niej jedynie przez zakratowane otwory, oddzielajace ja od areny. Winicjusz z poczatku nie mogl nic dojrzec, slyszal tylko w izbie szmer glosow i okrzyki ludu, dochodzace z amfiteatru. Lecz po chwili, gdy oczy jego przywykly do zmroku, ujrzal cale gromady dziwacznych istot, podobnych do wilkow i niedzwiedzi. Byli to chrzescijanie, poobszywani w skory zwierzat. Jedni z nich stali, drudzy modlili sie kleczac. Tu i owdzie z dlugich wlosow, splywajacych po skorze, mozna bylo odgadnac, ze ofiara jest kobieta. Matki, podobne do wilczyc, nosily na reku rowniez kosmato obszyte dzieci. Lecz spod skor wychylaly sie twarze jasne, oczy w mroku polyskiwaly radoscia i goraczka. Widocznym bylo, ze wieksza czesc tych ludzi opanowala jedna mysl, wylaczna i zaziemska, ktora jeszcze za zycia znieczulila ich na wszystko, co sie kolo nich dziac i co ich spotkac moglo. Niektorzy, zapytywani o Ligie przez Winicjusza, patrzyli nan oczyma jakby zbudzonymi ze snu, nie odpowiadajac na pytania; inni usmiechali sie do niego kladac palce na ustach lub wskazujac na zelazne kraty, przez ktore wchodzily jasne snopy blasku. Dzieci tylko plakaly gdzieniegdzie, przestraszone rykiem bestii, wyciem psow, wrzaskiem ludu i podobnymi do zwierzat postaciami wlasnych rodzicow. Winicjusz, idac obok stroza Syrusa, patrzyl w twarze, szukal, rozpytywal, chwilami potykal sie o ciala tych, ktorzy pomdleli z natloku, zaduchu i goraca, i przeciskal sie dalej w ciemna glab izby, ktora zdawala sie byc tak obszerna jak caly amfiteatr. Lecz nagle zatrzymal sie, albowiem zdawalo mu sie, ze w poblizu kraty ozwal sie jakis znajomy mu glos. Posluchawszy przez chwile, zawrocil i przecisnawszy sie przez tlum, stanal blisko. Snop swiatla padal na glowe mowiacego i w blasku tym Winicjusz rozpoznal spod wilczej skory wychudla i nieublagana twarz Kryspa. - Zalujcie za grzechy wasze - mowil Kryspus - bo oto chwila zaraz nadejdzie. Ale kto mysli, ze sama smiercia okupi winy, ten nowy grzech popelnia i stracony bedzie w ogien wieczny. Kazdym grzechem waszym, ktoryscie za zycia popelnili, odnawialiscie meke Pana, jakze wiec smiecie mniemac, by ta, ktora was czeka, mogla tamta okupic? Jednaka smiercia pomra dzis sprawiedliwi i grzeszni, ale Pan swoich odrozni. Biada wam, albowiem kly lwow podra ciala wasze, ale nie podra win waszych ni waszego rachunku z Bogiem. Pan okazal dosc milosierdzia, gdy pozwolil na krzyz sie przybic, ale odtad bedzie tylko sedzia, ktory zadnej winy bez kary nie zostawi. Wiec ktorzyscie mysleli, iz meka zgladzicie grzechy wasze, bluzniliscie przeciw sprawiedliwosci Boskiej i tym glebiej bedziecie pograzeni. Skonczylo sie milosierdzie, a przyszedl czas gniewu Bozego. Oto za chwile staniecie przed strasznym sadem, wobec ktorego zaledwie cnotliwy sie ostoi. Zalujcie za grzechy, albowiem otwarte sa czelusci piekielne, i biada wam, mezowie i zony, biada, rodzice i dzieci! I wyciagnawszy kosciste dlonie trzasl nimi nad pochylonymi glowami, nieustraszony, ale tez i nieublagany nawet wobec smierci, na ktora za chwile pojsc mieli wszyscy owi skazancy. Po jego slowach ozwaly sie glosy: "Zalujmy za grzechy nasze!" , po czym zapadlo milczenie i slychac bylo tylko placz dzieci i uderzenia rak o piersi. Winicjuszowi zas krew sciela sie w zylach. On, ktory cala nadzieje zlozyl w milosierdziu Chrystusa, uslyszal teraz, ze nadszedl dzien gniewu i ze milosierdzia nie zjedna nawet smierc na arenie. Przez glowe przebiegla mu wprawdzie jasna i szybka jak blyskawica mysl, ze Piotr Apostol inaczej przemowilby do tych majacych umrzec, niemniej jednak grozne, pelne fanatyzmu slowa Kryspa i ta ciemna izba z kratami, za ktorymi bylo pole meki, i bliskosc jej, i natlok ofiar przybranych juz na smierc napelnily mu dusze zgroza i przerazeniem. Wszystko to razem wziete wydalo mu sie straszne i stokroc okropniejsze niz najkrwawsze bitwy, w ktorych bral udzial. Zaduch i zar poczely go dusic. Pot zimny wystapil mu na czolo. Chwycila go obawa, ze zemdleje jak ci, o ktorych ciala potykal sie czyniac poszukiwania w glebi izby, wiec gdy pomyslal jeszcze, ze lada chwila moga otworzyc kraty, poczal wolac glosno Ligii i Ursusa, w nadziei, ze jesli nie oni, to ktos znajacy ich mu odpowie. Jakoz natychmiast jakis czlowiek, przybrany za niedzwiedzia, pociagnal go za toge i rzekl: - Panie, zostali w wiezieniu. Mnie ostatniego wyprowadzono i widzialem ja chora na lozu. - Kto jestes? - spytal Winicjusz. - Fossor, w ktorego chacie Apostol chrzcil cie, panie. Uwieziono mnie przed trzema dniami, a dzis juz umre. Winicjusz odetchnal. Wchodzac tu, zyczyl sobie znalezc Ligie, obecnie zas gotow byl dziekowac Chrystusowi, ze jej tu nie ma, i w tym widziec znak Jego milosierdzia. Tymczasem fossor pociagnal go jeszcze raz za toge i rzekl: - Pamietasz, panie, ze to ja zaprowadzilem cie do Korneliuszowej winnicy, gdzie w szopie nauczal Apostol? - Pamietam - odpowiedzial Winicjusz. - Widzialem go pozniej na dzien przedtem, nim mnie uwiezili. Poblogoslawil mi i mowil, iz przyjdzie do amfiteatru przezegnac ginacych. Chcialbym na niego patrzec w chwili smierci i widziec znak krzyza, bo wowczas latwiej mi bedzie umrzec, wiec jesli wiesz, panie, gdzie on jest, to mi powiedz. Winicjusz znizyl glos i odrzekl: - Jest miedzy ludzmi Petroniusza, przebrany za niewolnika. Nie wiem, gdzie wybrali miejsce, ale wroce do cyrku i zobacze. Ty patrz na mnie, gdy wyjdziecie na arene, ja zas podniose sie i zwroce glowe w ich strone. Wowczas go odnajdziesz oczyma. - Dzieki ci, panie, i pokoj z toba. - Niech ci Zbawiciel bedzie milosciw. - Amen. Winicjusz wyszedl z cuniculum i udal sie do amfiteatru, gdzie mial miejsce obok Petroniusza, wsrod innych augustianow. - Jest? - zapytal go Petroniusz. - Nie ma jej. Zostala w wiezieniu. - Sluchaj, co mi jeszcze przyszlo na mysl, ale sluchajac patrz na przyklad na Nigidie, aby sie zdawalo, ze rozmawiamy o jej uczesaniu... Tygellinus i Chilo spogladaja na nas w tej chwili... Sluchaj wiec: niech Ligie noca wloza w trumne i wyniosa z wiezienia, jako umarla, reszty sie domyslasz. - Tak - odpowiedzial Winicjusz. Dalsza rozmowe przerwal im Tuliusz Senecjo, ktory pochyliwszy sie ku nim, rzekl: - Nie wiecie, czy chrzescijanom dadza bron? - Nie wiemy - odpowiedzial Petroniusz. - Wolalbym, gdyby ja dali - mowil Tuliusz - inaczej arena zbyt predko staje sie podobna do jatek rzezniczych. Ale co za przepyszny amfiteatr! Rzeczywiscie, widok byl wspanialy. Nizsze siedzenia, nabite togami, bielaly jak snieg. W wyzloconym podium siedzial cezar w diamentowym naszyjniku, ze zlotym wiencem na glowie, obok niego piekna i posepna Augusta, obok po obu stronach westalki, wielcy urzednicy, senatorowie w bramowanych plaszczach, starszyzna wojskowa w blyszczacych zbrojach, slowem, wszystko, co w Rzymie bylo potezne, swietne i bogate. W dalszych rzedach siedzieli rycerze, a wyzej czernialo kregiem morze glow ludzkich, nad ktorymi od slupa do slupa zwieszaly sie girlandy, uwite z roz, lilii, sasanek, bluszczu i winogradu. Lud rozmawial glosno, nawolywal sie, spiewal, chwilami wybuchal smiechem nad jakims dowcipnym slowem, ktore przesylano sobie z rzedu do rzedu, i tupal z niecierpliwosci, by przyspieszyc widowisko. Wreszcie tupanie stalo sie podobne do grzmotow i nieustajace. Wowczas prefekt miasta, ktory poprzednio juz byl ze swietnym orszakiem objechal arene, dal znak chustka, na ktory w amfiteatrze odpowiedzialo powszechne: "Aaa!...", wyrwane z tysiacow piersi. Zwykle widowisko rozpoczynalo sie od lowow na dzikiego zwierza, w ktorych celowali rozmaici barbarzyncy z polnocy i poludnia, tym razem jednak zwierzat mialo byc az nadto, rozpoczeto wiec od andabatow, to jest od ludzi przybranych w helmy bez otworow na oczy, a zatem bijacych sie na oslep. Kilkunastu ich, wyszedlszy naraz na arene, poczelo machac mieczami w powietrzu; mastygoforowie za pomoca dlugich widel posuwali jednych ku drugim, aby moglo przyjsc do spotkania. Wykwintniejsi widzowie patrzyli obojetnie i z pogarda na podobne widowisko, lecz lud bawil sie niezgrabnymi ruchami szermierzy, gdy zas trafialo sie, ze spotykali sie plecami, wybuchal glosnym smiechem, wolajac: "W prawo!", "W lewo!", "Wprost!", i czesto mylac umyslnie przeciwnikow. Kilka par sczepilo sie jednak i walka poczynala byc krwawa. Zawzietsi zapasnicy rzucali tarcze i podajac sobie lewe rece, aby nie rozlaczyc sie wiecej, prawymi walczyli na zaboj. Kto padl, podnosil palce do gory, blagajac tym znakiem litosci, lecz na poczatku widowiska lud zwykle domagal sie smierci ranionych, zwlaszcza gdy chodzilo o andabatow, ktorzy majac twarze zakryte pozostawali mu nie znani. Z wolna liczba walczacych zmniejszala sie coraz bardziej, a gdy wreszcie pozostalo dwoch tylko, popchnieto ich ku sobie tak, ze spotkawszy sie padli obaj na piasek i zakluli sie na nim wzajemnie. Wowczas, wsrod okrzykow: "Dokonano!" - poslugacze uprzatneli trupy, pacholeta zas zagrabily krwawe slady na arenie i potrzasnely ja listkami szafranu. Teraz miala nastapic powazniejsza walka, budzaca zaciekawienie nie tylko motlochu, ale i ludzi wykwintnych, w czasie ktorej mlodzi patrycjusze czynili nieraz ogromne zaklady, zgrywajac sie czestokroc do nitki. Wraz tez zaczely krazyc z rak do rak tabliczki, na ktorych wypisywano imiona ulubiencow, a zarazem ilosc sestercji, jaka kazdy stawial za swoim wybranym. Spectati, to jest zapasnicy, ktorzy wystepowali juz na arenie i odnosili na niej zwyciestwa, zyskiwali najwiecej zwolennikow, lecz miedzy grajacymi byli i tacy, ktorzy stawiali znaczne sumy na gladiatorow nowych i calkiem nie znanych, w tej nadziei, ze na wypadek ich zwyciestwa zagarna olbrzymie zyski. Zakladal sie sam cezar i kaplani, i westalki, i senatorowie, i rycerze, i lud. Ludzie z gminu, gdy zbraklo im pieniedzy, stawiali czesto w zaklad wlasna wolnosc. Czekano tez z biciem serca, a nawet i trwoga, na ukazanie sie szermierzy i niejeden czynil glosne sluby bogom, by zjednac ich opieke dla swego ulubienca. Jakoz gdy ozwaly sie przerazliwe odglosy trab, w amfiteatrze uczynila sie cisza oczekiwania. Tysiace oczu zwrocilo sie ku wielkim wrzeciadzom, do ktorych zblizyl sie czlowiek przybrany za Charona i wsrod ogolnego milczenia trzykrotnie zastukal w nie mlotem, niby wywolujac na smierc tych, ktorzy byli za nimi ukryci. Po czym otworzyly sie z wolna obie polowy bramy, ukazujac czarna czelusc, z ktorej poczeli wysypywac sie na jasna arene gladiatorowie. Szli oddzialami po dwudziestu pieciu ludzi, osobno Trakowie, osobno Mirmilonowie, Samnici, Galowie, wszyscy ciezko zbrojni, a wreszcie retiarii, dzierzacy w jednym reku siec, w drugim trojzab. Na ich widok tu i owdzie zerwaly sie po lawkach oklaski, ktore wkrotce zmienily sie w jedna ogromna i przeciagla burze. Od gory do dolu widac bylo rozpalone twarze, klaszczace dlonie i otwarte usta, z ktorych wyrywaly sie okrzyki. Oni zas okrazyli cala arene krokiem rownym i sprezystym, migocac orezem i bogatymi zbrojami, po czym zatrzymali sie przed cesarskim podium dumni, spokojni i swietni. Przerazliwy glos rogu uciszyl oklaski, a wowczas zapasnicy wyciagneli w gore prawice i wznoszac oczy i glowy ku cesarzowi, poczeli wolac, a raczej spiewac przeciaglymi glosami: Ave, caesar imperator! Morituri te salutant! Za czym rozsuneli sie szybko, zajmujac osobne miejsca na okregu areny. Mieli na siebie uderzac calymi oddzialami, lecz pierwej dozwolono slynniejszym szermierzom stoczyc ze soba szereg pojedynczych walk, w ktorych najlepiej okazywala sie sila, zrecznosc i odwaga przeciwnikow. Jakoz wnet spomiedzy "Galow" wysunal sie zapasnik, znany dobrze milosnikom amfiteatru pod imieniem "Rzeznika" (Lanio), zwyciezca w wielu igrzyskach. W wielkim helmie na glowie i pancerzu, opinajacym z przodu i z tylu jego potezna piers, wygladal w blasku na zoltej arenie jak olbrzymi blyszczacy zuk. Nie mniej slynny retiarius, Kalendio, wystapil przeciw niemu. Miedzy widzami poczeto sie zakladac: - Piecset sestercji za Galem! - Piecset za Kalendiem! - Na Herkulesa! Tysiac! - Dwa tysiace! Tymczasem Gal doszedlszy do srodka areny, poczal sie znow cofac z nastawionym mieczem i znizajac glowe przypatrywal sie uwaznie przez otwory w przylbicy przeciwnikowi, lekki zas, o slicznych posagowych ksztaltach retiarius, calkiem nagi, procz przepaski w biodrach, okrazal szybko ciezkiego nieprzyjaciela, machajac z wdziekiem siecia, pochylajac lub podnoszac trojzab i spiewajac zwykla piesn "sieciarzy": Nie chce ciebie, ryby szukam, Czemu zmykasz, Galu? Lecz Gal nie zmykal, po chwili bowiem zatrzymal sie i stanawszy w miejscu, poczal obracac sie tylko nieznacznym ruchem, tak aby zawsze miec z przodu nieprzyjaciela. W jego postaci i potwornie wielkiej glowie bylo teraz cos strasznego. Widzowie rozumieli doskonale, ze to ciezkie, zakute w miedz cialo zbiera sie do naglego rzutu, ktory moze walke rozstrzygnac. Sieciarz tymczasem to przyskakiwal do niego, to odskakiwal, czyniac swymi potrojnymi widlami ruchy tak szybkie, ze wzrok ludzki z trudnoscia mogl za nimi podazyc. Dzwiek zebow o tarcze rozlegl sie kilkakrotnie, lecz Gal ani sie zachwial, dajac tym swiadectwo olbrzymiej swej sily. Cala jego uwaga zdawala sie byc skupiona nie na trojzab, ale na siec, ktora krazyla ustawicznie nad jego glowa jak ptak zlowrogi. Widzowie, zatrzymawszy oddech w piersi, sledzili mistrzowska gre gladiatorow. Lanio, upatrzywszy chwile, runal wreszcie na przeciwnika, ow zas z rowna szybkoscia przemknal sie pod jego mieczem i wzniesionym ramieniem, wyprostowal sie i rzucil siecia. Gal, zwrociwszy sie na miejscu, zatrzymal ja tarcza, po czym rozskoczyli sie obaj. W amfiteatrze zagrzmialy okrzyki: "Macte!" - w nizszych zas rzedach poczeto robic nowe zaklady. Sam cezar, ktory z poczatku rozmawial z westalka Rubria i nie bardzo dotad zwazal na widowisko, zwrocil glowe ku arenie. Oni zas poczeli znow walczyc tak wprawnie i z taka dokladnoscia w ruchach, iz chwilami wydawalo sie, ze chodzi im nie o smierc lub zycie, ale o wykazanie swej zrecznosci. Lanio, dwukrotnie jeszcze wywinawszy sie z sieci, poczal sie na nowo cofac ku okregowi areny. Wowczas jednak ci, ktorzy trzymali przeciw niemu, nie chcac, by wypoczal, poczeli krzyczec: "Nacieraj!" Gal usluchal i natarl. Ramie sieciarza oblalo sie nagle krwia i siec mu zwisla. Lanio skurczyl sie i skoczyl chcac zadac cios ostatni. Lecz w tej chwili Kalendio, ktory umyslnie udal, ze nie moze juz wladac siecia, przegial sie w bok, uniknal pchniecia i wsunawszy trojzab miedzy kolana przeciwnika, zwalil go na ziemie. Ow chcial powstac, lecz w mgnieniu oka spowily go fatalne sznury, w ktorych kazdym ruchem zaplatywal silniej rece i nogi. Tymczasem razy trojzeba przygwazdzaly go raz po raz do ziemi. Raz jeszcze wysilil sie, wsparl na reku i wyprezyl, by powstac, na prozno! Podniosl jeszcze ku glowie mdlejaca reke, w ktorej nie mogl juz miecza utrzymac, i padl na wznak. Kalendio przycisnal mu zebami widel szyje do ziemi i wsparlszy sie obu rekami na ich trzonie, zwrocil sie w strone cesarskiej lozy. Caly cyrk poczal sie trzasc od oklaskow i ludzkiego ryku. Dla tych, ktorzy trzymali za Kalendiem, byl on w tej chwili wiekszy niz cezar, ale wlasnie dlatego znikla w ich sercu zawzietosc i przeciw Laniowi, ktory kosztem krwi wlasnej napelnil im kieszenie. Rozdwoily sie wiec zyczenia ludu. Na wszystkich lawach ukazaly sie w polowie znaki smierci, w polowie politowania, lecz sieciarz patrzyl tylko w loze cezara i westalek, czekajac, co oni postanowia. Na nieszczescie Nero nie lubil Lania, albowiem na ostatnich igrzyskach przed pozarem, zakladajac sie przeciw niemu, przegral do Licyniusza znaczna sume, wysunal wiec reke z podium i zwrocil wielki palec ku ziemi. Westalki powtorzyly znak natychmiast. Wowczas Kalendio przyklakl na piersiach Gala, wydobyl krotki noz, ktory nosil za pasem, i odchyliwszy zbroi kolo szyi przeciwnika, wbil mu po rekojesc w gardlo trojkatne ostrze. - Peractum est! - rozlegly sie glosy w amfiteatrze. Lanio zas drgal czas jakis jak zarzniety wol i kopal nogami piasek, po czym wyprezyl sie i pozostal nieruchomy. Merkury nie potrzebowal sprawdzac rozpalonym zelazem, czy zyje jeszcze. Wnet uprzatnieto go i wystapily inne pary, po ktorych przejsciu zawrzala dopiero walka calych oddzialow. Lud bral w niej udzial dusza, sercem, oczyma: wyl, ryczal, swistal, klaskal, smial sie, podniecal walczacych, szalal. Na arenie podzieleni na dwa zastepy gladiatorowie walczyli z wsciekloscia dzikich zwierzat: piers uderzala o piers, ciala splataly sie w smiertelnym uscisku, trzeszczaly w stawach potezne czlonki, miecze topily sie w piersiach i brzuchach, pobladle usta buchaly krwia na piasek. Kilkunastu nowicjuszow chwycila pod koniec trwoga tak straszna, ze wyrwawszy sie z zametu, poczeli uciekac, lecz mastygoforowie zagnali ich wnet w bitwe batami, zakonczonymi olowiem. Na piasku potworzyly sie wielkie ciemne plamy; coraz wiecej nagich i zbrojnych cial lezalo pokotem na ksztalt snopow. Zywi walczyli na trupach, potykali sie o zbroje, o tarcze, krwawili nogi o polamany orez i padali. Lud nie posiadal sie z radosci, upajal sie smiercia, dyszal nia, nasycal oczy jej widokiem i z rozkosza wciagal w pluca jej wyziewy. Zwyciezeni legli wreszcie niemal wszyscy. Zaledwie kilku rannych kleklo na srodku areny i chwiejac sie wyciagnelo ku widzom rece z prosba o zmilowanie. Zwyciezcom rozdano nagrody, wience, galazki oliwne i nastapila chwila odpoczynku, ktora z rozkazu wszechwladnego cezara zmienila sie w uczte. W wazach zapalono wonnosci. Skrapiacze zraszali lud deszczykiem szafrannym i fiolkowym. Roznoszono chlodniki, pieczone miesiwa, slodkie ciasta, wino, oliwe i owoce. Lud pozeral, rozmawial i wykrzykiwal na czesc cezara, by sklonic go do tym wiekszej hojnosci. Jakoz gdy nasycono glod i pragnienie, setki niewolnikow wniosly pelne podarunkow kosze, z ktorych przybrane za amorow pacholeta wyjmowaly rozmaite przedmioty i obu rekoma rozrzucaly wsrod lawek. W chwili gdy rozdawano loteryjne tessery, powstala bojka: ludzie cisneli sie, przewracali, deptali jedni po drugich, krzyczeli o ratunek, przeskakiwali przez rzedy siedzen i dusili sie w straszliwym tloku, kto bowiem dostal szczesliwa liczbe, mogl wygrac nawet dom z ogrodem, niewolnika, wspaniala odziez lub osobliwe dzikie zwierze, ktore nastepnie sprzedawal do amfiteatru. Czynily sie z tego powodu takie zamety, ze czestokroc pretorianie musieli wprowadzac lad, po kazdym zas rozdawnictwie wynoszono z widowni ludzi z polamanymi rekoma, nogami lub nawet zadeptanych na smierc w scisku. Lecz bogatsi nie brali udzialu w walce o tessery. Augustianie zabawiali sie tym razem widokiem Chilona i przedrwiwaniem z jego daremnych usilowan, by pokazac ludziom, ze na walke i rozlew krwi moze patrzec tak dobrze jak kazdy inny. Prozno jednak nieszczesliwy Grek marszczyl brwi, zagryzal wargi i zaciskal piesci tak, ze az paznokcie wpijaly mu sie w dlonie. Zarowno jego grecka natura, jak i jego osobiste tchorzostwo nie znosily takich widowisk. Twarz mu pobladla, czolo operlilo sie kroplami potu, wargi posinialy, oczy wpadly, zeby poczely szczekac, a cialo chwycila drzaczka. Po ukonczonej walce przyszedl nieco do siebie, lecz gdy wzieto go na jezyki, zdjal go nagly gniew i poczal odgryzac sie rozpaczliwie. - Ha, Greku! Nieznosny ci widok podartej ludzkiej skory - mowil pociagajac go za brode Watyniusz. Chilo zas wyszczerzyl na niego swe dwa ostatnie zolte zeby i odrzekl: - Moj ojciec nie byl szewcem, wiec nie umiem jej latac. - Macte! Habet! - zawolalo kilka glosow. Lecz inni drwili dalej. - Nie on winien, ze zamiast serca ma w piersiach kawal sera! - zawolal Senecjo. - Nie tys winien, ze zamiast glowy masz pecherz - odparl Chilo. - Moze zostaniesz gladiatorem! Dobrze bys wygladal z siecia na arenie. - Gdybym ciebie w nia zlowil, zlowilbym cuchnacego dudka. - A jak bedzie z chrzescijanami? - pytal Festus z Ligurii. - Czy nie chcialbys zostac psem i kasac ich? - Nie chcialbym zostac twoim bratem. - Ty meocki tradzie! - Ty liguryjski mule! - Skora cie swedzi widocznie, ale nie radzec prosic mnie, bym cie podrapal. - Drap sam siebie. Jesli zdrapiesz wlasne pryszcze, zniszczysz, co w tobie jest najlepszego. I w ten sposob oni napadali go, on zas odgryzal sie zjadliwie wsrod powszechnego smiechu. Cezar klaskal w dlonie, powtarzal: "Macte!", i podniecal ich. Po chwili jednak zblizyl sie Petroniusz i dotknawszy rzezbiona w kosci sloniowej laseczka ramienia Greka, rzekl zimno: - To dobrze, filozofie, ales w jednym tylko pobladzil: bogowie stworzyli cie rzezimieszkiem, tys zas zostal demonem, i dlatego nie wytrzymasz! Starzec popatrzyl na niego swymi zaczerwienionymi oczyma, wszelako tym razem nie znalazl jakos gotowej obelgi. Na chwile umilkl, po czym odpowiedzial jakby z pewnym wysileniem: - Wytrzymam!... Ale tymczasem traby daly znac, ze przerwa w widowisku skonczona. Ludzie poczeli opuszczac przedzialy, w ktorych gromadzili sie dla wyprostowania nog i dla rozmowy. Wszczal sie ruch ogolny i zwykle klotnie o zajmowane poprzednio siedzenia. Senatorowie i patrycjusze dazyli do swoich miejsc. Z wolna uciszal sie gwar i amfiteatr przychodzil do ladu. Na arenie pojawila sie gromada ludzi, aby tu i owdzie rozgrabic jeszcze pozlepiane zsiadla krwia grudki piasku. Nadchodzila kolej na chrzescijan. Ale ze bylo to nowe dla ludu widowisko i nikt nie wiedzial, jak sie zachowaja, wszyscy oczekiwali ich z pewnym zaciekawieniem. Nastroj tlumu byl skupiony, spodziewano sie bowiem scen nadzwyczajnych, ale nieprzyjazny. Wszakze ci ludzie, ktorzy mieli sie teraz pojawic, spalili Rzym i odwieczne jego skarby. Wszakze karmili sie krwia niemowlat, zatruwali wody, przeklinali caly rodzaj ludzki i dopuszczali sie najbezecniejszych zbrodni. Rozbudzonej nienawisci nie dosc bylo najsrozszych kar i jesli jaka obawa przejmowala serca, to tylko obawa o to, czy meki dorownaja wystepkom tych zlowrogich skazancow. Tymczasem slonce podnioslo sie wysoko i promienie jego, przecedzone przez purpurowe velarium, napelnily amfiteatr krwawym swiatlem. Piasek przybral barwe ognista i w tych blaskach, w twarzach ludzkich, zarowno jak i w pustce areny, ktora za chwile miala sie zapelnic meka ludzka i zwierzeca wsciekloscia, bylo cos strasznego. Zdawalo sie, iz w powietrzu unosi sie groza i smierc. Tlum, zwykle wesoly, zacial sie pod wplywem nienawisci w milczeniu. Twarze mialy wyraz zawziety. Wtem prefekt dal znak: wowczas pojawil sie ten sam starzec przebrany za Charona, ktory wywolywal na smierc gladiatorow, i przeszedlszy wolnym krokiem przez cala arene, wsrod gluchej ciszy zastukal znow trzykrotnie mlotem we drzwi. W calym amfiteatrze ozwal sie pomruk: - Chrzescijanie! Chrzescijanie!... Zgrzytnely zelazne kraty w ciemnych otworach, rozlegly sie zwykle krzyki mastygolbrow: "Na piasek!" , i w jednej chwili arena zaludnila sie gromadami jakby sylwanow pookrywanych skorami. Wszyscy biegli predko, nieco goraczkowo i wypadlszy na srodek koliska klekali jedni przy drugich z wzniesionymi w gore rekoma. Lud sadzil, ze to jest prosba o litosc, i rozwscieczony takim tchorzostwem poczal tupac, gwizdac, rzucac proznymi naczyniami od wina, poogryzanymi koscmi i ryczec: "Zwierzat! Zwierzat!..." Lecz nagle stalo sie cos nieoczekiwanego. Oto ze srodka kosmatej gromady podniosly sie spiewajace glosy i w tejze chwili zabrzmiala piesn, ktora po raz pierwszy uslyszano w rzymskim cyrku: Christus regnat!... Wowczas zdumienie ogarnelo lud. Skazancy spiewali z oczyma wzniesionymi ku velarium, widziano twarze pobladle, lecz jakby natchnione. Wszyscy zrozumieli, ze ludzie ci nie prosza o litosc i ze zdaja sie nie widziec ni cyrku, ni ludu, ni senatu, ni cezara. "Christus regnat!" rozbrzmiewalo coraz donosniej, a w lawach hen, az do gory, miedzy rzedami widzow niejeden zadawal sobie pytanie: co to sie dzieje i co to jest za Christus, ktory kroluje w ustach tych ludzi majacych umrzec? Ale tymczasem otwarto nowa krate i na arene wypadly z dzikim pedem i szczekaniem cale stada psow: plowych olbrzymich molosow z Peloponezu, pregowatych psow z Pirenejow i podobnych do wilkow kundli z Hibernii, wyglodzonych umyslnie, o zapadlych bokach i krwawych oczach. Wycie i skomlenie napelnilo caly amfiteatr. Chrzescijanie, skonczywszy piesn, kleczeli nieruchomi, jakby skamieniali, powtarzajac tylko jednym jekliwym chorem: "Pro Christo! Pro Christo!" Psy, wyczuwszy ludzi pod skorami zwierzat i zdziwione ich nieruchomoscia, nie smialy sie na nich od razu rzucic. Jedne wspinaly sie na sciany loz, jakby chcialy dostac sie do widzow, drugie biegaly wokolo, szczekajac zazarcie, jakby gonily jakiegos niewidzialnego zwierza. Lud rozgniewal sie. Zawrzaly tysiace glosow: niektorzy z widzow udawali ryk zwierzat, inni szczekali jak psy, inni szczuli we wszystkich jezykach. Amfiteatr zatrzasl sie od wrzaskow. Rozdraznione psy poczely to dopadac do kleczacych, to cofac sie jeszcze, klapiac zebami, az wreszcie jeden z molosow wpil kly w bark kleczacej na przodzie kobiety i pociagnal ja pod siebie. Wowczas dziesiatki ich rzucily sie w srodek, jakby przez wylom. Tlum przestal ryczec, by przypatrywac sie z wieksza uwaga. Wsrod wycia i charkotu slychac jeszcze bylo zalosne glosy meskie i kobiece: "Pro Christo! Pro Christo!", lecz na arenie potworzyly sie drgajace kleby z cial psow i ludzi. Krew plynela teraz strumieniem z porozdzieranych cial. Psy wydzieraly sobie wzajem krwawe ludzkie czlonki. Zapach krwi i poszarpanych wnetrznosci zgluszyl arabskie wonie i napelnil caly cyrk. W koncu juz tylko gdzieniegdzie widac bylo pojedyncze kleczace postacie, ktore wnet pokrywaly ruchome wyjace kupy. Winicjusz, ktory w chwili gdy chrzescijanie wbiegli, podniosl sie i odwrocil, aby zgodnie z obietnica wskazac fossorowi strone, w ktorej miedzy ludzmi Petroniusza byl ukryty Apostol, siadl na powrot i siedzial z twarza czlowieka umarlego, spogladajac szklanymi oczyma na okropne widowisko. Z poczatku obawa, ze fossor mogl sie omylic i ze Ligia moze znajdowac sie miedzy ofiarami, odretwila go zupelnie, lecz gdy slyszal glosy: "Pro Christo!" , gdy widzial meke tylu ofiar, ktore umierajac swiadczyly swej prawdzie i swemu Bogu, ogarnelo go inne poczucie, dojmujace jak najstraszniejszy bol, a jednak nieprzeparte, ze gdy Chrystus sam umarl w mece i gdy gina oto za Niego tysiace, gdy wylewa sie morze krwi, to jedna wiecej kropla nic nie znaczy, i ze grzechem jest nawet prosic o milosierdzie. Ta mysl szla na niego z areny, przenikala go wraz z jekami umierajacych, wraz z zapachem ich krwi. A jednak modlil sie i powtarzal zeschlymi wargami: "Chryste, Chryste, i Twoj Apostol modli sie za nia!" Po czym zapamietal sie, stracil swiadomosc, gdzie jest, zdawalo mu sie tylko, ze krew na arenie wzbiera i wzbiera, ze pietrzy sie i wyplynie z cyrku na caly Rzym. Zreszta nie slyszal nic, ni wycia psow, ni wrzaskow ludu, ni glosow augustianow, ktore nagle poczely wolac: - Chilo zemdlal! - Chilo zemdlal! - powtorzyl Petroniusz zwracajac sie w strone Greka. A ow zemdlal rzeczywiscie i siedzial bialy jak plotno, z zadarta w tyl glowa i z otwartymi szeroko ustami, podobny do trupa. W tej samej chwili poczeto wypychac nowe, obszyte w skory ofiary na arene. Te klekaly natychmiast, jak ich poprzednicy, lecz zmordowane psy nie chcialy ich szarpac. Ledwie kilka ich rzucilo sie na najblizej kleczacych, inne zas pokladlszy sie i podnioslszy w gore okrwawione paszcze, poczely robic bokami i ziajac ciezko. Wowczas zaniepokojony w duszach, ale spity krwia i rozszalaly lud poczal krzyczec przerazliwymi glosami: - Lwow! Lwow! Wypuscic lwy!... Lwy mialy byc zachowane na dzien nastepny, lecz w amfiteatrach lud narzucal swoja wole wszystkim, a nawet i cezarowi. Jeden tylko Kaligula, zuchwaly i zmienny w swych zachceniach, osmielal sie sprzeciwiac, a nawet bywalo, ze przykazywal okladac tlumy kijami, lecz i on najczesciej ulegal. Nero, ktoremu oklaski drozsze byly nad wszystko w swiecie, nie opieral sie nigdy, tym bardziej wiec nie oparl sie teraz, gdy chodzilo o ukojenie rozdraznionych po pozarze tlumow i o chrzescijan, na ktorych chcial zwalic wine kleski. Dal wiec znak, by otworzono cuniculum, co ujrzawszy lud uspokoil sie natychmiast. Uslyszano skrzypienie krat, za ktorymi byly lwy. Psy na ich widok zbily sie w jedna kupe po przeciwleglej stronie kola, skowyczac z cicha, one zas poczely jeden po drugim wytaczac sie na arene, ogromne, plowe, o wielkich kudlatych glowach. Sam cezar zwrocil ku nim swa znudzona twarz i przylozyl szmaragd do oka, aby przygladac sie lepiej. Augustianie przywitali je oklaskiem; tlum liczyl je na palcach, sledzac zarazem chciwie, jakie wrazenie czyni ich widok na kleczacych w srodku chrzescijan, ktorzy znow jeli powtarzac niezrozumiale dla wielu, a drazniace wszystkich slowa: "Pro Christo! Pro Christo!..." Lecz lwy, jakkolwiek wyglodniale, nie spieszyly sie do ofiar. Czerwonawy blask na arenie razil je, wiec mruzyly oczy, jakby olsnione; niektore wyciagaly leniwie swe zlotawe cielska, niektore, rozwierajac paszcze, ziewaly, rzeklbys, chcac pokazac widzom kly straszliwe. Lecz nastepnie zapach krwi i podanych cial, ktorych mnostwo lezalo na arenie, poczal na nie dzialac. Wkrotce ruchy ich staly sie niespokojne, grzywy jezyly sie, nozdrza wciagaly chrapliwie powietrze. Jeden przypadl do trupa kobiety z poszarpana twarza i leglszy przednimi lapami na ciele, jal zlizywac kolczastym jezykiem skrzeple sople, drugi zblizyl sie do chrzescijanina, trzymajacego na reku dziecko obszyte w skore jelonka. Dziecko trzeslo sie od krzyku i placzu, obejmujac konwulsyjnie szyje ojca, ow zas, pragnac mu przedluzyc choc na chwile zycie, staral sie oderwac je od szyi, by podac dalej kleczacym. Lecz krzyk i ruch podraznil lwa. Nagle wydal krotki, urwany ryk, zgniotl dziecko jednym uderzeniem lapy i chwyciwszy w paszcze czaszke ojca zgruchotal ja w mgnieniu oka. Na ten widok wszystkie inne wpadly na gromade chrzescijan. Kilka kobiet nie moglo wstrzymac okrzykow przerazenia, lecz lud zgluszyl je oklaskami, ktore wnet jednak uciszyly sie, albowiem chec patrzenia przemogla. Widziano wowczas rzeczy straszne: glowy znikajace calkowicie w czelusciach paszcz, piersi otwierane na rozciez jednym uderzeniem klow, wyrwane serca i pluca; slyszano trzask kosci w zebach. Niektore lwy, chwyciwszy ofiary za boki lub krzyze, lataly w szalonych skokach po arenie, jakby szukajac zakrytego miejsca, gdzie by mogly je pozrec, inne w walce wzajemnej wspinaly sie na siebie, obejmujac sie lapami jak zapasnicy i napelniajac amfiteatr grzmotem. Ludzie wstawali z miejsc. Inni opuszczajac siedzenia schodzili przedzialami nizej, by widziec lepiej, i tloczyli sie w nich na smierc. Zdawalo sie, ze uniesione tlumy rzuca sie w koncu na sama arene i poczna rozdzierac razem z lwami. Chwilami slychac bylo nieludzki wrzask, chwilami oklaski, chwilami ryk, pomruk, klapanie klow, wycie molosow, chwilami jeki tylko. Cezar, trzymajac szmaragd przy oku, patrzyl teraz uwaznie. Twarz Petroniusza przybrala wyraz niesmaku i pogardy. Chilona poprzednio juz wyniesiono z cyrku. A z cuniculow wypychano coraz nowe ofiary. Z najwyzszego rzedu w amfiteatrze spogladal na nie Piotr Apostol. Nikt na niego nie patrzyl, wszystkie bowiem glowy zwrocone byly ku arenie, wiec wstal i jako niegdys w Korneliuszowej winnicy blogoslawil na smierc i na wiecznosc tym, ktorych miano pochwycic, tak teraz zegnal krzyzem ginacych pod klami zwierzat i ich krew, i ich meke, i martwe ciala, zmienione w nieksztaltne bryly, i dusze ulatujace z krwawego piasku. Niektorzy podnosili ku niemu oczy, a wowczas rozjasnialy sie im twarze i usmiechali sie widzac nad soba, hen, w gorze, znak krzyza. Jemu zas rozdzieralo sie serce i mowil: "O Panie! Badz wola Twoja, bo na chwale Twoja, na swiadectwo prawdy gina te owce moje! Tys mi je pasc rozkazal, wiec zdaje Ci je, a Ty porachuj je, Panie, wez je, zagoj ich rany, ukoj ich bolesc i daj im wiecej jeszcze szczescia, nizli tu meki doznali." I zegnal jednych po drugich, gromade po gromadzie, z miloscia tak wielka, jak gdyby byli jego dziecmi, ktore oddawal wprost w rece Chrystusa. Wtem cezar, czy to z zapamietania, czy chcac, by igrzysko przeszlo wszystko, co dotad widziano w Rzymie, szepnal kilka slow prefektowi miasta, ow zas opusciwszy podium udal sie natychmiast do cuniculow. I nawet lud juz zdumial sie, gdy po chwili ujrzal znow otwierajace sie kraty. Wypuszczono teraz zwierzeta wszelkiego rodzaju: tygrysy znad Eufratu, numidyjskie pantery, niedzwiedzie, wilki, hieny i szakale. Cala arena pokryla sie jakby ruchoma fala skor pregowanych, zoltych, plowych, ciemnych, brunatnych i cetkowanych. Powstal zamet, w ktorym oczy nie mogly nic rozroznic procz okropnego przewracania sie i klebienia grzbietow zwierzecych. Widowisko stracilo pozor rzeczywistosci, a zmienilo sie jakby w orgie krwi, jakby w straszny sen, jakby w potworny majak oblakanego umyslu. Miara byla przebrana. Wsrod rykow, wycia i skowyczenia ozwaly sie tu i owdzie na lawach widzow przerazliwe, spazmatyczne smiechy kobiet, ktorych sily wyczerpaly sie wreszcie. Ludziom uczynilo sie straszno. Twarze zmierzchly. Rozliczne glosy poczely wolac: "Dosyc! Dosyc!" Lecz zwierzeta latwiej bylo wpuscic niz je wypedzic. Cezar znalazl jednak sposob oczyszczenia z nich areny, polaczony z nowa dla ludu rozrywka. We wszystkich przedzialach wsrod law pojawily sie zastepy czarnych, strojnych w piora i zausznice Numidow, z lukami w reku. Lud odgadl, co nastapi, i przywital ich okrzykiem zadowolenia, oni zas zblizyli sie do obrebu i przylozywszy strzaly do cieciw, poczeli szyc z lukow w gromady zwierzat. Bylo to istotnie nowe widowisko. Smukle czarne ciala przechylaly sie w tyl, prezac gietkie luki i wysylajac grot za grotem. Warkot cieciw i swist pierzastych beltow mieszal sie z wyciem zwierzat i okrzykami podziwu widzow. Wilki, niedzwiedzie, pantery i ludzie, ktorzy jeszcze zostali zywi, padali pokotem obok siebie. Tu i owdzie lew, poczuwszy grot w boku, zwracal naglym ruchem zmarszczona z wscieklosci paszcze, by chwycic i zdruzgotac drzewce. Inne jeczaly z bolu. Drobiazg zwierzecy wpadlszy w poploch przebiegal na oslep arene lub bil glowami w kraty, a tymczasem groty warczaly i warczaly ciagle, dopoki wszystko, co zywe, nie leglo w ostatnich drganiach konania. Wowczas na arene wpadly setki niewolnikow cyrkowych, zbrojnych w rydle, lopaty, miotly, taczki, kosze do wynoszenia wnetrznosci i wory z piaskiem. Jedni naplywali za drugimi i na calym kolisku zawrzala goraczkowa czynnosc. Wnet oczyszczono je z trupow, krwi i kalu, przeryto, zrownano i potrzasnieto gruba warstwa swiezego piasku. Za czym wbiegly amorki rozrzucajac listki roz, lilii i przeroznego kwiecia. Zapalono na nowo kadzielnice i zdjeto velarium, bo juz slonce znizylo sie znacznie. Tlumy zas, spogladajac po sobie ze zdziwieniem, zapytywaly sie wzajem, co za widowisko czeka je jeszcze w dniu dzisiejszym. Jakoz czekalo takie, ktorego nikt sie nie spodziewal. Oto cezar, ktory od niejakiego czasu opuscil podium, ukazal sie nagle na ukwieconej arenie, przybrany w purpurowy plaszcz i zloty wieniec. Dwunastu spiewakow, z cytrami w reku, postepowalo za nim, on zas, dzierzac srebrna lutnie, wystapil uroczystym krokiem na srodek i skloniwszy sie kilkakrotnie widzom, podniosl ku niebu oczy i czas jakis stal tak, jakby oczekujac na natchnienie. Po czym uderzyl w struny i zaczal spiewac: O promienisty Lety synu, Wladco Tenedu, Killi, Chryzy, Tyzes to, majac w pieczy swej Ilionu swiety grod, Mogl go gniewowi Achiwow zdac I scierpiec, by swiete oltarze, Plonace wiecznie ku twej czci, Zbryzgala Trojan krew? Do ciebie starcy drzace dlonie, O Srebrnoluki, w dal godzacy, Do ciebie matki z glebi lon Wznosily lzawy glos, Bys nad ich dziecmi litosc mial; I glaz by skargi te wzruszyly, A tys mniej czuly byl niz glaz, Sminteju na ludzki bol!... Piesn przechodzila z wolna w zalosna, pelna bolu elegie. W cyrku uczynila sie cisza. Po chwili cezar, sam wzruszony, poczal spiewac dalej: Moglzes formingi boskiej brzmieniem Zgluszyc lamenty serc i krzyk, Gdy oko jeszcze dzis Zachodzi lza, jak rosa kwiat, Na dzwiek posepny piesni tej, Co wskrzesza z prochu i popiolow Pozogi, kleski, zguby dzien... - Sminteju, gdzies wowczas byl? Tu glos mu zadrgal i zwilgotnialy oczy. Na rzesach westalek ukazaly sie lzy, lud sluchal cicho, zanim wybuchnal dlugo nie ustajaca burza oklaskow. Tymczasem z zewnatrz przez otwarte dla przewiewu vomitoria dochodzilo skrzypienie wozow, na ktorych skladano krwawe szczatki chrzescijan, mezczyzn, kobiet i dzieci, aby je wywiezc do strasznych dolow, zwanych puticuli. A Piotr Apostol objal rekoma swa biala drzaca glowe i wolal w duchu: "Panie! Panie! Komus Ty oddal rzad nad swiatem? I przecz chcesz zalozyc swa stolice w tym miescie?" Tymczasem slonce znizylo sie ku zachodowi i zdawalo sie sie roztapiac w zorzach wieczornych. Widowisko bylo skonczone. Tlumy poczely opuszczac amfiteatr i wylewac sie przez wyjscia, zwane vomitoriami, na miasto. Augustianie tylko zwloczyli, czekajac, zanim przeplynie fala. Cala gromada ich, opusciwszy swe miejsca, zebrala sie przy podium, w ktorym cezar ukazal sie znowu, by sluchac pochwal. Jakkolwiek widzowie nie szczedzili mu oklaskow zaraz po ukonczeniu piesni, dla niego nie bylo to dosyc, spodziewal sie bowiem zapalu dochodzacego do szalenstwa. Na prozno tez brzmialy teraz hymny pochwalne, prozno westalki calowaly jego "boskie" dlonie, a Rubria schylila sie przy tym tak, ze az rudawa jej glowa dotknela jego piersi. Nero nie byl zadowolony i nie umial tego ukryc. Dziwilo go tez i niepokoilo zarazem, ze Petroniusz zachowuje milczenie. Jakies pochwalne, a zarazem trafnie podnoszace zalety piesni slowo z jego ust byloby mu w tej chwili wielka pociecha. Wreszcie, nie mogac wytrzymac, skinal na niego, a gdy ow wszedl do podium, rzekl: - Powiedz... A Petroniusz odrzekl zimno: - Milcze, bo nie moge znalezc slow. Przeszedles sam siebie. - Tak i mnie sie zdawalo, a jednak ten lud?... - Czy mozesz zadac od mieszancow, aby sie znali na poezji? - Wiec zauwazyles i ty, ze nie podziekowano mi tak, jakem zasluzyl? - Bos obral zla chwile. - Dlaczego? - Dlatego, ze mozgi zaczadzone zaduchem krwi nie moga sluchac uwaznie. Nero zacisnal piesci i odrzekl: - Ach, ci chrzescijanie! Spalili Rzym, a teraz krzywdza i mnie. Jakiez jeszcze kary dla nich wymysle? Petroniusz spostrzegl, ze idzie zla droga i ze slowa jego odnosza skutek wprost przeciwny temu, jaki zamierzyl osiagnac, wiec chcac odwrocic umysl cezara w inna strone, pochylil sie ku niemu i szepnal: - Piesn twoja jest cudna, ale uczynie ci tylko jedna uwage: w czwartym wierszu trzeciej strofy metryka pozostawia cos do zyczenia. A Nero oblal sie rumiencem wstydu, jakby schwytany na haniebnym uczynku, spojrzal z przestrachem i odpowiedzial rowniez cicho: - Ty wszystko zauwazysz!... Wiem!... Przerobie!... Ale nikt wiecej nie spostrzegl? Prawda? Ty zas, na milosc bogow, nie mow nikomu... jesli... ci zycie mile... Na to Petroniusz zmarszczyl brwi i odpowiedzial jakby z wybuchem nudy i zniechecenia: - Mozesz mnie, boski, skazac na smierc, jesli ci zawadzam, ale mnie nia nie strasz, bo bogowie najlepiej wiedza, czy sie jej boje. I tak mowiac poczal patrzec wprost w oczy cezara, ow zas po chwili odrzekl: - Nie gniewaj sie... Wiesz, ze cie kocham... "Zly znak" - pomyslal Petroniusz. - Chcialem was prosic dzis na uczte - mowil dalej Nero - ale sie wole zamknac i polerowac ow przeklety wiersz trzeciej strofy. Procz ciebie mogl blad zauwazyc jeszcze Seneka, a moze i Sekundus Karynas, ale sie ich pozbede zaraz. To rzeklszy zawolal Seneki i oswiadczyl mu, ze wraz z Akratusem i Sekundem Karynem wysyla go do Italii i do wszystkich prowincji po pieniadze, ktore nakazuje im sciagnac z miast, ze wsi, ze slynnych swiatyn, slowem zewszad, gdzie tylko mozna je bedzie znalezc lub wycisnac. Lecz Seneka, ktory zrozumial, ze powierzaja mu czynnosc lupiezcy, swietokradcy i rozbojnika, odmowil wrecz. - Musze jechac na wies, panie - rzekl - i tam czekac smierci, gdyz jestem stary i nerwy moje sa chore. Iberyjskie nerwy Seneki, silniejsze od Chilonowych, nie byly moze chore, ale zdrowie jego bylo w ogole zle, albowiem wygladal jak cien i glowa w ostatnich czasach zbielala mu zupelnie. Nero tez, spojrzawszy na niego, pomyslal, ze moze istotnie niedlugo bedzie czekal na jego smierc, i odrzekl: - Nie chce narazac cie na podroz, jeslis chory, ale ze z milosci, jaka mam dla ciebie, chce cie miec blisko, wiec zamiast wyjechac na wies, zamkniesz sie w twoim domu i nie bedziesz go opuszczal. Po czym rozsmial sie i rzekl: - Gdy posle Akratusa i Karynasa samych, to jakobym posial wilki po owce. Kogoz nad nimi przeloze? - Przeloz mnie, panie! - rzekl Domicjusz Afer. - Nie! Nie chce sciagnac na Rzym gniewu Merkurego, ktorego zawstydzilibyscie zlodziejstwem. Potrzeba mi jakiegos stoika, jak Seneka lub jak moj nowy przyjaciel-filozof, Chilo. To rzeklszy poczal sie ogladac i spytal: - A co sie stalo z Chilonem? Chilo zas, ktory otrzezwiawszy na swiezym powietrzu wrocil do amfiteatru na piesn cezara, przysunal sie i rzekl: - Jestem, swietlisty plodzie slonca i ksiezyca. Bytem chory, ale twoj spiew uzdrowil mnie. - Posle cie do Achai - rzekl Nero. - Ty musisz wiedziec co do grosza, ile tam jest w kazdej swiatyni. - Uczyn tak, Zeusie, a bogowie zloza ci taka danine, jakiej nigdy nikomu nie zlozyli. - Uczynilbym tak, ale nie chce cie pozbawiac widoku igrzysk. - Baalu!... - rzekl Chilo. Lecz augustianie radzi, ze humor cezara poprawil sie, poczeli sie smiac i wolac: - Nie, panie! Nie pozbawiaj tego meznego Greka widoku igrzysk. - Ale pozbaw mnie, panie, widoku tych krzykliwych kapitolinskich gesiat, ktorych mozgi, razem wziete, nie napelnilyby zoledziowej miseczki - odparl Chilo. - Pisze oto, pierworodny synu Apollina, hymn po grecku na twoja czesc i dlatego chce spedzic kilka dni w swiatyni muz, aby je blagac o natchnienie. - O, nie! - zawolal Nero. - Chcesz sie wykrecic od nastepnych widowisk! Nic z tego! - Przysiegam ci, panie, ze pisze hymn. - Wiec bedziesz go pisal w nocy. Blagaj Diane o natchnienie, to przecie siostra Apollina. Chilo spuscil glowe spogladajac ze zloscia na obecnych, ktorzy znowu zaczeli sie smiac. Cezar zas, zwrociwszy sie do Senecjona i do Suiliusza Nerulina, rzekl: - Wyobrazcie sobie, ze z przeznaczonych na dzis chrzescijan zaledwie z polowa zdolalismy sie zalatwic. Na to stary Akwilus Regulus, wielki znawca rzeczy tyczacych amfiteatru, pomyslal chwile i ozwal sie: - Te widowiska, w ktorych wystepuja ludzie sine armis et sine arte, trwaja prawie rownie dlugo, a mniej zajmuja. - Kaze im dawac bron - odpowiedzial Nero. Lecz przesadny Westynus zbudzil sie nagle z zamyslenia i spytal tajemniczym glosem: - Czy uwazaliscie, ze oni cos widza umierajac? Patrza w gore i umieraja jakby bez cierpien. Jestem pewny, ze oni cos widza... To rzeklszy podniosl oczy ku otworowi amfiteatru, nad ktorym juz noc poczela rozciagac swoje nabite gwiazdami velarium. Inni jednak odpowiedzieli smiechami i zartobliwymi przypuszczeniami, co chrzescijanie moga widziec w chwili smierci. Tymczasem cezar dal znak niewolnikom trzymajacym pochodnie i opuscil cyrk, a za nim westalki, senatorowie, urzednicy i augustianie. Noc byla jasna, ciepla. Przed cyrkiem snuly sie jeszcze tlumy, ciekawe widziec odjazd cezara, ale jakies posepne i milczace. Tu i owdzie ozwal sie poklask i scichl zaraz. Ze spoliarium skrzypiace wozy wywozily wciaz krwawe szczatki chrzescijan. Petroniusz i Winicjusz odbywali droge w milczeniu. Dopiero w poblizu willi Petroniusz spytal: - Czy myslales o tym, com ci powiedzial? - Tak jest - odrzekl Winicjusz. - Czy ty wierzysz, ze teraz i dla mnie to jest sprawa najwiekszej wagi? Musze ja uwolnic wbrew cezarowi i Tygellinowi. To jest jakby walka, w ktorej zawzialem sie zwyciezyc, to jest jakby gra, w ktorej chce wygrac chocby kosztem wlasnej skory... Dzisiejszy dzien utwierdzil mnie jeszcze w przedsiewzieciu. - Niech ci Chrystus zaplaci! - Obaczysz. Tak rozmawiajac staneli przed drzwiami willi i wysiedli z lektyki. W tej chwili jakas ciemna postac zblizyla sie do nich i spytala: - Czy tu jest szlachetny Winicjusz? - Tak - odrzekl trybun - czego chcesz? - Jestem Nazariusz, syn Miriam; ide z wiezienia i przynosze ci wiadomosc o Ligii. Winicjusz oparl mu reke na ramieniu i przy blasku pochodni poczal mu patrzec w oczy, nie mogac przemowic ani slowa, ale Nazariusz odgadl zamierajace na jego wargach pytanie i odrzekl: - Zyje dotad. Ursus przysyla mnie do ciebie, panie, aby ci powiedziec, ze ona w goraczce modli sie i powtarza imie twoje. A Winicjusz odrzekl: - Chwala Chrystusowi, ktory mi ja wrocic moze. Po czym wziawszy Nazariusza poprowadzil go do biblioteki. Po chwili jednak nadszedl i Petroniusz, aby slyszec ich rozmowe. - Choroba ocalila ja od hanby, bo kaci boja sie - mowil mlody chlopiec. - Ursus i Glaukus lekarz czuwaja nad nia dzien i noc. - Czy stroze zostali ciz sami? - Tak, panie, i ona jest w ich izbie. Ci wiezniowie, ktorzy byli w dolnych wiezieniach, pomarli wszyscy na goraczke lub podusili sie w zaduchu. - Ktos ty jest? - zapytal Petroniusz. - Szlachetny Winicjusz mnie zna. Jestem synem wdowy, u ktorej mieszkala Ligia. - I chrzescijaninem? Chlopiec spojrzal pytajacym wzrokiem na Winicjusza, ale widzac, ze ow modli sie w tej chwili, podniosl glowe i rzekl: - Tak jest. - Jakim sposobem mozesz wchodzic swobodnie do wiezienia? - Najalem sie, panie, do wynoszenia cial zmarlych, a uczynilem to umyslnie, aby przychodzic z pomoca braciom moim i przynosic im wiesci z miasta. Petroniusz poczal sie przypatrywac uwazniej slicznej twarzy chlopca, jego blekitnym oczom i czarnym, bujnym wlosom, po czym spytal: - Z jakiego kraju jestes, pachole? - Jestem Galilejczykiem, panie. - Czy chcialbys, by Ligia byla wolna? Chlopiec podniosl oczy w gore: - Chocbym sam mial potem umrzec. Wtem Winicjusz przestal sie modlic i rzekl: - Powiedz strozom, by wlozyli ja do trumny jak umarla. Ty dobierz pomocnikow, ktorzy w nocy wyniosa ja razem z toba. W poblizu Cuchnacych Dolow znajdziecie czekajacych z lektyka ludzi, ktorym oddacie trumne. Strozom obiecaj ode mnie, ze dam im tyle zlota, ile kazdy w plaszczu zdola uniesc. I gdy tak mowil, twarz jego stracila zwykla martwote, zbudzil sie w nim zolnierz, ktoremu nadzieja wrocila dawna energie. Nazariusz zas splonal z radosci i wznioslszy rece zawolal: - Niech Chrystus uzdrowi ja, albowiem bedzie wolna. - Mniemasz, ze stroze sie zgodza? - spytal Petroniusz. - Oni, panie? Byle wiedzieli, ze nie spotka ich za to kara i meka! - Tak jest! - rzekl Winicjusz. - Stroze chcieli sie zgodzic nawet na jej ucieczke, tym bardziej pozwola ja wyniesc jako umarla. - Jest wprawdzie czlowiek - rzekl Nazariusz - ktory sprawdza rozpalonym zelazem, czy ciala, ktore wynosimy, sa martwe. Ale ten bierze nawet po kilka sestercji za to, by nie dotykal zelazem twarzy zmarlych. Za jeden aureus dotknie trumny, nie ciala. - Powiedz mu, ze dostanie pelna kapse aureusow - rzekl Petroniusz. Ale czy potrafisz dobrac pewnych pomocnikow? - Potrafie dobrac takich, ktorzy by za pieniadze sprzedali wlasne zony i dzieci. - Gdzie ich znajdziesz? - W samym wiezieniu lub na miescie. Stroze, raz zaplaceni, wprowadza, kogo zechce. - W takim razie wprowadzisz jako najemnika mnie - rzekl Winicjusz. Lecz Petroniusz poczal mu odradzac z cala stanowczoscia, aby tego nie czynil. Pretorianie mogliby go poznac nawet w przebraniu i wszystko mogloby przepasc. "Ani w wiezieniu, ani przy Cuchnacych Dolach! - mowil. - Trzeba, zeby wszyscy, i cezar, i Tygellinus, byli przekonani, ze ona umarla, inaczej bowiem nakazaliby w tej chwili poscig. Podejrzenia mozemy uspic tylko w ten sposob, ze gdy ja wywioza w Gory Albanskie lub dalej, do Sycylii, my zostaniemy w Rzymie. W tydzien lub dwa dopiero ty zachorujesz i wezwiesz Neronowego lekarza, ktory ci kaze wyjechac w gory. Wowczas polaczycie sie, a potem..." Tu zamyslil sie na chwile, a nastepnie machnawszy dlonia rzekl: - Potem nadejda moze inne czasy. - Niech Chrystus zmiluje sie nad nia - rzekl Winicjusz - bo ty mowisz o Sycylii, a ona jest chora i moze umrzec... - Umiescimy ja tymczasem blizej. Ja uleczy samo powietrze, bylesmy ja wyrwali z wiezienia. Zali nie masz gdzie w gorach jakiego dzierzawcy, ktoremu moglbys zaufac? - Tak jest! Mam! Tak! - odpowiedzial spiesznie Winicjusz. - Jest okolo Corioli w gorach czlowiek pewny, ktory mnie na reku nosil, gdym byl jeszcze dzieckiem, i ktory miluje mnie dotychczas. Petroniusz podal mu tabliczki. - Napisz do niego, by tu przybyl jutro. Gonca wysle natychmiast. To rzeklszy zawolal przelozonego atrium i wydal mu odpowiednie rozkazy. W kilka chwil pozniej konny niewolnik ruszyl na noc do Corioli. - Chcialbym - rzekl Winicjusz - by Ursus towarzyszyl jej w drodze... Bylbym spokojniejszy... - Panie - rzekl Nazariusz - czlowiek to nadludzkiej sily, ktory wylamie krate i pojdzie za nia. Jest jedno okno nad stroma, wysoka sciana, pod ktorym straz nie stoi. Przyniose Ursusowi sznur, a reszty on sam dokona. - Na Herkulesa! - rzekl Petroniusz. - Niech sie wyrywa, jak mu sie podoba, ale nie razem z nia i nie w dwa lub trzy dni po niej, bo poszliby za nim i odkryli jej schronienie. Na Herkulesa! Czy chcecie zgubic siebie i ja? Zakazuje wam wspominac mu o Corioli albo umywam rece. Oni obaj uznali slusznosc jego uwagi i umilkli. Po czym Nazariusz poczal sie zegnac, obiecujac przyjsc nazajutrz o swicie. Ze strozami mial nadzieje ulozyc sie jeszcze tej nocy, ale przedtem chcial wpasc do matki, ktora z powodu niepewnych i strasznych czasow nie miala o niego chwili spokoju. Pomocnika postanowil po namysle nie szukac na miescie, ale wynalezc i przekupic jednego sposrod tych, ktorzy wraz z nim wynosili trupy z wiezienia. Na samym odchodnym jednak zatrzymal sie jeszcze i wziawszy na strone Winicjusza poczal mu szeptac: - Panie, nie wspomne o naszym zamiarze nikomu, nawet matce, ale Piotr Apostol obiecal przyjsc do nas z amfiteatru i jemu powiem wszystko. - Mozesz w tym domu mowic glosno - odpowiedzial Winicjusz. - Piotr Apostol byl w amfiteatrze z ludzmi Petroniusza. Zreszta sam pojde z toba. I kazal podac sobie plaszcz niewolniczy, po czym wyszli. Petroniusz odetchnal gleboko. "Zyczylem sobie - myslal - aby umarla na te goraczke, bo dla Winicjusza byloby to jeszcze najmniej straszne. Ale teraz gotowem ofiarowac zloty trojnog Eskulapowi w zamian za jej uzdrowienie... Ach, ty, Ahenobarbie, chcesz sobie wyprawic widowisko z bolesci kochanka! Ty, Augusto, naprzod zazdroscilas pieknosci dziewczynie, a teraz pozarlabys ja na surowo, dlatego, ze zginal twoj Rufius... Ty, Tygellinie, chcesz ja zgubic na zlosc mnie!... Zobaczymy. Ja wam mowie, ze oczy wasze nie ujrza jej na arenie, bo albo umrze wlasna smiercia, albo ja wam wyrwe jak psom z paszczek... I wyrwe tak, ze nie bedziecie o tym wiedzieli, a potem ilekroc na was spojrze, tylekroc pomysle: oto glupcy, ktorych wywiodl w pole Petroniusz..." I rad z siebie, przeszedl do triclinium, gdzie wraz z Eunice zasiadl do wieczerzy. Lektor czytal przez ten czas sielanki Teokryta. Na dworze wiatr napedzil chmur od strony Sorakte i nagla burza zmacila cisze pogodnej nocy letniej. Od czasu do czasu grzmoty rozlegaly sie na siedmiu wzgorzach, oni zas, lezac obok siebie za stolem, sluchali sielskiego poety, ktory w spiewnym doryckim narzeczu opiewal milosc pasterzy, a nastepnie, uspokojeni, gotowali sie do slodkiego spoczynku. Przedtem jednak jeszcze wrocil Winicjusz. Petroniusz dowiedziawszy sie o jego powrocie wyszedl do niego i spytal: - Coz?... Czy nie uradziliscie czego nowego i czy Nazariusz poszedl juz do wiezienia? - Tak - odpowiedzial mlody czlowiek rozgarniajac wlosy przemoczone od dzdzu. - Nazariusz poszedl ulozyc sie ze strozami, a ja widzialem Piotra, ktory mi nakazal modlic sie i wierzyc. - To dobrze. Jesli wszystko pojdzie pomyslnie, nastepnej nocy mozna ja bedzie wyniesc... - Dzierzawca z ludzmi powinien byc na swit. - To krotka droga. Spocznij teraz. Lecz Winicjusz uklakl w swym cubiculum i poczal sie modlic. O wschodzie slonca przybyl spod Corioli dzierzawca Niger przywiodlszy ze soba zgodnie z zaleceniem Winicjusza muly, lektyke i czterech pewnych ludzi, wybranych spomiedzy niewolnikow brytanskich, ktorych zreszta zostawil przezornie w gospodzie na Suburze. Winicjusz, ktory czuwal cala noc, wyszedl na jego spotkanie, ow zas wzruszyl sie na widok mlodego pana i calujac jego rece i oczy rzekl: - Drogi, czys chory, czy tez zmartwienia wyssaly ci krew z oblicza, albowiem ledwiem cie mogl na pierwsze wejrzenie rozpoznac? Winicjusz zabral go do wewnetrznej kolumnady, zwanej ksystem, i tam przypuscil go do tajemnicy. Niger sluchal ze skupiona uwaga i na jego czerstwej, ogorzalej twarzy znac bylo wielkie wzruszenie, nad ktorym nie staral sie nawet zapanowac. - Wiec ona jest chrzescijanka? - zawolal. I poczal patrzec badawczo w twarz Winicjusza, a ten odgadl widocznie, o co pyta go wzrok wiesniaka, albowiem odrzekl: - I ja jestem chrzescijaninem... Wowczas w oczach Nigra blysnely lzy; przez chwile milczal, nastepnie wznioslszy do gory rece rzekl: - O, dzieki ci, Chryste, izes zdjal bielmo z najdrozszych mi w swiecie oczu. Po czym objal glowe Winicjusza i placzac ze szczescia, poczal calowac jego czolo. W chwile pozniej nadszedl Petroniusz prowadzac ze soba Nazariusza. - Dobre wiesci! - rzekl z dala. Jakoz wiesci byly dobre. Naprzod Glaukus lekarz zareczal za zycie Ligii, jakkolwiek miala tez sama goraczke wiezienna, na ktora i w Tullianum, i po innych wiezieniach umieraly codziennie setki ludzi. Co do strozow i co do czlowieka, ktory sprawdzal smierc rozpalonym zelazem, nie bylo najmniejszej trudnosci. Pomocnik, Attys, byl juz rowniez ugodzony. - Poczynilismy otwory w trumnie tak, aby chora mogla oddychac - mowil Nazariusz. - Cale niebezpieczenstwo w tym, by nie jeknela lub nie odezwala sie w chwili, gdy bedziemy przechodzili kolo pretorianow. Ale ona jest oslabiona bardzo i od rana lezy z zamknietymi oczyma. Zreszta Glaukus da jej napoj usypiajacy, ktory sam urzadzi z przyniesionych przeze mnie z miasta lekarstw. Wieko trumny nie bedzie przybite. Podniesiecie je latwo i zabierzecie chora do lektyki, my zas wlozymy do trumny podluzny wor z piaskiem, ktory miejcie gotowy. Winicjusz sluchajac tych slow blady byl jak plotno, lecz sluchal z tak natezona uwaga, iz zdawal sie naprzod odgadywac, co Nazariusz ma powiedziec. - Czy innych jakich cial nie beda wynosili z wiezienia? - zapytal Petroniusz. - Zmarlo dzisiejszej nocy kolo dwudziestu ludzi, a do wieczora umrze jeszcze kilkunastu - odrzekl chlopiec - my musimy isc wraz z calym orszakiem, ale bedziemy sie ociagali, by zostac w tyle. Na pierwszym skrecie towarzysz moj umyslnie zakuleje. W ten sposob pozostanie znacznie za innymi. Wy czekajcie nas kolo malej swiatyni Libityny. Oby Bog dal noc jak najciemniejsza. - Bog da - rzekl Niger. - Wczoraj byl wieczor jasny, a potem nagle zerwala sie burza. Dzis niebo znow pogodne, ale parno od rana. Co noc teraz beda bywaly dzdze i burze. - Czy idziecie bez swiatel? - spytal Winicjusz. - Na przedzie tylko niosa pochodnie. Wy na wszelki wypadek badzcie kolo swiatyni Libityny, jak tylko sie sciemni, chociaz wynosimy zwykle trupy dopiero przed sama polnoca. Umilkli, slychac bylo tylko spieszny oddech Winicjusza. Petroniusz zwrocil sie do niego. - Mowilem wczoraj - rzekl - ze najlepiej by bylo, gdybysmy obaj pozostali w domu. Teraz jednak widze, ze mnie samemu niepodobna bedzie usiedziec... Zreszta, gdyby chodzilo o ucieczke, trzeba by zachowywac wiecej ostroznosci, ale skoro ja wyniosa jako umarla, zdaje sie, ze nikomu najmniejsze podejrzenie nie przejdzie przez glowe. - Tak! Tak! - odpowiedzial Winicjusz. - Ja musze tam byc. Sam ja wyjme z trumny. - Gdy raz bedzie w moim domu pod Corioli, odpowiadam za nia - rzekl Niger. Na tym skonczyla sie rozmowa. Niger udal sie do gospody, do swoich ludzi. Nazariusz, zabrawszy pod tunike kiese ze zlotem, wrocil do wiezienia. Dla Winicjusza rozpoczal sie dzien pelen niepokoju, goraczki, trwogi i oczekiwania. - Sprawa powinna sie udac, bo jest dobrze pomyslana - mowil mu Petroniusz. - Lepiej niepodobna bylo wszystkiego ulozyc. Ty musisz udawac strapionego i chodzic w ciemnej todze. Ale cyrkow jednak nie opuszczaj. Niech cie widza... Tak wszystko obmyslane, ze nie moze byc zawodu. Ale! Wszakze jestes zupelnie pewny twego dzierzawcy? - To chrzescijanin - odrzekl Winicjusz. Petroniusz spojrzal na niego ze zdziwieniem, po czym jal ruszac ramionami i mowic jakby sam do siebie: - Na Polluksa! Jak sie to jednak szerzy! I jak sie trzyma dusz ludzkich!... Pod taka groza ludzie wyrzekliby sie od razu wszystkich bogow rzymskich, greckich i egipskich. To jednak dziwne... Na Polluksa!... Gdybym wierzyl, ze cos jeszcze na swiecie od naszych bogow zalezy, obiecalbym teraz kazdemu po szesc bialych bykow, a kapitolinskiemu Jowiszowi dwanascie... Ale i ty nie szczedz obietnic twojemu Chrystusowi... - Ja Mu oddalem dusze - odparl Winicjusz. I rozeszli sie. Petroniusz wrocil do cubiculum. Winicjusz zas poszedl spogladac z dala na wiezienie, stamtad zas udal sie az na stok Watykanskiego wzgorza, do owej chaty fossora, w ktorej z rak Apostola otrzymal chrzest. Zdawalo mu sie, ze w tej chacie Chrystus wyslucha go predzej niz gdziekolwiek indziej, wiec odnalazlszy ja i rzuciwszy sie na ziemie, wytezyl wszystkie sily swej zbolalej duszy w modlitwie o litosc i zapamietal sie w niej tak, ze zapomnial, gdzie jest i co sie z nim dzieje. Po poludniu juz zbudzil go odglos trab, dochodzacy od strony Neronowego cyrku. Wyszedl wowczas z chaty i poczal spogladac naokol oczyma jakby swiezo ocknietymi ze snu. Na swiecie byl upal i cisza, przerywana tylko czasem przez dzwiek spizu, a ciagle przez zapamietale ksykanie konikow polnych. Powietrze uczynilo sie parne; niebo nad miastem bylo jeszcze blekitne, ale w stronie Gor Sabinskich zbieraly sie nisko u brzegu widnokregu ciemne chmury. Winicjusz wrocil do domu. W atrium czekal na niego Petroniusz. - Bylem na Palatynie - rzekl. - Pokazalem sie tam umyslnie i zasiadlem nawet do kosci. U Anicjusza jest wieczorem uczta, zapowiedzialem, ze przyjdziemy, ale dopiero po polnocy, gdyz przedtem musze sie wyspac. Jakoz bede, a dobrze by bylo, gdybys i ty byl. - Czy nie bylo jakich wiadomosci od Nigra albo od Nazariusza? - spytal Winicjusz. - Nie. Zobaczymy ich dopiero o polnocy. Uwazales, ze zapowiada sie burza? - Tak. Jutro ma byc widowisko z chrzescijan ukrzyzowanych, moze jednak deszcz przeszkodzi. To rzeklszy, zblizyl sie i, dotknawszy ramienia Winicjusza, rzekl. - Ale jej nie zobaczysz na krzyzu, tylko w Corioli. Na Kastora! Nie oddalbym tej chwili, w ktorej ja uwolnimy, za wszystkie gemmy w Rzymie. Wieczor juz blisko... Jakoz wieczor sie zblizal, a ciemnosc poczela ogarniac miasto wczesniej niz zwykle, z powodu chmur, ktore zakryly caly widnokrag. Z nadejsciem wieczora spadl deszcz duzy, ktory parujac na rozpalonych przez dzienny upal kamieniach napelnil mgla ulice miasta. Potem na przemian to czynilo sie cicho, to znow przechodzily krotkie ulewy. - Spieszmy sie - rzekl wreszcie Winicjusz. - Z powodu burzy moga wczesniej wywiezc ciala z wiezienia. - Czas! - odpowiedzial Petroniusz. I wziawszy galijskie plaszcze z kapturami, wyszli przez drzwiczki od ogrodu na ulice. Petroniusz uzbroil sie takze w krotki rzymski noz, zwany sica, ktory bral zawsze ze soba na nocne wyprawy. Miasto bylo z powodu burzy puste. Od czasu do czasu blyskawica rozdzierala chmury, oswiecajac jaskrawym blaskiem swieze sciany nowo wzniesionych lub budujacych sie dopiero domow i mokre plyty kamienne, ktorymi wylozone byly ulice. Przy takim swietle ujrzeli wreszcie po dosc dlugiej drodze kopiec, na ktorym stala malenka swiatynka Libityny, a pod kopcem grupe zlozona z mulow i koni. - Niger! - zawolal cicho Winicjusz. - Jestem, panie! - ozwal sie glos wsrod dzdzu. - Wszystko gotowe? - Tak jest, drogi. Jak tylko sciemnilo sie, bylismy na miejscu. Ale schroncie sie pod okop, bo przemokniecie na wskros. Co za burza! Sadze, ze spadna grady. Jakoz obawa Nigra sprawdzila sie, gdyz niebawem poczal sypac grad, z poczatku drobny, po czym coraz grubszy i gestszy. Powietrze oziebilo sie natychmiast. Oni zas stojac pod okopem, zakryci od wiatru i lodowych pociskow, rozmawiali znizonymi glosami. - Chocby nas kto ujrzal - mowil Niger - nie powezmie zadnych podejrzen, wygladamy bowiem na ludzi, ktorzy chca przeczekac burze. Ale boje sie, zeby nie odlozono wynoszenia trupow do jutra. - Grad nie bedzie padal dlugo - rzekl Petroniusz. - Musimy czekac chocby do brzasku. Jakoz czekali nasluchujac, czy nie doleci ich odglos pochodu. Grad przeszedl istotnie, ale zaraz potem poczela szumiec ulewa. Chwilami zrywal sie wiatr i niosl od strony Cuchnacych Dolow straszna won rozkladajacych sie cial, ktore grzebano plytko i niedbale. Wtem Niger rzekl: - Widze przez mgle swiatelko... Jedno, dwa, trzy... to pochodnie! I zwrocil sie do ludzi: - Baczyc, by muly nie parskaly!... - Ida! - rzekl Petroniusz. Jakoz swiatla stawaly sie coraz wyrazniejsze. Po chwili mozna bylo juz odroznic chwiejace sie pod powiewem plomienie pochodni. Niger poczal sie zegnac znakiem krzyza i modlic. Tymczasem posepny korowod przyciagnal blizej i wreszcie, zrownawszy sie z swiatynka Libityny, zatrzymal sie. Petroniusz, Winicjusz i Niger przycisneli sie w milczeniu do kopca, nie rozumiejac, co to znaczy. Lecz tamci zatrzymali sie tylko dlatego, by poobwiazywac sobie twarze i usta szmatami dla ochrony od duszacego smrodu, ktory przy samych puticuli byl wprost nie do zniesienia, po czym podniesli nosze z trumnami i poszli dalej. Jedna tylko trumna zatrzymala sie naprzeciw swiatynki. Winicjusz skoczyl ku niej, a za nim Petroniusz, Niger i dwaj niewolnicy brytanscy z lektyka. Lecz nim dobiegli, w ciemnosci dal sie slyszec pelen bolu glos Nazariusza: - Panie, przeniesli ja wraz z Ursusem do Eskwilinskiego wiezienia... My niesiem inne cialo! A ja porwali przed polnoca!... Petroniusz, wrociwszy do domu, posepny byl jak burza i nie probowal nawet pocieszac Winicjusza. Rozumial, ze o wydobyciu Ligii z Eskwilinskich podziemi nie ma co i marzyc. Odgadywal, ze prawdopodobnie dlatego przeniesiono ja z Tullianum, by nie umarla z goraczki i by nie uniknela przeznaczonego jej amfiteatru. Ale to wlasnie byl dowod, ze czuwano nad nia i strzezono jej pilniej niz innych. Petroniuszowi zal bylo do glebi duszy i jej, i Winicjusza, lecz procz tego nurtowala go i ta mysl, ze po raz pierwszy w zyciu cos mu sie nie udalo i ze po raz pierwszy zostal zwyciezony w walce. "Fortuna zdaje sie mnie opuszczac - mowil sobie - ale bogowie myla sie, jesli sadza, ze zgodze sie na takie na przyklad zycie jak jego." Tu spojrzal na Winicjusza, ktory rowniez patrzyl na niego rozszerzonymi zrenicami. - Co tobie? Ty masz goraczke? - rzekl Petroniusz. Ow zas odpowiedzial jakims dziwnym, zlamanym i powolnym glosem, jakby chorego dziecka: - A ja wierze, ze On moze mi ja powrocic. Nad miastem cichly ostatnie grzmoty burzy. Trzydniowy deszcz, zjawisko wyjatkowe w Rzymie podczas lata, i grady, padajace wbrew przyrodzonemu porzadkowi nie tylko w dzien i wieczorami, ale nawet wsrod nocy, przerwaly widowiska. Lud poczal trwozyc sie. Przepowiadano nieurodzaj na winograd, a gdy pewnego popoludnia piorun stopil na Kapitolu brazowy posag Cerery, nakazano ofiary w swiatyni Jowisza Salwatora. Kaplani Cerery rozpuscili wiesc, ze gniew bogow zwrocil sie na miasto z powodu zbyt opieszalego wymiaru kary na chrzescijan, tlumy wiec jely domagac sie, by bez wzgledu na pogode przyspieszono dalszy ciag igrzysk, i radosc ogarnela caly Rzym, gdy ogloszono wreszcie, ze po trzech dniach przerwy ludus rozpocznie sie na nowo. Tymczasem wrocila i piekna pogoda. Amfiteatr od switu do nocy napelnil sie tysiacami ludzi, cezar zas przybyl rowniez wczesnie z westalkami i dworem. Widowisko mialo rozpoczac sie od walki chrzescijan miedzy soba, ktorych w tym celu poprzebierano za gladiatorow i dano im wszelka bron, jaka sluzyla szermierzom z zawodu do zaczepnego i obronnego boju. Lecz tu nastapil zawod. Chrzescijanie porzucali na piasek sieci, widly, wlocznie i miecze, a natomiast poczeli sie obejmowac wzajemnie i zachecac do wytrwania wobec mak i smierci. Wowczas gleboka uraza i oburzenie zawladnely sercami tlumow. Jedni zarzucali im malodusznosc i tchorzostwo, drudzy twierdzili, iz nie chca sie bic naumyslnie, przez nienawisc do ludu i dlatego, by go pozbawic radosci, jaka widok mestwa zwykl sprawiac. Wreszcie z rozkazu cezara wypuszczono na nich prawdziwych gladiatorow, ktorzy kleczacych i bezbronnych wycieli w mgnieniu oka. Lecz po uprzatnieciu trupow widowisko przestalo byc walka, a zmienilo sie w szereg mitologicznych obrazow pomyslu samego cezara. Ujrzano wiec Herkulesa plonacego zywym ogniem na gorze Oeta. Winicjusz zadrzal na mysl, ze na role Herkulesa przeznaczono moze Ursusa, lecz widocznie kolej nie przyszla jeszcze na wiernego sluge Ligii, albowiem na stosie splonal jakis inny, zupelnie nie znany Winicjuszowi chrzescijanin. Natomiast w nastepnym obrazie Chilon, ktorego cezar nie chcial uwolnic od bytnosci na przedstawieniu, ujrzal znajomych sobie ludzi. Przedstawiano smierc Dedala i Ikara. W roli Dedala wystepowal Eurycjusz, ten sam starzec, ktory w swoim czasie dal Chilonowi znak ryby, w roli zas Ikara syn jego, Kwartus. Obydwoch podniesiono za pomoca umyslnej maszynerii w gore, a nastepnie stracono nagle z ogromnej wysokosci na arene, przy czym mlody Kwartus upadl tak blisko cesarskiego podium, iz obryzgal krwia nie tylko zewnetrzne ozdoby, ale i wyslane purpura oparcie. Chilon nie widzial upadku, albowiem przymknal oczy, slyszal tylko gluche uderzenie ciala, a gdy po chwili ujrzal krew tuz obok siebie, omal nie zemdlal po raz wtory. Ale obrazy zmienialy sie predko. Sromotne meki dziewic, hanbionych przed smiercia przez gladiatorow poprzebieranych za zwierzeta, rozradowaly serca tlumow. Widziano kaplanki Kibeli i Cerery, widziano Danaidy, widziano Dirce i Pasifae, widziano wreszcie dziewczatka niedorosle, rozrywane przez dzikie konie. Lud oklaskiwal coraz nowe pomysly cezara, ktory dumny z nich i uszczesliwiony z oklaskow, nie odejmowal teraz ani na chwile szmaragdu od oka, przypatrujac sie bialym cialom rozdzieranym przez zelazo i konwulsyjnym drganiom ofiar. Dawano jednak obrazy i z dziejow miasta. Po dziewicach ujrzano Mucjusza Scewole, ktorego reka, przymocowana do trojnoga z ogniem, napelniala swedem spalonego miesa amfiteatr, ale ktory, jak prawdziwy Scewola, stal bez jeku, z oczyma wzniesionymi w gore i z szeptem modlitwy na sczernialych wargach. Po dobiciu go i wywleczeniu ciala do spoliarium nastapila zwykla poludniowa przerwa w przedstawieniu. Cezar wraz z westalkami i augustianami opuscil amfiteatr i udal sie do wzniesionego umyslnie, olbrzymiego szkarlatnego namiotu, w ktorym przygotowano dla niego i gosci wspaniale prandium. Tlumy po wiekszej czesci poszly za jego przykladem i wylewajac sie na zewnatrz, rozkladaly sie w malowniczych grupach obok namiotu, aby dac odpoczynek znuzonym przez dlugie siedzenie czlonkom i spozyc potrawy, ktore z laski cezara obficie roznosili niewolnicy. Najciekawsi tylko po opuszczeniu siedzen zeszli na sama arene i dotykajac palcami lepkiego od krwi piasku rozprawiali jako znawcy i lubownicy o tym, co sie juz odbylo i co jeszcze mialo nastapic. Wkrotce jednak odeszli i rozprawiacze, aby nie spoznic sie na uczte; zostalo tylko kilku ludzi, ktorych zatrzymala nie ciekawosc, ale wspolczucie dla przyszlych ofiar. Ci ukryli sie w przedzialach lub na nizszych miejscach, a tymczasem zrownano arene i poczeto kopac w niej doly, jeden przy drugim, rzedami, przez cale kolisko, od brzegu do brzegu, tak ze ostatni ich szereg przypadal o kilkanascie krokow od cesarskiego podium. Z zewnatrz cyrku dochodzil gwar ludu, krzyki i oklaski, a tu czyniono z goraczkowym pospiechem przygotowania do jakichs nowych mak. Naraz otwarly sie cunicula i ze wszystkich otworow prowadzacych na arene poczeto wypedzac gromady chrzescijan, nagich i dzwigajacych krzyze na ramionach. Zaroil sie od nich caly amfiteatr. Biegli starcy pochyleni pod ciezarem drewnianych bierwion, obok nich mezczyzni w sile wieku, kobiety z rozpuszczonymi wlosami, pod ktorymi staraly sie ukryc swa nagosc, chlopieta niedorosle i calkiem male dzieci. Krzyze w wiekszej czesci, rowniez jak ofiary, uwienczone byly kwiatami. Sluzba cyrkowa, cwiczac nieszczesnych batami, zmuszala ich, by ukladali krzyze wedle gotowych dolow i sami stawali przy nich szeregiem. W ten sposob mieli zginac ci, ktorych pierwszego dnia igrzysk nie zdazono wypchnac na pastwe psom i dzikim zwierzetom. Teraz chwytali ich czarni niewolnicy i kladac ofiary na wznak na drzewie, poczeli przybijac im rece do przecznic gorliwie i szybko, tak aby lud wrociwszy po skonczonej przerwie zastal juz wszystkie krzyze wzniesione. W calym amfiteatrze rozlegl sie teraz huk mlotow, ktorego echa rozebrzmialy po wyzszych rzedach i doszly az na plac otaczajacy amfiteatr i pod namiot, w ktorym cezar podejmowal westalki i towarzyszow. Tam pito wino, zartowano z Chilona i szeptano dziwne slowa do uszu kaplanek Westy, na arenie zas wrzala robota, gwozdzie pograzaly sie w rece i nogi chrzescijan, warczaly lopaty zasypujace ziemia doly, w ktore wstawiano krzyze. Lecz miedzy ofiarami, na ktore dopiero za chwile miala przyjsc kolej, byl Kryspus. Lwy nie mialy czasu go rozedrzec, wiec przeznaczono mu krzyz, on zas, zawsze gotow na smierc, radowal sie mysla, ze nadchodzi jego godzina. Wygladal dzis inaczej, albowiem wyschle cialo jego bylo obnazone zupelnie, tylko przepaska bluszczowa okrywala mu biodra, na glowie zas mial wieniec z roz. Ale w oczach blyszczala mu zawsze taz sama niepozyta energia i taz sama twarz surowa i fanatyczna wychylala sie spod wienca. Nie zmienilo sie tez jego serce, albowiem jak niegdys w cuniculum grozil gniewem Bozym poobszywanym w skory wspolbraciom, tak i dzis gromil ich, zamiast pocieszac. - Dziekujcie Zbawicielowi - mowil - ze pozwala wam umrzec taka smiercia, jaka sam umarl. Moze czesc win waszych bedzie wam za to odpuszczona, drzyjcie wszelako, albowiem sprawiedliwosci musi sie stac zadosc i nie moze byc jednakiej nagrody dla zlych i dobrych. A slowom jego wtorowal odglos mlotow, ktorymi przybijano rece i nogi ofiar. Coraz wiecej krzyzy wznosilo sie na arenie, on zas zwracajac sie do gromady tych, ktorzy stali jeszcze, kazdy przy swoim drzewie, mowil dalej: - Widze otwarte niebo, ale widze otwarta i otchlan... Sam nie wiem, jako zdam sprawe Panu z zywota mego, chociazem wierzyl i nienawidzilem zlego, i nie smierci sie lekam, lecz zmartwychpowstania, nie meki, lecz sadu, albowiem nastaje dzien gniewu. A wtem spomiedzy blizszych rzedow ozwal sie jakis glos spokojny i uroczysty: - Nie dzien gniewu, ale dzien milosierdzia, dzien zbawienia i szczesliwosci, albowiem powiadam wam, ze Chrystus przygarnie was, pocieszy i posadzi na prawicy swojej. Ufajcie, bo oto niebo otwiera sie przed wami. Na te slowa wszystkie oczy zwrocily sie ku lawkom; nawet ci, ktorzy juz wisieli na krzyzach, podniesli blade, umeczone glowy i poczeli patrzec w strone mowiacego meza. A on zblizyl sie az do przegrody otaczajacej arene i poczal ich zegnac znakiem krzyza. Kryspus wyciagnal ku niemu ramie, jakby chcac go zgromic, lecz ujrzawszy jego twarz opuscil dlon, po czym kolana zgiely sie pod nim, a usta wyszeptaly: - Apostol Pawel!... Ku wielkiemu zdziwieniu cyrkowej sluzby poklekali wszyscy, ktorych nie zdazono dotad poprzybijac, zas Pawel z Tarsu zwrocil sie do Kryspa i rzekl: - Kryspie, nie groz im, albowiem dzis jeszcze beda z toba w raju. Ty mniemasz, ze moga byc potepieni? Lecz ktoz je potepi? Zali uczyni to Bog, ktory oddal za nie Syna swego? Zali Chrystus, ktory umarl dla ich zbawienia, jako oni umieraja dla imienia Jego? I jakoz moze potepic Ten, ktory miluje? Kto bedzie skarzyl na wybrane Boze? Kto powie na te krew: "Przekleta"?... - Panie, nienawidzilem zlego - odrzekl stary kaplan. - Chrystus wiecej jeszcze nakazal milowac ludzi niz nienawidzic zlego, albowiem nauka Jego miloscia jest, nie nienawiscia. - Zgrzeszylem w godzine smierci - odrzekl Kryspus. I poczal sie bic w piersi. Wtem zarzadca lawek zblizyl sie ku Apostolowi i zapytal: - Kto jestes, ktory przemawiasz do skazanych? - Obywatel rzymski - odparl spokojnie Pawel. Po czym zwrociwszy sie do Kryspa, rzekl: - Ufaj, gdyz dzien to jest laski, i umrzyj w spokoju, slugo Bozy. Dwaj Murzyni zblizyli sie w tej chwili do Kryspa, aby polozyc go na drzewie, lecz on spojrzal raz jeszcze naokol i zawolal: - Bracia moi, modlcie sie za mnie! I twarz jego stracila zwykla surowosc; kamienne rysy przybraly wyraz spokoju i slodyczy. Sam rozciagnal rece wzdluz ramion krzyza, aby ulatwic robote, i patrzac wprost w niebo, poczal modlic sie zarliwie. Zdawal sie nic nie czuc, albowiem gdy gwozdzie zaglebialy sie w jego rece, najmniejsze drgnienie nie wstrzasnelo jego cialem ani na obliczu nie pojawila sie zadna zmarszczka bolu: modlil sie, gdy przybijano mu nogi, modlil sie, gdy wznoszono krzyz i udeptywano naokol ziemie. Dopiero gdy tlumy ze smiechem i okrzykami poczely napelniac amfiteatr, brwi starca sciagnely sie nieco, jakby sie gniewal, ze poganski lud miesza mu cisze i spokoj slodkiej smierci. Lecz przedtem jeszcze wzniesiono wszystkie krzyze, tak ze na arenie stanal jakby las z wiszacymi na drzewach ludzmi. Na ramiona krzyzy i na glowy meczennikow padal blask slonca, na arene zas grube cienie, tworzace jakby czarna poplatana krate, wsrod ktorej przeswiecal zolty piasek. Bylo to widowisko, w ktorym dla ludu cala rozkosz stanowilo przypatrywanie sie powolnemu konaniu. Lecz nigdy dotad nie widziano takiej gestwy krzyzy. Arena byla nimi nabita tak szczelnie, ze sluzba z trudnoscia mogla sie miedzy nimi przeciskac. Na obrebie wisialy przewaznie kobiety, lecz Kryspa, jako przywodce, wzniesiono tuz prawie przed podium cesarskim, na ogromnym krzyzu spowitym u spodu w wiciokrzew. Nikt z ofiar jeszcze nie skonal, ale niektorzy z tych, ktorych poprzybijano najpierwej, pomdleli. Nikt nie jeczal i nie wolal o litosc. Niektorzy wisieli z glowami pochylonymi na ramiona lub pospuszczanymi na piersi, jakby ujeci snem, niektorzy jakby w zamysleniu, niektorzy patrzac jeszcze ku niebu poruszali z cicha ustami. W tym strasznym lesie krzyzy, w tych porozpinanych cialach, w milczeniu ofiar bylo jednak cos zlowrogiego. Lud, ktory po uczcie syt i rozweselony wchodzil z okrzykami do cyrku, umilkl nie wiedzac, na ktorym ciele oczy zatrzymac i co myslec. Nagosc naprezonych kobiecych postaci przestala draznic jego zmysly. Nie czyniono nawet zwyklych zakladow o to, kto predzej skona, ktore czyniono zwykle, gdy na arenie zjawiala sie mniejsza ilosc skazanych. Zdawalo sie, ze cezar nudzi sie takze, albowiem przekreciwszy glowe, poprawil leniwym ruchem naszyjnik, z twarza ospala i senna. Wtem wiszacy naprzeciw Kryspus, ktory przed chwila oczy mial zamkniete, jak czlowiek omdlaly lub konajacy, otworzyl je i poczal patrzec na cezara. Twarz jego przybrala znow wyraz tak nieublagany, a wzrok zaplonal takim ogniem, ze augustianie poczeli szeptac miedzy soba ukazujac go palcami, a w koncu sam cezar zwrocil na niego uwage i ociezale przylozyl szmaragd do oka. Nastala cisza zupelna. Oczy widzow utkwione byly w Kryspa, ktory probowal poruszyc prawa reka, jakby ja chcial oderwac od drzewa. Po chwili piers wzdela mu sie, zebra wystapily na wierzch i poczal wolac: - Matkobojco! Biada ci! Augustianie poslyszawszy smiertelna obelge, rzucona panu swiata wobec tysiacznych tlumow, nie smieli oddychac. Chilo zmartwial. Cezar drgnal i wypuscil z palcow szmaragd. Lud zatrzymal rowniez dech w piersiach. Glos Kryspusa rozlegal sie coraz potezniej w calym amfiteatrze: - Biada ci, morderco zony i brata, biada ci, Antychryscie! Otchlan otwiera sie pod toba, smierc wyciaga po ciebie rece i grob cie czeka. Biada ci, zywy trupie, albowiem umrzesz w przerazeniu i potepiony bedziesz na wieki!... I nie mogac oderwac przybitej dloni od drzewa, rozciagniety okropnie, straszny, za zycia jeszcze do kosciotrupa podobny, nieugiety jak przeznaczenie, trzasl biala broda nad Neronowym podium, rozpraszajac zarazem ruchami glowy liscie roz z wienca, ktory mu nalozono na czaszke. - Biada ci, morderco! Przebrana jest twoja miara i czas twoj zbliza sie!... Tu wytezyl sie raz jeszcze: zdawalo sie przez chwile, ze oderwie dlon od krzyza i wyciagnie ja groznie nad cezarem, lecz nagle wychudle jego ramiona wydluzyly sie jeszcze bardziej, cialo obsunelo sie ku dolowi, glowa opadla mu na piersi i skonal. Wsrod krzyzowego lasu slabsi poczeli tez juz zasypiac snem wiecznym. - Panie - mowil Chilo - teraz jest morze jak oliwa i fale zdaja sie spac... Jedzmy do Achai. Tam czeka cie slawa Apollina, tam czekaja cie wience, tryumfy, tam ludzie cie ubostwiaja, a bogowie przyjma jak rownego sobie goscia, tu zas, panie... I przerwal, albowiem dolna warga poczela mu sie trzasc tak silnie, ze jego slowa przeszly w niezrozumiale dzwieki. - Pojedziemy po skonczonych igrzyskach - odrzekl Nero. - Wiem, ze i tak juz niektorzy nazywaja chrzescijan innoxia corpora. Gdybym odjechal, zaczeliby to powtarzac wszyscy. Czego sie ty boisz, zmurszala bedlko? To rzeklszy zmarszczyl brwi, lecz poczal patrzec pytajacym wzrokiem na Chilona, jakby czekajac od niego wyjasnienia, albowiem udawal tylko zimna krew. Na ostatnim przedstawieniu sam zlakl sie slow Kryspa i wrociwszy do domu nie mogl zasnac z wscieklosci i wstydu, ale zarazem ze strachu. Wtem przesadny Westynus, ktory sluchal w milczeniu ich rozmowy, obejrzal sie wokolo i rzekl tajemniczym glosem: - Sluchaj, panie, tego starca: w tych chrzescijanach jest cos dziwnego... Ich bostwo daje im smierc lekka, ale moze byc msciwe. Na to Nero rzekl predko: - To nie ja urzadzam igrzyska. To Tygellin. - Tak jest! To ja - odpowiedzial Tygellin, ktory doslyszal odpowiedz cezara. - To ja i drwie sobie ze wszystkich bogow chrzescijanskich. Westynus, panie, to pecherz wydety przesadami, a ten waleczny Grek gotow umrzec ze strachu na widok kwoki najezonej w obronie kurczat. - To dobrze - rzekl Nero - ale kaz odtad chrzescijanom obcinac jezyki albo kneblowac usta. - Zaknebluje im je ogien, o boski. - Biada mi! - jeknal Chilo. Lecz cezar, ktoremu zuchwala pewnosc siebie Tygellina dodala otuchy, poczal sie smiac i rzekl pokazujac na starego Greka: - Patrzcie, jak wyglada potomek Achillesa! Rzeczywiscie Chilo wygladal strasznie. Resztki wlosow na czaszce pobielaly mu zupelnie, w twarzy zakrzepl mu wyraz jakiegos niezmiernego niepokoju, trwogi i pognebienia. Wydawal sie tez chwilami jakby odurzony i na wpol przytomny. Czesto nie odpowiadal na pytania, czasem znow wpadal w gniew i stawal sie zuchwalym, tak ze augustianie woleli go nie zaczepiac. Taka chwila przyszla nan i teraz. - Robcie ze mna, co chcecie, a ja na igrzyska wiecej nie pojde! - zawolal rozpaczliwie, klaszczac w palce. Nero popatrzyl na niego przez chwile i zwrociwszy sie do Tygellina, rzekl: - Dopilnujesz, by w ogrodach ten stoik byl blisko mnie. Chce widziec, jakie uczynia na nim wrazenie nasze pochodnie. Chilo zlakl sie jednak grozby drgajacej w glosie cezara. - Panie - rzeki - nic nie zobacze, albowiem nie widze w nocy. A cezar odpowiedzial ze strasznym usmiechem: - Noc bedzie jasna jak dzien. Po czym zwrocil sie do innych augustianow, z ktorymi poczal rozmawiac o wyscigach, jakie zamierzal wyprawic pod koniec igrzysk. Do Chilona zblizyl sie Petroniusz i traciwszy go w ramie rzekl: - Zalim ci nie mowil? Nie wytrzymasz. Ow zas odpowiedzial: - Chce sie upic... I wyciagnal drzaca reke po krater z winem, lecz nie mogl go doniesc do ust, co widzac Westynus odebral mu naczynie, nastepnie zas przysunawszy sie blisko, spytal z twarza zaciekawiona i przelekla: - Czy scigaja cie Furie? Co?... Starzec patrzyl na niego jakis czas z otwartymi ustami, jakby nie zrozumial pytania, i jal mrugac oczyma. A Westynus powtorzyl: - Czy scigaja cie Furie? - Nie - odrzekl Chilo - ale noc jest przede mna. - Jak to noc?... Niech bogowie zmiluja sie nad toba! Jak to noc? - Noc okropna i nieprzejrzana, w ktorej sie cos rusza i cos idzie do mnie. Ale ja nie wiem co i boje sie. - Zawszem byl pewny, ze to sa czarownicy. Czy ci sie co nie sni? - Nie, bo nie sypiam. Ja nie myslalem, ze ich tak skarza. - Czy ci ich zal? - Po co wy rozlewacie tyle krwi? Slyszales, co tamten mowil z krzyza? Biada nam! - Slyszalem - odpowiedzial cicho Westynus. - Ale to sa podpalacze. - Nieprawda! - I nieprzyjaciele rodu ludzkiego. - Nieprawda! - I zatruwacze wod. - Nieprawda! - I mordercy dzieci... - Nieprawda! - Jakze? - zapytal ze zdziwieniem Westynus. - Tys sam to mowil i wydawales ich w rece Tygellina! - Totez otoczyla mnie noc i smierc idzie ku mnie... Czasem zdaje mi sie, zem juz umarl i wy takze. - Nie! To oni mra, a my jestesmy zywi. Ale powiedz mi: co oni widza umierajac? - Chrystusa... - To ich bog? Czy to mozny bog? Lecz Chilo odpowiedzial rowniez pytaniem: - Co to za pochodnie maja sie palic w ogrodach? Slyszales, co mowil cezar? - Slyszalem i wiem. Takich zwa sarmenticii i semaxii... Przybiora ich w bolesne tuniki napojone zywica, przywiaza do slupow i podpala... byle tylko ich bog nie spuscil na miasto jakich klesk... Semaxii! To straszna kazn. - Wole to, bo nie bedzie krwi - odpowiedzial Chilo. - Kaz niewolnikowi podac mi krater do ust. Chce pic, a rozlewam wino, bo mi reka lata ze starosci... Inni rozmawiali przez ten czas takze o chrzescijanach. Stary Domicjusz Afer drwil z nich. - Mnostwo ich takie - mowil - ze mogliby wzniecic wojne domowa, i pamietacie, ze byly obawy, czy nie zechca sie bronic. A oni umieraja jak owce. - Niechby sprobowali inaczej! - rzekl Tygellinus. Na to ozwal sie Petroniusz: - Mylicie sie. Oni sie bronia. - A to jakim sposobem? - Cierpliwoscia. - To nowy sposob. - Zapewne. Ale czy mozecie powiedziec, ze oni umieraja tak jak pospolici zbrodniarze? Nie! Oni umieraja tak, jakby zbrodniarzami byli ci, ktorzy ich na smierc skazuja, to jest my i caly lud rzymski. - Co za brednie! - zawolal Tygellinus. - Hic abdera! - odpowiedzial Petroniusz. Lecz inni, uderzeni trafnoscia jego uwagi, poczeli spogladac na sie ze zdziwieniem i powtarzac: - Prawda! Jest cos odmiennego i osobliwego w ich smierci. - Mowie wam, ze oni widza swoje bostwo! - zawolal z boku Westynus. Wowczas kilku augustianow zwrocilo sie do Chilona: - Hej, stary, ty ich znasz dobrze: powiedz nam, co oni widza? A Grek wyplul wino na tunike i odrzekl: - Zmartwychwstanie!... I poczal sie trzasc tak, ze siedzacy blizej goscie wybuchli glosnym smiechem. Od kilku dni Winicjusz spedzal noce za domem. Petroniuszowi przychodzilo do glowy, ze on moze znow ulozyl jakis nowy plan i pracuje nad uwolnieniem Ligii z Eskwilinskiego wiezienia, nie chcial go juz jednak o nic pytac, by nie przyniesc nieszczescia robocie. Ten wykwintny sceptyk stal sie takze pod pewnym wzgledem przesadnym, a raczej od czasu, jak nie udalo mu sie wyrwac dziewczyny z Mamertynskiego podziemia, przestal ufac swej gwiezdzie. Nie liczyl zreszta i teraz na dobry wynik zabiegow Winicjusza. Eskwilinskie wiezienie, urzadzone napredce z piwnic domow, ktore zburzono dla polozenia tamy pozarowi, nie bylo wprawdzie tak straszne, jak stare Tullianum obok Kapitolu, ale bylo natomiast stokroc bardziej strzezone. Petroniusz rozumial doskonale, ze Ligie przeniesiono tam tylko dlatego, by nie umarla i nie uniknela amfiteatru, latwo mu wiec bylo domyslec sie, ze wlasnie z tego powodu musza jej pilnowac jak oka w glowie. - Widocznie - mowil sobie - cezar wraz z Tygellinem przeznaczaja ja na jakies osobne, straszniejsze od wszystkich widowisko i Winicjusz predzej sam zginie, niz zdola ja wydobyc. Winicjusz jednak stracil takze nadzieje, czy potrafi ja wydobyc. Obecnie mogl to uczynic tylko Chrystus. Mlodemu trybunowi chodzilo juz tylko o to, by mogl ja widywac w wiezieniu. Od niejakiego czasu nie dawala mu spokoju mysl, ze Nazariusz dostal sie jednak do Mamertynskiego wiezienia jako najemnik do wynoszenia trupow, postanowil wiec sprobowac tej drogi. Przekupiony za ogromna sume, dozorca Cuchnacych Dolow przyjal go wreszcie w poczet swej czeladzi, ktora co noc wysylal po trupy do wiezien. Niebezpieczenstwo, by Winicjusz mogl byc poznany, bylo istotnie male. Chronily od niego: noc, niewolniczy ubior i zle oswietlenie wiezien. Komuz zreszta moglo przyjsc do glowy, by patrycjusz, wnuk i syn konsulow, mogl sie znalezc miedzy czeladzia grabarska, narazona na wyziewy wiezien i Cuchnacych Dolow, i jal sie pracy, do ktorej zmuszala ludzi tylko niewola lub ostatnia nedza. Lecz on, gdy nadszedl upragniony wieczor, z radoscia przewiazal biodra i okrecil glowe szmata napojona terpentyna, i z bijacym sercem udal sie wraz z gromada innych na Eskwilin. Straze pretorianskie nie czynily im trudnosci, wszyscy bowiem zaopatrzeni byli w odpowiednie tessery, ktore centurion ogladal przy swietle latarni. Po chwili wielkie zelazne drzwi otworzyly sie przed nimi i weszli. Winicjusz ujrzal przed soba obszerna, sklepiona piwnice, z ktorej przechodzilo sie do szeregu innych. Mdle kaganki oswiecaly wnetrze napelnione ludzmi. Niektorzy z nich lezeli pod scianami, pograzeni we snie lub moze umarli. Inni okrazali wielkie naczynie z woda, stojace w posrodku, z ktorego pili jak ludzie trawieni goraczka, inni siedzieli na ziemi z lokciami wspartymi o kolana i z glowami w dloniach, gdzieniegdzie dzieci spaly, poprzytulane do matek. Naokol slychac bylo to jeki i glosny przyspieszony oddech chorych, to placz, to szepty modlitwy, to piesni nucone polglosem, to przeklenstwa dozorcow. W podziemiu panowal trupi zaduch i tlok. W mrocznych glebiach roily sie ciemne postacie, blizej zas, przy migotliwych plomykach widac bylo twarze wybladle, przerazone, zapadniete i glodne, z oczyma zgaslymi albo plonacymi goraczka, ze zsinialymi ustami, ze strugami potu na czolach i pozlepianym wlosem. Po katach majaczyli glosno chorzy, inni wolali o wode, inni, by ich wiesc na smierc. A bylo to jednak wiezienie mniej straszne od starego Tullianum. Pod Winicjuszem nogi zachwialy sie na ten widok i w piersi zabraklo mu oddechu. Na mysl, ze Ligia znajduje sie wsrod tej nedzy i niedoli, wlosy powstaly mu na glowie, a w piersiach zamarl krzyk rozpaczy. Amfiteatr, kly dzikich zwierzat, krzyze, wszystko bylo lepsze od tych straszliwych, pelnych trupiego zaduchu podziemi, w ktorych blagalne glosy ludzkie powtarzaly ze wszystkich katow: - Wiedzcie nas na smierc! Winicjusz wpil w dlonie paznokcie, czul bowiem, ze slabnie i ze opuszcza go przytomnosc. Wszystko, przez co przeszedl dotychczas, cala milosc i bolesc zmienila sie w nim w jedna zadze smierci. Wtem tuz obok ozwal sie glos dozorcy Cuchnacych Dolow: - A ile macie dzis trupow? - Bedzie z tuzin - odpowiedzial straznik wiezienny - ale do rana bedzie wiecej, bo tam juz niektorzy rzeza pod scianami. I poczal narzekac na kobiety, ze ukrywaja zmarle dzieci dlatego, by dluzej je miec przy sobie i nie oddawac, poki mozna, do Cuchnacych Dolow. Trzeba trupy poznawac dopiero po zapachu, przez co powietrze, i tak straszne, psuje sie jeszcze bardziej. "Wolalbym - mowil - byc niewolnikiem w wiejskim ergastulum niz pilnowac tych gnijacych za zycia psow." Dozorca Dolow pocieszal go, twierdzac, ze jego sluzba nie jest lzejsza. Przez ten czas Winicjuszowi wrocilo poczucie rzeczywistosci i poczal rozgladac sie w podziemiu, w ktorym jednak na prozno szukal oczyma Ligii, myslac przy tym, ze moze jej wcale nie zobaczyc, dopoki bedzie zywa. Piwnic bylo kilkanascie, polaczonych ze soba swiezymi przekopami, czeladz zas grabarska wchodzila tylko do tych, z ktorych trzeba bylo zabierac ciala zmarlych, zdjal go wiec strach, ze to, co kosztowalo tyle trudow, moze mu na nic nie posluzyc. Na szczescie jego patron przyszedl mu z pomoca. - Ciala trzeba zaraz wynosic - rzekl - bo zaraza najbardziej szerzy sie przez trupy. Inaczej pomrzecie i wy, i wiezniowie. - Na wszystkie piwnice jest nas dziesieciu - odrzekl straznik - i musimy przecie spac. - To ja ci zostawie czterech moich ludzi, ktorzy w nocy beda chodzili po piwnicach i patrzyli, czy kto nie umarl. - Wypijemy jutro, jesli to uczynisz. Kazdego trupa niech zaniosa do proby, bo przyszly rozkazy, by umarlym przekluwac szyje, a potem zaraz z nimi do Dolow! - Dobrze, ale wypijemy! - ozwal sie dozorca. Po czym wyznaczyl czterech ludzi, a miedzy nimi Winicjusza, z pozostalymi zas zabral sie do wkladania trupow na nosze. Winicjusz odetchnal. Byl pewien przynajmniej tego, ze teraz odnajdzie Ligie. I naprzod poczal przegladac starannie pierwsze podziemie. Zajrzal do wszystkich ciemnych katow, do ktorych prawie nie dochodzil blask kaganka, obejrzal postaci spiace pod scianami, pod przykryciem placht, obejrzal najciezej chorych, ktorych pozaciagano w kat osobny, Ligii jednakze nie mogl nigdzie odnalezc. W drugiej i trzeciej piwnicy poszukiwania jego pozostaly rowniez bez skutku. Tymczasem godzina uczynila sie pozna, ciala powynoszono. Straznicy, ulozywszy sie w korytarzach laczacych piwnice, posneli, dzieci, znuzone placzem, umilkly, w podziemiach slychac bylo tylko oddech strudzonych piersi i gdzieniegdzie jeszcze szept modlitw. Winicjusz wszedl z kagankiem do czwartej z kolei piwnicy, znacznie mniejszej, i, podnioslszy swiatlo w gore, poczal sie po niej rozgladac. I nagle drgnal, zdawalo mu sie bowiem, ze pod zakratowanym otworem w scianie widzi olbrzymia postac Ursusa. Wiec zdmuchnawszy w tej chwili kaganek, zblizyl sie do niego i spytal: - Ursus, czy to ty? Olbrzym odwrocil glowe: - Ktos ty jest? - Nie poznajesz mnie? - zapytal mlody czlowiek. - Zgasiles kaganek, jakze moge cie poznac? Lecz Winicjusz dojrzal w tej chwili Ligie lezaca na plaszczu przy scianie, wiec nie mowiac nic wiecej kleknal przy niej. Ursus zas poznal go i rzekl: - Chwala Chrystusowi! Ale nie budz jej, panie. Winicjusz kleczac wpatrywal sie w nia przez lzy. Mimo mroku mogl odroznic jej twarz, ktora wydala mu sie blada jak alabaster, i wychudzone ramiona. I na ten widok ogarnela go milosc podobna do rozdzierajacego bolu, wstrzasajaca dusza do ostatnich glebin, a zarazem tak pelna litosci, czci i uwielbienia, ze padlszy na twarz poczal przyciskac do ust brzeg plaszcza, na ktorym spoczywala ta droga mu nad wszystko glowa. Ursus przez dlugi czas patrzyl na niego w milczeniu, na koniec jednak pociagnal go za tunike. - Panie - spytal - jak sie dostales i czy przychodzisz ja ocalic? Winicjusz podniosl sie i przez chwile jeszcze walczyl ze wzruszeniem. - Wskaz mi sposob! - rzekl. - Myslalem, ze ty go znajdziesz, panie. Mnie jeden tylko przychodzil do glowy... Tu zwrocil oczy ku okratowanemu otworowi, po czym jakby odpowiadajac sam sobie, ozwal sie: - Tak!... Ale tam sa zolnierze... - Setnia pretorianow - odpowiedzial Winicjusz. - Wiec - nie przejdziemy! - Nie! Lig potarl czolo reka i zapytal powtornie: - Jak tu wszedles? - Mam tessere od dozorcy Cuchnacych Dolow... I nagle urwal, jak gdyby jakas mysl blysnela mu w glowie. - Na meke Zbawiciela! - poczal mowic predkim glosem. - Ja tu zostane, a ona niech wezmie moja tessere, niech owinie glowe szmata, okryje ramiona plaszczem i wyjdzie. Wsrod niewolnikow grabarskich jest kilku niedoroslych pacholkow, wiec pretorianie nie poznaja jej, a gdy raz dostanie sie do domu Petroniusza, ten ja ocali! Lecz Lig opuscil glowe na piersi i odrzekl: - Ona nie zgodzilaby sie na to, albowiem miluje cie, a przy tym jest chora i o wlasnej mocy stac nie moze. Po chwili zas dodal: - Jesli ty, panie, i szlachetny Petroniusz nie mogliscie jej z wiezienia wydobyc, to ktoz zdola ja ocalic? - Jeden Chrystus!... Po czym umilkli obaj. Lig w prostaczej swej glowie myslal sobie: "On by mogl przecie wszystkich ocalic, ale skoro tego nie czyni, to widac przyszedl czas mak i smierci." I zgadzal sie na nia dla siebie, ale zal mu bylo do glebi duszy tego dziecka, ktore wyroslo na jego reku i ktore kochal nad zycie. Winicjusz kleknal znow przy Ligii. Przez zakratowany otwor wkradly sie do podziemia promienie ksiezyca i oswiecily je lepiej od jedynego kaganka, ktory migotal jeszcze nad drzwiami. Wtem Ligia otworzyla oczy i polozywszy swe rozpalone dlonie na rekach Winicjusza, rzekla: - Widze cie - i wiedzialam, ze przyjdziesz. On zas rzucil sie do jej rak i poczal przykladac je do czola i serca, potem uniosl ja nieco z poslania i wsparl o wlasne piersi. - Przyszedlem, droga - rzekl.- Niech cie Chrystus strzeze i ocali, o Ligio umilowana!... I nie mogl mowic wiecej, albowiem serce poczelo mu skowyczec w piersiach z bolu i milosci, a z bolem nie chcial sie przed nia zdradzic. - Chora jestem, Marku - odrzekla Ligia - i czy na arenie, czy tu, w wiezieniu, musze umrzec... Ale modlilam sie, abym cie przedtem mogla zobaczyc, i przyszedles: Chrystus mnie wysluchal! A gdy jeszcze nie mogl zdobyc sie na slowa i tylko przyciskal ja do piersi, mowila dalej: - Widywalam cie przez okno z Tullianum - i wiedzialam, zes chcial przyjsc. A teraz Zbawiciel dal mi chwile przytomnosci, abysmy sie mogli pozegnac. Juz ja ide do Niego, Marku, ale kocham cie i zawsze bede kochala. Winicjusz przemogl sie, zdusil w sobie bol i poczal mowic glosem, ktory staral sie uczynic spokojnym: - Nie, droga. Ty nie umrzesz. Apostol kazal wierzyc i przyrzekl modlic sie za ciebie, a on Chrystusa znal, Chrystus go milowal i niczego mu nie odmowi... Gdybys miala umrzec, Piotr nie kazalby mi ufac, a on mi rzekl: "Ufaj!" - Nie, Ligio! Chrystus zmiluje sie nade mna... On nie chce twojej smierci, On jej nie dopusci... Przysiegam ci na imie Zbawiciela, ze Piotr modli sie za ciebie! Nastala cisza. Jedyny kaganek wiszacy nad drzwiami zgasl, ale za to swiatlo ksiezyca wchodzilo calym otworem. W przeciwnym kacie piwnicy zakwililo dziecko i ucichlo. Z zewnatrz tylko dochodzily glosy pretorianow, ktorzy po odbytej kolei strazniczej grali pod murem w scriptae duodecim. - O Marku - odrzekla Ligia - Chrystus sam wolal do ojca: "Oddal ode mnie ten kielich goryczy", a jednak go spelnil. Chrystus sam umarl na krzyzu, a teraz gina za Niego tysiace, wiec dlaczegoz mnie jedna mialby oszczedzac? Ktoz ja jestem, Marku? Slyszalam, jak Piotr mowil, ze i on umrze umeczon, a ktoz ja jestem wobec niego? Gdy przyszli do nas pretorianie, balam sie smierci i meki, ale teraz sie juz nie boje. Patrz, jakie to straszne wiezienie, a ja ide do nieba. Pomysl, ze tu jest cezar, a tam jest Zbawiciel, dobry i milosierny. I nie ma smierci. Ty mnie kochasz, wiec pomysl, jaka bede szczesliwa. O Marku drogi, pomysl, ze ty tam przyjdziesz do mnie! Tu umilkla, by nabrac tchu w swa chora piers, po czym podniosla do ust jego reke: - Marku! - Co, droga? - Nie placz za mna i pamietaj, ze ty tam przyjdziesz do mnie. Krotko zylam, ale Bog dal mi dusze twoja. Wiec chce powiedziec Chrystusowi, ze choc umarlam i choc patrzyles na smierc moja, i choc zostales w zalu, jednak nie bluzniles przeciw Jego woli i milujesz Go zawsze. A ty Go bedziesz milowal i zniesiesz cierpliwie smierc moja?... Bo wowczas On nas polaczy, a ja cie kocham i chce byc z toba... Tu znow zbraklo jej oddechu i ledwie doslyszalnym glosem skonczyla: - Przyrzecz mi to, Marku!... Winicjusz objal ja drzacymi rekoma i odrzekl: - Na twoja swieta glowe - przyrzekam!... Wowczas w smutnym swietle ksiezyca rozjasnila sie jej twarz. Raz jeszcze podniosla do ust jego reke i szepnela: - Jam zona twoja!... Za murem pretorianie, grajacy w scriptae duodecim, podniesli glosniejsza sprzeczke, lecz oni zapomnieli o wiezieniu, o strazach, o ziemi calej i czujac wzajem w sobie dusze anielskie, poczeli sie modlic. Przez trzy dni, a raczej trzy noce nic nie macilo im spokoju. Gdy zwykle zajecia wiezienne, polegajace na oddzielaniu zmarlych od zywych i ciezko chorych od zdrowszych, zostaly ukonczone i gdy znuzeni straznicy pokladli sie spac na korytarzach, Winicjusz wchodzil do podziemia, w ktorym byla Ligia, i pozostawal w nim dopoty, dopoki brzask nie zajrzal przez kraty okna. Ona skladala mu glowe na piersiach i rozmawiali cichymi glosami o milosci i o smierci. Oboje mimo woli, w myslach i rozmowach, nawet w pragnieniach i nadziejach, oddalali sie coraz bardziej od zycia i tracili jego poczucie. Oboje byli jak ludzie, ktorzy odplynawszy okretem od ladu, nie widza juz brzegu i pograzaja sie z wolna w nieskonczonosc. Oboje zmieniali sie stopniowo w duchy smutne, rozmilowane w sobie i w Chrystusie i gotowe odleciec. Czasem tylko w jego sercu zrywal sie jeszcze bol, jak wicher, czasem blysnela, jak blyskawica, nadzieja, zrodzona z milosci i wiary w milosierdzie Ukrzyzowanego Boga, lecz co dzien wiecej i on odrywal sie od ziemi, a oddawal sie smierci. Rankiem, gdy wychodzil z wiezienia, patrzyl na swiat, na miasto, na znajomych i na sprawy zyciowe jak przez sen. Wszystko wydawalo mu sie obcym, odleglym, czczym i znikomym. Przestala go przerazac nawet groza mak, mial bowiem uczucie, ze to jest rzecz, przez ktora mozna przejsc jakby w zamysleniu, z oczyma utkwionymi w cos innego. Obojgu zdawalo sie, ze poczyna ich juz ogarniac wiecznosc. Rozmawiali o milosci, o tym, jak beda milowali sie i zyli razem, ale jedynie z tamtej strony grobu, i jesli czasem mysl ich zwracala sie jeszcze ku rzeczom ziemskim, to tylko jak mysl ludzi, ktorzy gotujac sie w wielka droge, rozmawiaja o przygotowaniach podroznych. Zreszta otaczala ich cisza taka, jaka otacza dwie kolumny stojace gdzies na pustkowiu i zapomniane. Chodzilo im juz tylko o to, by Chrystus ich nie rozdzielil; a gdy kazda chwila wzmagala w nich te pewnosc, rozkochali sie w Nim jak w ogniwie, ktore ich mialo polaczyc, jak w nieskonczonym szczesciu i w nieskonczonym spokoju. Na ziemi jeszcze opadal z nich proch ziemi. Dusze staly sie w nich czyste jak lzy. Pod groza smierci, wsrod nedzy i cierpien, na barlogu wieziennym poczelo sie dla nich niebo, albowiem ona brala go za reke i prowadzila, jakby juz zbawiona i swieta, do wieczystego zrodla zycia. A Petroniusz zdumiewal sie widzac w twarzy Winicjusza coraz wiekszy spokoj i jakies dziwne blaski, ktorych nie widywal dawniej. Chwilami nawet rodzily sie w jego umysle przypuszczenia, ze Winicjusz znalazl jakowas droge ratunku, i bylo mu przykro, ze go w swe nadzieje nie wtajemnicza. Wreszcie, nie mogac wytrzymac, rzekl mu: - Teraz ty wygladasz inaczej, wiec nie czyn przede mna tajemnicy, bo chce i moge ci byc pomocnym: czy ulozyles co? - Ulozylem - odpowiedzial Winicjusz - ale ty nie mozesz mi byc juz pomocny. Oto po jej smierci wyznam, zem jest chrzescijaninem, i pojde za nia. - Wiec nie masz nadziei? - Owszem, mam. Chrystus mi ja odda i nie rozlacze sie z nia juz nigdy. Petroniusz poczal chodzic po atrium z wyrazem rozczarowania i zniecierpliwienia w twarzy, po czym rzekl: - Na to nie potrzeba waszego Chrystusa, albowiem te sama usluge moze ci oddac nasz Tanatos. A Winicjusz usmiechnal sie smutno i rzekl: - Nie, drogi, ale ty tego nie chcesz zrozumiec. - Nie chce i nie moge - odpowiedzial Petroniusz. - Nie czas na rozprawy, ale pamietasz, cos mowil, gdy nam sie nie udalo wyrwac jej z Tullianum? Ja stracilem wszelka nadzieje, a tys rzekl, gdysmy wrocili do domu: "A ja wierze, ze Chrystus moze mi ja wrocic." Niechze ci ja wroci. Gdy rzuce kosztowna czare w morze, nie potrafi oddac mi jej zaden z naszych bogow, ale jesli i wasz nie lepszy, to nie wiem, dlaczego bym mial go czcic wiecej od dawnych. - On tez mi ja odda - odrzekl Winicjusz. Petroniusz wzruszyl ramionami. - Czy wiesz - zapytal - ze chrzescijanami maja jutro oswiecic ogrody cezara? - Jutro? - powtorzyl Winicjusz. I wobec bliskiej strasznej rzeczywistosci serce zadrgalo w nim jednak bolem i przerazeniem. Pomyslal, ze to moze ostatnia noc, ktora bedzie mogl spedzic z Ligia, wiec pozegnawszy Petroniusza udal sie spiesznie do dozorcy puticulow po swoja tessere. Lecz tu czekal go zawod, dozorca albowiem nie chcial mu dac znaku. - Wybacz, panie - rzekl. - Uczynilem dla ciebie, com mogl, ale nie moge narazac zycia. Dzis w nocy maja wyprowadzac chrzescijan do ogrodow cezara. W wiezieniu pelno bedzie zolnierzy i urzednikow. Gdyby cie poznano, zginalbym ja i moje dzieci. Winicjusz zrozumial, ze prozno byloby nalegac. Blysnela mu jednak nadzieja, ze zolnierze, ktorzy widywali go poprzednio, puszcza go moze i bez znaku, wiec za nadejsciem nocy, przebrawszy sie jak zwykle w zgrzebna tunike i obwiazawszy szmata glowe, udal sie do bram wiezienia. Lecz dnia tego sprawdzano znaki z wieksza jeszcze scisloscia niz zwykle, a co wieksza, setnik Scewinus, srogi i oddany dusza i cialem cezarowi zolnierz, poznal Winicjusza. Lecz widocznie w jego okutej w zelazo piersi tlily sie jakies iskry litosci dla ludzkiej niedoli, albowiem zamiast uderzyc wlocznia w tarcze na znak alarmu, odwiodl Winicjusza na bok i rzekl mu: - Panie, wracaj do siebie. Poznalem cie, ale bede milczal nie chcac cie gubic. Puscic cie nie moge, ale wracaj i niech bogowie zesla ci ukojenie. - Puscic mnie nie mozesz - rzekl Winicjusz - ale pozwol mi tu zostac i widziec tych, ktorych beda wyprowadzali. - Moj rozkaz nie sprzeciwia sie temu - odpowiedzial Scewinus. Winicjusz stanal przed brama i czekal, poki nie poczna wyprowadzac skazancow. Wreszcie okolo polnocy rozwarly sie szeroko bramy wiezienia i ukazaly sie cale szeregi wiezniow: mezczyzn, kobiet i dzieci, otoczone przez zbrojne oddzialy pretorianow. Noc byla jasna bardzo - i pelnia, tak ze mozna bylo odroznic nie tylko postaci, ale nawet i twarze nieszczesnych. Szli parami, dlugim posepnym korowodem, i wsrod ciszy, przerywanej tylko brzekiem zolnierskich zbroic. Prowadzono ich tylu, ze zdawalo sie, iz wszystkie piwnice pozostana prozne. Przy koncu orszaku Winicjusz dostrzegl wyraznie Glauka lekarza, lecz ani Ligii, ani Ursusa nie bylo miedzy skazanymi. Mrok jeszcze nie zapadl, gdy juz pierwsze fale ludu poczely naplywac do ogrodow cezara. Tlumy, przybrane swiatecznie, uwienczone, ochocze i spiewajace, a w czesci pijane, szly patrzec na nowe, wspaniale widowisko. Okrzyki: "Semaxii! Sarmenticii!", rozlegaly sie na Via Tecta, na moscie Emiliusza i z drugiej strony Tybru, na drodze Tryumfalnej, kolo cyrku Nerona i az hen po wzgorze Watykanskie. Widywano juz i poprzednio w Rzymie ludzi palonych na slupach, lecz nigdy dotad nie widziano takiej ilosci skazanych. Cezar i Tygellin, chcac skonczyc z chrzescijanami, a zarazem zapobiec zarazie, ktora z wiezien rozchodzila sie coraz bardziej po miescie, nakazali oproznic wszystkie podziemia, tak ze zostalo w nich zaledwie kilkudziesieciu ludzi, przeznaczonych na koniec igrzysk. Totez tlumy po przebyciu bram ogrodowych oniemialy ze zdziwienia. Wszystkie aleje glowne i boczne, biegnace wsrod gestwiny drzew, wokol lak, kep, stawow, sadzawek i poletek obsianych kwieciem, nabite byly smolnymi slupami, do ktorych poprzywiazywano chrzescijan. Z wyzszych miejsc, gdzie widoku nie zaslanialy drzewa, mozna bylo dostrzec cale szeregi palow i cial, przybranych w kwiaty, w liscie mirtowe i w bluszcz, ciagnace sie w glab, po wynioslosciach i nizinach, tak daleko, ze gdy blizsze wydawaly sie jak maszty naw, najdalsze przedstawialy sie oczom jak kolorowe, pozatykane w ziemie tyrsy lub dzidy. Mnogosc ich przeszla oczekiwania samego ludu. Mozna bylo pomyslec, ze caly jakis narod poprzywiazywano do slupow dla uciechy Rzymu i cezara. Gromady widzow zatrzymywaly sie przed pojedynczymi masztami, w miare jak zaciekawialy je postaci, wiek lub plec ofiar, ogladaly twarze, wience, girlandy bluszczu, po czym szly dalej i dalej, zadajac sobie pelne zdumienia pytania: "Zali moglo byc tylu winnych lub jak mogly podpalic Rzym dzieci, zaledwie zdolne chodzic o wlasnej mocy?" I zdumienie przechodzilo z wolna w niepokoj. Tymczasem zapadl mrok i na niebie zablysly pierwsze gwiazdy. Wowczas przy kazdym skazanym stanal niewolnik z plonaca pochodnia w reku, a gdy odglos trab rozlegl sie w roznych czesciach ogrodow na znak rozpoczecia widowiska, wszyscy przylozyli plomien do spodu slupow. Ukryta pod kwiatami i polana smola sloma wnet zajela sie jasnym plomieniem, ktory wzmagajac sie z kazda chwila, rozkrecal zwoje bluszczow, wzbijal sie ku gorze i obejmowal nogi ofiar. Lud umilkl, ogrody zabrzmialy jednym ogromnym jekiem i krzykami bolesci. Niektore ofiary jednak, wznoszac glowy ku gwiezdzistemu niebu, poczely spiewac na czesc Chrystusa. Lud sluchal. Lecz najtwardsze serca napelnily sie przerazeniem, gdy z mniejszych masztow rozdzierajace dziecinne glosy poczely wolac: "Mamo! Mamo!", i dreszcz przebiegl nawet pijanych widzow na widok owych glowek i niewinnych twarzy, poprzekrzywianych bolem lub mdlejacych w dymie, ktory poczal dusic ofiary. A plomien szedl w gore i przepalal coraz nowe wience roz i bluszczow. Rozgorzaly aleje glowne i poboczne, rozgorzaly kepy drzew i laki, i kwieciste poletka, rozblysla woda w sadzawkach i stawach, porozowialy drzace liscie na drzewach i uczynilo sie widno jak w dzien. Swad spalonych cial napelnil ogrody, lecz w tej chwili niewolnicy poczeli sypac w przygotowane umyslnie miedzy slupami kadzielnice mirre i aloes. Miedzy tlumem ozwaly sie tu i owdzie okrzyki, nie wiadomo, czy wspolczucia, czy upojenia i radosci, i wzmagaly sie z kazda chwila wraz z ogniem, ktory obejmowal slupy, wspinal sie ku piersiom ofiar, skrecal palacym tchnieniem wlosy na ich glowach, rzucal zaslone na ich poczerniale twarze i wreszcie strzelal jeszcze wyzej, jakby na zwyciestwo i tryumf tej sile, ktora kazala go rozniecic. Lecz jeszcze na poczatku widowiska zjawil sie wsrod ludu cezar na wspanialej cyrkowej kwadrydze, zaprzezonej w cztery biale rumaki, przybrany w ubior woznicy i barwe stronnictwa Zielonych, do ktorego i on, i jego dwor nalezal. Szly za nim inne wozy, pelne dworzan w swietnych strojach, senatorow, kaplanow i nagich bachantek z wiencami na glowach i dzbanami wina w reku, w czesci spitych i wydajacych dzikie okrzyki. Obok nich muzycy, poprzebierani za faunow i satyrow, grali na cytrach, formingach, piszczalkach i rogach. Na innych wozach jechaly matrony i dziewice rzymskie, rowniez pijane i wpolnagie. Obok kwadryg skoczkowie potrzasali przybrane we wstazki tyrsy; inni bili w bebenki, inni sypali kwiaty. Caly ow swietny orszak posuwal sie wrzeszczac: "Evoe!" najszersza ogrodowa droga, wsrod dymow i wsrod ludzkich pochodni. Cezar, majac przy sobie Tygellina i Chilona, ktorego przerazeniem pragnal sie zabawic, sam powodowal konmi i jadac noga za noga, spogladal na plonace ciala, a zarazem sluchal okrzykow ludu. Stojac na wysokiej zlotej kwadrydze, otoczony fala ludzka, ktora klaniala mu sie do stop, w blaskach ognia, w zlotym wiencu cyrkowego zwyciezcy, przerastal glowa dworzan, tlumy i wydawal sie byc olbrzymem. Potworne jego ramiona, wyciagniete dla trzymania lejcow, zdawaly sie blogoslawic lud. W twarzy i przymruzonych oczach mial usmiech i jasnial nad ludzmi jak slonce albo jak bostwo straszne, ale wspaniale i potezne. Chwilami zatrzymywal sie, by przypatrzec sie dokladniej czy to jakiej dziewicy, ktorej lono poczynalo skwierczec w plomieniu, czy wykrzywionej przez konwulsje twarzy dziecka, i znow jechal dalej, wiodac za soba szalony i rozhukany orszak. Chwilami klanial sie ludowi, to znow, przeginajac sie w tyl, sciagal zlote lejce i rozmawial z Tygellinem. Na koniec dojechawszy do wielkiej fontanny, stojacej w posrodku dwoch krzyzujacych sie ulic, wysiadl z kwadrygi i skinawszy na towarzyszow zmieszal sie z tlumem. Przywitano go krzykiem i oklaskami. Bachantki, nimfy, senatorowie, augustianie, kaplani, fauny, satyry i zolnierze otoczyli go wraz szalonym kolem, on zas, majac po jednej stronie Tygellina, po drugiej Chilona, obchodzil fontanne, naokol ktorej plonelo kilkadziesiat pochodni, zatrzymujac sie przed kazda, czyniac uwagi nad ofiarami lub drwiac ze starego Greka, w ktorego twarzy malowala sie bezbrzezna rozpacz. Na koniec staneli przed wysokim masztem, przybranym w mirty i okreconym w powoj. Czerwone jezyki ognia dochodzily tu juz do kolan ofiary, ale twarzy jej nie mozna bylo zrazu rozpoznac, gdyz swieze, plonace galazki przeslonily ja dymem. Po chwili jednak lekki wiatr nocny zwial dymy i odkryl glowe starca z siwa spadajaca na piersi broda. Na ten widok Chilo zwinal sie nagle w klab, jak raniony gad, z ust zas wyszedl mu krzyk, raczej do krakania niz do ludzkiego glosu podobny: - Glaukos! Glaukos!... Jakoz istotnie z plonacego slupa patrzyl na niego Glaukos lekarz. Zyl jeszcze. Twarz mial zbolala i pochylona, jakby chcial po raz ostatni przypatrzec sie swemu katowi, ktory go zdradzil, pozbawil go zony, dzieci, nasadzil na niego zabojce, a gdy to wszystko zostalo mu w imie Chrystusa odpuszczone, raz jeszcze wydal go w rece oprawcow. Nigdy czlowiek nie wyrzadzil czlowiekowi straszniejszych i bardziej krwawych krzywd. I oto ofiara plonela teraz na smolnym slupie, a kat stal u jej stop. Oczy Glauka nie odwracaly sie od twarzy Greka. Chwilami przeslanial je dym, lecz gdy dmuchnal powiew, Chilo widzial znow te utkwione w siebie zrenice. Podniosl sie i chcial uciekac, lecz nie mogl. Nagle wydalo mu sie, ze nogi jego sa z olowiu i ze jakas niewidzialna reka zatrzymuje go z nadludzka sila przed tym slupem. I skamienial. Czul tylko, ze cos przepelnia sie w nim, cos sie zrywa, ze dosyc ma mak i krwi, ze przychodzi koniec zycia i ze wszystko znika naokol: i cezar, i dwor, i tlumy, a otacza go tylko jakas bezdenna, straszna i czarna pustka, w niej zas widac tylko te oczy meczennika, ktore wzywaja go na sad. A tamten, schylajac coraz nizej glowe, patrzyl ciagle. Obecni odgadli, ze miedzy tymi ludzmi cos sie dzieje, lecz smiech zamarl im na ustach, w twarzy bowiem Chilona bylo cos strasznego: wykrzywila ja taka trwoga i taki bol, jak gdyby owe jezyki ognia palily jego wlasne cialo. Nagle zachwial sie i wyciagnawszy w gore ramiona zawolal okropnym, rozdzierajacym glosem: - Glauku! W imie Chrystusa! Przebacz! Uciszylo sie naokol: dreszcz przebiegl obecnych i wszystkie oczy mimo woli podniosly sie w gore. A glowa meczennika poruszyla sie lekko, po czym uslyszano z wierzcholka masztu podobny do jeku glos: - Przebaczam!... Chilo rzucil sie na twarz wyjac jak dziki zwierz i nabrawszy ziemi w obie garsci, posypal sobie nia glowe. Tymczasem plomienie strzelily w gore, objely piersi i twarz Glauka, rozplotly mirtowa korone na jego glowie i zajely wstegi na wierzchu slupa, ktory zajasnial caly wielkim, jaskrawym swiatlem. Lecz Chilo podniosl sie po chwili z twarza tak zmieniona, iz augustianom wydalo sie, ze widza innego czlowieka. Oczy plonely mu niezwyklym blaskiem, ze zmarszczonego czola bilo uniesienie; niedolezny przed chwila Grek wygladal teraz jak jakis kaplan, ktory, nawiedzony przez bostwo, chce odkryc prawdy nieznane. - Co z nim jest? Oszalal! - ozwalo sie kilka glosow. On zas odwrocil sie ku tlumom i wyciagnawszy w gore prawa reke, poczal wolac, a raczej krzyczec tak donosnie, by nie tylko augustianie, ale i tluszcza mogla glos jego doslyszec: - Ludu rzymski! Na moja smierc przysiegam, ze oto gina niewinni, a podpalaczem jest - ten!... I wskazal palcem na Nerona. Nastala chwila ciszy. Dworzanie zdretwieli. Chilo stal ciagle z wyciagnietym drzacym ramieniem i palcem zwroconym ku cesarzowi. Nagle uczynilo sie zamieszanie. Lud na ksztalt fali, pchnietej naglym wichrem, rzucil sie ku starcowi, chcac mu sie lepiej przypatrzec. Tu i owdzie ozwaly sie krzyki: "Trzymaj!", gdzie indziej: "Biada nam!" W tlumie rozlegl sie swist i wrzaski: "Ahenobarbus! Matkobojca! Podpalacz!" Bezlad wzrastal z kazda chwila. Bachantki, wrzeszczac wnieboglosy, poczely sie chronic na wozy. Nagle kilka przepalonych slupow przewrocilo sie, rozsypujac wokol skry i powiekszajac zamet. Slepa, stloczona fala ludu porwala Chilona i uniosla go w glab ogrodu. Wszedzie tez slupy poczely juz przepalac sie i padac w poprzek ulic, napelniajac aleje dymem, skrami, swedem drzewa i swedem ludzkiego tluszczu. Gasly swiatla dalsze i blizsze. W ogrodach pociemnialo. Tlumy zaniepokojone, posepne i trwozne cisnely sie do bram. Wiesc o tym, co zaszlo, przechodzila z ust do ust, zmieniona i powiekszona. Jedni opowiadali, ze cezar zemdlal, drudzy, ze sam wyznal, iz kazal podpalic Rzym, trzeci, ze zachorowal ciezko, inni wreszcie, ze wywieziono go jak martwego na wozie. Tu i owdzie odzywaly sie glosy wspolczucia dla chrzescijan: "Nie oni spalili Rzym, po co wiec tyle krwi, mak i niesprawiedliwosci? Czy bogowie nie beda sie mscili za niewinnych i jakiez piacula zdolaja ich znowu przeblagac?" Slowa: "innoxia corpora!", powtarzaly sie coraz czesciej. Kobiety litowaly sie glosno nad dziecmi, ktorych tyle rzucono dzikim zwierzetom, poprzybijano na krzyze lub spalono w tych przekletych ogrodach! I wreszcie politowanie zmienilo sie w zlorzeczenia cezarowi i Tygellinowi. Lecz byli i tacy, ktorzy, zatrzymujac sie nagle, zadawali sobie lub innym pytanie: "Coz to jest za bostwo, ktore daje taka sile wobec mak i smierci?" I powracali do domow w zamysleniu... Chilo blakal sie zas jeszcze po ogrodach, nie wiedzac, dokad isc i gdzie sie obrocic. Teraz uczul sie znow bezsilnym, niedoleznym i chorym starcem. Chwilami potykal sie o nie dopalone ciala, potracal glownie, ktore wysylaly w slad za nim roje iskier, chwilami siadal spogladajac naokol bezprzytomnym wzrokiem. Ogrody staly sie juz prawie calkiem ciemne; miedzy drzewami poruszal sie tylko blady ksiezyc, rozswiecajac niepewnym swiatlem aleje, sczerniale, lezace w poprzek slupy i zmienione w bezksztaltne bryly niedogarki ofiar. Lecz staremu Grekowi wydalo sie, ze w ksiezycu widzi twarz Glauka i ze oczy jego patrza nan jeszcze ciagle, i chowal sie przed swiatlem. Wreszcie jednak wyszedl z cienia i mimo woli, jakby party jakas nieznana sila, poczal kierowac sie ku fontannie, przy ktorej oddal ducha Glaukos. Wtem jakas reka dotknela jego ramienia. Starzec odwrocil sie i widzac przed soba nieznana postac, zawolal z przerazeniem: - Kto tam! Ktos ty jest? - Apostol, Pawel z Tarsu. - Jam przeklety!... Czego chcesz? A Apostol odrzekl: - Chce cie zbawic. Chilo oparl sie o drzewo. Nogi chwialy sie pod nim i ramiona zwisly mu wzdluz ciala. - Dla mnie nie masz zbawienia! - rzekl glucho. - Zali slyszales, ze Bog przebaczyl zalujacemu lotrowi na krzyzu? - zapytal Pawel. - Zali wiesz, com ja uczynil? - Widzialem bolesc twoja i slyszalem, jakos dal swiadectwo prawdzie. - O panie!... - I gdy sluga Chrystusow przebaczyl ci w godzinie meki i smierci, jakzeby ci Chrystus nie mial przebaczyc? A Chilo chwycil rekoma glowe jak w oblakaniu: - Przebaczenie! Dla mnie przebaczenie! - Bog nasz to Bog Milosierdzia - odpowiedzial Apostol. - Dla mnie? - powtorzyl Chilo. I poczal jeczec jak czlowiek, ktoremu zbraklo sil, by mogl opanowac bol i meke. Pawel zas rzekl: - Oprzyj sie na mnie i pojdz ze mna. I wziawszy go szedl z nim ku krzyzujacym sie ulicom, kierujac sie glosem fontanny, ktora zdawala sie plakac wsrod nocnej ciszy nad cialami pomeczonych. - Bog nasz to Bog Milosierdzia - powtorzyl Apostol. - Gdybys stanal nad morzem i rzucal w nie kamienie, czybys mogl zarzucic nimi glebine morska? A ja ci mowie, ze milosierdzie Chrystusa jest jako morze i ze grzechy i winy ludzkie potona w nim jako kamienie w otchlani. I mowie ci, ze jest jako niebo, ktore pokrywa gory, lady i morza, albowiem jest wszedzie i nie masz granicy ni konca. Tys cierpial u slupa Glauka i Chrystus widzial twoje cierpienie. Tys rzekl nie baczac na to, coc jutro spotkac moze: "Ten jest podpalaczem!", i Chrystus spamietal slowa twoje. Bowiem minela twoja zlosc i klamstwo, a w sercu zostal sie jeno zal nieprzebrany... Chodz ze mna i sluchaj, co ci powiadam: otom ja takze nienawidzil Go i przesladowal Jego wybranych. Jam Go nie chcial i nie wierzyl w Niego, poki mi sie nie ukazal i nie powolal mnie. I odtad On jest miloscia moja. A teraz ciebie nawiedzil zgryzota, trwoga i bolescia, aby cie powolac ku sobie. Tys Go nienawidzil, a On kochal cie. Tys wydawal na meki Jego wyznawcow, a On chce ci przebaczyc i zbawic cie. Piersia nedzarza poczelo wstrzasac lkanie ogromne, od ktorego rozdzierala sie w nim dusza do dna, a Pawel ogarnial go, opanowywal i wiodl, jak zolnierz wiedzie jenca. I po chwili znow mowic poczal: - Pojdz za mna, a ja cie powiode do Niego. Dla jakiejz innej przyczyny przychodzilbym do ciebie? Ale oto On rozkazal mi zbierac dusze ludzkie w imie milosci, wiec spelniam sluzbe Jego. Ty mniemasz, zes przeklety, a ja ci mowie: uwierz w Niego, a czeka cie zbawienie. Ty myslisz, zes znienawidzon, a ja ci powtarzam, ze On miluje cie. Patrz na mnie! Gdym Jego nie mial, nic nie mialem krom zlosci, ktora mieszkala w sercu moim, a teraz Jego milosc starczy mi za ojca i matke, za bogactwa i krolowanie. W Nim jednym ucieczka, On jeden policzy twoj zal, wejrzy na nedze twoja, zdejmie z ciebie trwoge i podniesie cie do siebie. Tak mowiac przywiodl go do fontanny, ktorej srebrny strumien polyskiwal z dala w miesiecznym swietle. Naokol byla cisza i pustka, albowiem sluzba niewolnicza uprzatnela juz tu zweglone slupy i ciala meczennikow. Chilo rzucil sie z jekiem na kolana i ukrywszy twarz w dloniach, pozostal bez ruchu, Pawel zas podniosl twarz ku gwiazdom i poczal sie modlic: - Panie, spojrzyj na tego nedzarza, na zal jego, na lzy i meke! Panie Milosierdzia, ktorys przelal krew za winy nasze, przez Twoja meke, przez smierc i zmartwychwstanie odpusc mu! Po czym umilkl, lecz dlugo jeszcze patrzyl w gwiazdy i modlil sie. A wtem spod jego stop ozwalo sie podobne do jeku wolanie: - Chryste!... Chryste!... Odpusc mi!... Naowczas Pawel zblizyl sie do fontanny i nabrawszy wody w dlonie wrocil do kleczacego nedzarza: - Chilonie! Oto cie chrzcze w imie Ojca i Syna, i Ducha! Amen! Chilo podniosl glowe, rozlozyl rece i pozostal tak bez ruchu. Ksiezyc oswiecal pelnym swiatlem jego zbielale wlosy i rownie biala, nieruchoma, jakby umarla lub wykuta z kamienia twarz. Chwile plynely jedna za druga; z wielkich ptaszarni, umieszczonych w ogrodach Domicji, poczelo dochodzic pianie kogutow, a on kleczal jeszcze, podobny do nagrobnego posagu. Wreszcie ocknal sie, wstal i zwrociwszy sie do Apostola zapytal: - Co mam czynic przed smiercia, panie? Pawel rowniez rozbudzil sie z zadumy nad ta niezmierna potega, ktorej nie mogly oprzec sie nawet takie duchy, jak tego Greka, i odrzekl: - Ufaj i daj swiadectwo prawdzie! Po czym wyszli razem. U bram ogrodu Apostol poblogoslawil raz jeszcze starca i rozstali sie, albowiem wymagal tego sam Chilo przewidujac, ze po tym, co zaszlo, cezar i Tygellinus kaza go scigac. Jakoz nie mylil sie. Wrociwszy do siebie, zastal juz dom otoczony przez pretorianow, ktorzy porwali go i pod wodza Scewinusa zawiedli na Palatyn. Cezar udal sie juz byl na spoczynek, lecz Tygellin czekal i ujrzawszy nieszczesnego Greka powital go z twarza spokojna, ale zlowroga... - Popelniles zbrodnie obrazy majestatu - rzekl mu - i kara cie nie minie. Lecz jesli jutro oswiadczysz w amfiteatrze, zes byl pijany i szalony i ze sprawcami pozaru sa chrzescijanie, kara twoja skonczy sie na chloscie i wygnaniu. - Nie moge, panie! - odpowiedzial cicho Chilo. A Tygellin zblizyl sie do niego krokiem powolnym i glosem rowniez przyciszonym, ale strasznym, zapytal: - Jak to nie mozesz, psie grecki? Zalis nie byl pijany i zali nie rozumiesz, co cie czeka? Spojrz tam! I to rzeklszy wskazal na kat atrium, w ktorym obok dlugiej drewnianej lawy stalo w mroku czterech nieruchomych niewolnikow trackich z powrozami i obcegami w reku. A Chilo odrzekl: - Nie moge, panie! Tygellina poczela ogarniac wscieklosc, lecz pohamowal sie jeszcze. - Widziales - zapytal - jak umieraja chrzescijanie? Czy chcesz tak umrzec? Starzec wzniosl w gore wybladla twarz; czas jakis wargi jego poruszaly sie cicho, po czym odrzekl: - I ja wierze w Chrystusa!... Tygellin spojrzal na niego ze zdumieniem: - Psie, tys oszalal naprawde! I nagle nagromadzona w jego piersi wscieklosc zerwala tame. Skoczywszy do Chilona chwycil go obiema rekami za brode, zwalil na ziemie i poczal deptac powtarzajac z piana na ustach: - Odwolasz! Odwolasz!... - Nie moge! - odpowiedzial mu z ziemi Chilo. - Na meki z nim! Uslyszawszy ow rozkaz Trakowie porwali starca i polozyli go na lawe, po czym przytwierdziwszy go do niej za pomoca sznurow, poczeli cegami sciskac jego wychudle piszczele. Lecz on, w czasie gdy go przywiazywano, calowal z pokora ich rece, nastepnie zas przymknal oczy i wydawal sie jak umarly. Zyl jednak, gdy bowiem Tygellin pochylil sie nad nim i raz jeszcze zapytal: "Odwolasz?", zbielale jego wargi poruszyly sie lekko i wyszedl z nich zaledwie doslyszalny szept: - Nie... moge!... Tygellin kazal przerwac meki i jal chodzic po atrium z twarza zmieniona przez gniew, lecz zarazem bezradna. Na koniec widocznie przyszla mu do glowy jakas nowa mysl, albowiem zwrocil sie do Trakow i rzekl: - Wyrwac mu jezyk. Dramat Aureolus dawano zwykle w teatrach lub amfiteatrach tak urzadzonych, iz mogly otwierac sie i tworzyc jakby dwie odrebne sceny. Lecz po widowisku w ogrodach cezara zaniechano zwyklego sposobu, szlo bowiem o to, by jak najwieksza liczba ludzi mogla patrzec na smierc przybitego do krzyza niewolnika, ktorego w dramacie pozeral niedzwiedz. W teatrach role niedzwiedzia grywal obszyty w skore aktor, tym razem jednak przedstawienie mialo byc "prawdziwe". Byl to nowy pomysl Tygellina. Cezar poczatkowo zapowiedzial, ze nie przybedzie, lecz z namowy faworyta zmienil zdanie. Tygellinus wytlumaczyl mu, ze po tym, co zaszlo w ogrodach, tym bardziej powinien pokazac sie ludowi, i zarazem zareczyl, ze ukrzyzowany niewolnik nie zelzy go juz, tak jak uczynil to Kryspus. Lud byl juz nieco przesycony i zmeczony przelewem krwi, zapowiedziano mu wiec nowe rozdawnictwo biletow loteryjnych i podarkow, a zarazem uczte wieczorna, przedstawienie bowiem mialo sie odbywac wieczorem, w rzesiscie oswietlonym amfiteatrze. Jakoz o zmroku caly budynek napelnil sie szczelnie. Augustianie z Tygellinem na czele przybyli wszyscy, nie tyle dla samego widowiska, jak dla okazania po ostatnim zajsciu cezarowi swej wiernosci i porozmawiania o Chilonie, o ktorym mowil caly Rzym. Opowiadano wiec sobie na ucho, ze cezar wrociwszy z ogrodow wpadl w wscieklosc i nie mogl zasnac, ze opadaly go strachy i dziwne widzenia, skutkiem ktorych nazajutrz zapowiedzial swoj predki wyjazd do Achai. Inni wszelako przeczyli temu, twierdzac, ze teraz okaze sie tym bardziej nieublaganym wzgledem chrzescijan. Nie braklo jednak i tchorzow, ktorzy przewidywali, ze oskarzenie, jakie Chilon rzucil w twarz cezarowi wobec tlumow, moze miec najgorsze nastepstwa. Byli wreszcie i tacy, ktorzy przez ludzkosc prosili Tygellina, by zaniechal dalszych przesladowan. - Patrzcie, dokad idziecie - mowil Barkus Soranus. - Chcieliscie zaspokoic zemste ludu i wpoic w niego przekonanie, ze kara spada na winnych, a skutek jest wprost przeciwny. - Prawda! - dodal Antystiusz Werus - wszyscy szepcza sobie teraz, ze oni niewinni. Jesli to ma byc zrecznosc, to Chilo mial slusznosc mowiac, ze wasze mozgi nie napelnilyby zoledziowej miseczki. Tygellin zas zwrocil sie do nich i rzekl: - Ludzie szepcza sobie takze, ze twoja corka Serwilia, Barku Soranusie, i twoja zona, Antystiuszu, poukrywaly swoich niewolnikow chrzescijan przed sprawiedliwoscia cezara. - To nieprawda! - zawolal z niepokojem Barkus. - Zone moja chca zgubic wasze rozwodki, ktore zazdroszcza jej cnoty - rzekl z nie mniejszym niepokojem Antystiusz Werus. Lecz inni rozmawiali o Chilonie. - Co mu sie stalo? - mowil Eprius Marcellus. - Sam ich wydawal w rece Tygellina; z nedzarza stal sie bogaczem, mogl dozyc spokojnie swych dni, miec piekny pogrzeb i nagrobek, tymczasem nie! Naraz wolal stracic wszystko i zgubic sie. Doprawdy, chyba oszalal. - Nie oszalal, ale zostal chrzescijaninem - rzekl Tygellin. - Chyba nie moze byc - ozwal sie Witeliusz. - A czy ja nie mowilem! - wtracil Westynus. - Mordujcie sobie chrzescijan, ale wierzajcie mi, nie wojujcie z ich bostwem. Tu nie ma zartow!... Patrzcie, co sie dzieje! Ja tam nie palilem Rzymu, ale gdyby mi cezar pozwolil, zaraz bym dal hekatombe ich bostwu. I wszyscy powinni to samo uczynic, bo powtarzam: z nim nie ma zartow! Pamietajcie, zem wam to mowil. - A ja mowilem co innego - rzekl Petroniusz. - Tygellin smial sie, gdym twierdzil, ze oni sie bronia, a ja teraz powiem wiecej: oni zdobywaja! - Jak to? Jak to? - spytalo kilka glosow. - Na Polluksa!... Bo jesli taki Chilo im sie nie oparl, ktoz im sie oprze? Jesli myslicie, ze po kazdym widowisku nie przybywa chrzescijan, tedy z wasza znajomoscia Rzymu zostancie kotlarzami lub zacznijcie brody golic, wowczas bowiem bedziecie lepiej wiedzieli, co lud mysli i co sie w miescie dzieje. - Mowi czysta prawde, na swiete peplum Diany! - zawolal Westynus. Lecz Barkus zwrocil sie do Petroniusza: - Do czego prowadzisz? - Koncze na tym, od czegoscie zaczeli: dosc juz krwi! A Tygellin spojrzal na niego szydersko i rzekl: - Ej! jeszcze troche! - Jesli nie starczy ci glowy, masz druga w galce od laski! - odparl Petroniusz. Dalsza rozmowe przerwalo przybycie cezara, ktory zajal swoje miejsce w towarzystwie Pitagorasa. Zaraz potem zaczelo sie przedstawienie Aureolusa, na ktore nie bardzo zwazano, mysli bowiem zajete byly Chilonem. Lud, przywykly do mak i krwi, nudzil sie takze, sykal, wydawal niepochlebne dla dworu okrzyki i wolal o przyspieszenie sceny z niedzwiedziem, ktorej jedynie byl ciekawy. Gdyby nie nadzieja ujrzenia skazanego starca i podarkow, samo widowisko nie zdolaloby zatrzymac tlumow. Ale wreszcie nadeszla oczekiwana chwila. Pacholkowie cyrkowi wniesli naprzod drewniany krzyz, dosc niski, by niedzwiedz wspiawszy sie mogl dosiegnac do piersi meczennika, a nastepnie dwoch ludzi wprowadzilo, a raczej przywloklo Chilona, albowiem sam, majac pokruszone kosci u nog, isc nie mogl. Polozono go i przybito do drzewa tak predko, ze zaciekawieni augustianie nie mogli mu sie nawet dobrze przypatrzec, i dopiero po umocowaniu krzyza w przygotowanym umyslnie dole wszystkie oczy zwrocily sie ku niemu. Lecz malo kto mogl poznac w tym nagim starcu dawnego Chilona. Po meczarniach, ktore kazal mu zadac Tygellin, w twarzy nie zostalo mu ani kropli krwi i tylko na bialej brodzie widac bylo czerwony slad, ktory zostawila krew po wyrwaniu jezyka. Przez przezroczysta skore nieledwie mozna bylo dojrzec jego kosci. Wydawal sie tez daleko starszym, niemal zgrzybialym. Ale natomiast niegdys oczy jego rzucaly wiecznie pelne niepokoju i zlosci spojrzenia, czujne oblicze jego odbijalo dawniej wieczna trwoge i niepewnosc, teraz zas twarz mial bolesna, ale tak slodka i pogodna, jak miewaja ludzie spiacy lub umarli. Moze ufnosci dodawala mu pamiec o lotrze na krzyzu, ktoremu Chrystus przebaczyl, a moze tez mowil w duchu milosiernemu Bogu: "Panie, kasalem jak jadowity robak, ale oto bylem przez cale zycie nedzarzem, przymieralem glodem, ludzie deptali po mnie, bili mnie i znecali sie nade mna. Bylem, Panie, biedny i bardzo nieszczesliwy, a oto teraz jeszcze polozono mnie na meki i przybito na krzyz, wiec Ty, Milosierny, nie odepchniesz mnie w godzinie smierci!" I spokoj zstapil widocznie w jego skruszone serce. Nikt nie smial sie, bylo bowiem w tym ukrzyzowanym cos tak cichego, wydawal sie tak starym, bezbronnym, slabym, tak wolajacym swa pokora o litosc, ze mimo woli kazdy zadawal sobie pytanie, jak mozna meczyc i przybijac na krzyz ludzi, ktorzy juz i tak konaja. Tlum milczal. Miedzy augustianami Westynus, pochylajac sie na prawo i na lewo, szeptal przestraszonym glosem: "Patrzcie, jak oni umieraja!" Inni czekali na niedzwiedzia, zyczac sobie w duszy, by widowisko skonczylo sie jak najpredzej. Niedzwiedz wtoczyl sie wreszcie na arene i chwiejac nisko schylona glowa na obie strony, spogladal naokol spode lba, jakby sie nad czyms namyslal lub czegos szukal. Dostrzeglszy wreszcie krzyz, a na nim nagie cialo, zblizyl sie ku niemu, podniosl sie nawet, lecz po chwili opuscil sie znow na przednie lapy i siadlszy pod krzyzem, poczal mruczec, jakby i w jego zwierzecym sercu ozwala sie litosc nad tym szczatkiem czlowieka. Z ust sluzby cyrkowej ozwaly sie podniecajace okrzyki, lecz lud milczal. Chilon tymczasem podniosl wolnym ruchem glowe i czas jakis wodzil oczyma po widowni. Na koniec wzrok jego zatrzymal sie gdzies na najwyzszych rzedach amfiteatru, piersi poczely mu grac zywiej i wowczas stalo sie cos, co wprawilo w podziw i zdumienie widzow. Oto twarz zajasniala mu usmiechem, czolo otoczyly mu jakby promienie, oczy podniosly sie przed smiercia ku gorze, a po chwili dwie wielkie lzy, wezbrane pod powiekami, splynely mu z wolna po twarzy. I umarl. A wtem jakis donosny meski glos zawolal w gorze pod velarium: - Pokoj meczennikom! W amfiteatrze panowalo gluche milczenie. Po widowisku w ogrodach cezarianskich wiezienia opustoszaly znacznie. Chwytano wprawdzie jeszcze i wieziono ofiary, podejrzane o wyznawanie wschodniego zabobonu, ale oblawy dostarczaly ich coraz mniej, zaledwie tyle, ile potrzeba bylo do zapelnienia nastepnych widowisk, ktore rowniez mialy sie juz ku koncowi. Lud, przesycony krwia, okazywal coraz wieksze znuzenie i coraz wiekszy niepokoj z powodu niebywalego dotad zachowywania sie skazanych. Obawy przesadnego Westynusa ogarnely tysiace dusz. W tlumach opowiadano coraz dziwniejsze rzeczy o msciwosci chrzescijanskiego bostwa. Tyfus wiezienny, ktory rozszerzyl sie po miescie, powiekszyl powszechna bojazn. Widziano czeste pogrzeby i powtarzano sobie na ucho, ze potrzebne sa nowe piacula dla przeblagania nieznanego boga. W swiatyniach skladano ofiary Jowiszowi i Libitynie. Wreszcie, mimo wszelkich usilowan Tygellina i jego poplecznikow, rozszerzalo sie coraz bardziej mniemanie, ze miasto zostalo spalone z rozkazu cezara i ze chrzescijanie cierpia niewinnie. Lecz wlasnie dlatego i Nero, i Tygellinus nie ustawali w przesladowaniu. Dla uspokojenia ludu wydawano nowe rozporzadzenia co do rozdawnictwa zboza, wina i oliwy; ogloszono przepisy ulatwiajace odbudowywanie domow, pelne ulg dla wlascicieli, oraz inne dotyczace szerokosci ulic i materialow, z jakich nalezy budowac, by na przyszlosc uniknac kleski ognia. Sam cezar bywal na posiedzeniach senatu i obradowal wraz z "ojcami" nad dobrem ludu i miasta, ale natomiast ani cien laski nie padl na skazanych. Wladcy swiata chodzilo przede wszystkim o to, by wszczepic w lud przekonanie, ze tak nieublagane kary moga spotkac tylko winnych. W senacie zaden glos nie odzywal sie rowniez za chrzescijanami, gdyz nikt nie chcial narazic sie cezarowi, a procz tego ludzie, siegajacy wzrokiem dalej w przyszlosc, twierdzili, ze wobec nowej wiary fundamenta panstwa rzymskiego nie moglyby sie ostac. Oddawano tylko ludzi konajacych i zmarlych rodzinom, albowiem prawo rzymskie nie mscilo sie nad umarlymi. Dla Winicjusza stanowila pewna ulge mysl, ze jesli Ligia umrze, wowczas on pochowa ja w grobach rodzinnych i spocznie kolo niej. Nie mial juz zadnej nadziei ocalenia jej od smierci i sam, oderwany na wpol od zycia, zatopiony zupelnie w Chrystusie, nie marzyl juz o innym polaczeniu, jak o wiecznym. Wiara jego stala sie wprost niezglebiona, tak ze wobec niej owa wiecznosc wydawala mu sie czyms nierownie rzeczywistszym i prawdziwszym od przejsciowego istnienia, jakim zyl dotad. Serce przepelnilo mu sie skupionym uniesieniem. Za zycia zmienial sie w istote niemal bezcielesna, ktora, teskniac za zupelnym wyzwoleniem dla siebie, pragnela go i dla drugiej kochanej duszy. Wyobrazal sobie, ze wowczas oboje z Ligia wezma sie za rece i odejda do nieba, gdzie Chrystus ich poblogoslawi i pozwoli im zamieszkac w swietle tak spokojnym i ogromnym, jak blask zorz. Blagal tylko Chrystusa, by oszczedzil Ligii mak cyrkowych i pozwolil jej zasnac spokojnie w wiezieniu, czul bowiem z zupelna pewnoscia, ze i sam umrze razem z nia. Mniemal, ze wobec tego morza przelanej krwi nie wolno mu nawet spodziewac sie, aby ona jedna zostala ocalona. Slyszal od Piotra i Pawla, ze i oni takze musza umrzec jak meczennicy. Widok Chilona na krzyzu przekonal go, ze smierc, nawet meczenska, moze byc slodka, wiec zyczyl juz sobie, aby nadeszla dla nich obojga, jako upragniona zmiana zlej, smutnej i ciezkiej doli na lepsza. Chwilami miewal juz przedsmak zagrobowego zycia. Ow smutek, ktory unosil sie nad obu ich duszami, tracil coraz bardziej dawna palaca gorycz i stopniowo zmienial sie w jakies zaswiatowe, spokojne oddanie sie woli Bozej. Winicjusz plynal dawniej w trudzie przeciw pradowi, walczyl i meczyl sie, teraz oddal sie fali, wierzac, ze niesie go ona w wieczna cisze. Odgadywal tez, ze Ligia, rownie jak on, gotuje sie na smierc, ze mimo dzielacych ich murow wiezienia ida juz razem, i usmiechal sie do tej mysli jak do szczescia. I rzeczywiscie, szli tak zgodnie, jakby codziennie dlugo dzielili sie myslami. W Ligii nie bylo takze zadnych pragnien ni zadnej nadziei procz nadziei pozagrobowego zycia. Smierc przedstawiala sie jej nie tylko jak wyzwolenie ze strasznych murow wiezienia, z rak cezara, Tygellina, nie tylko jako zbawienie, ale jako czas slubu z Winicjuszem. Wobec tej niezachwianej pewnosci wszystko inne tracilo wage. Po smierci zaczynalo sie dla niej szczescie nawet i ziemskie, wiec czekala jej jeszcze i tak, jak narzeczona czeka chwili weselnej. A ow niezmierny prad wiary, ktory odrywal od zycia i niosl poza grob tysiace pierwszych wyznawcow, porwal takze i Ursusa. I on dlugo nie chcial sie zgodzic w sercu na smierc Ligii, lecz gdy codziennie przez mury wiezienia przedzieraly sie wiesci o tym, co dzieje sie w amfiteatrach i ogrodach, gdy smierc wydawala sie wspolna, nieunikniona dola wszystkich chrzescijan, a zarazem ich dobrem, wyzszym nad wszelkie smiertelne pojecie o szczesciu, nie smial w koncu i on modlic sie do Chrystusa, aby pozbawil tego szczescia Ligie lub opoznil je dla niej na dlugie lata. W swej prostaczej duszy barbarzyncy myslal przy tym, ze corce wodza Ligow wiecej sie nalezy i wiecej sie dostanie tych niebieskich rozkoszy niz calemu tlumowi prostakow, do ktorych i sam nalezal, i ze w chwale wiekuistej ona zasiadzie blizej Baranka niz inni. Slyszal wprawdzie, ze wobec Boga ludzie sa rowni, na dnie duszy tkwilo mu jednak przekonanie, ze co corka wodza, i to jeszcze wodza wszystkich Ligow, to nie pierwsza lepsza niewolnica. Spodziewal sie tez, ze Chrystus pozwoli mu jej sluzyc i dalej. Co do siebie, mial tylko jedno ukryte pragnienie, to jest, zeby mogl umrzec tak jak Baranek, na krzyzu. Ale wydawalo mu sie to szczesciem tak wielkim, ze choc wiedzial, iz krzyzuja w Rzymie nawet najgorszych zbrodniarzy, nie smial prawie modlic sie o taka smierc. Myslal, ze pewno kaza mu zginac pod zebami dzikich zwierzat, i stanowilo to jego troske wewnetrzna. Od dziecka chowal sie w nieprzebytych puszczach, wsrod ciaglych lowow, z ktorych dzieki swej nadludzkiej sile, jeszcze zanim wyrosl na meza, juz zaslynal miedzy Ligami. Stanowily one jego tak umilowane zajecie, ze pozniej, gdy byl w Rzymie i musial sie ich wyrzec, chodzil do vivariow i do amfiteatrow, zeby choc popatrzec na znane i nie znane sobie zwierzeta. Widok ich budzil w nim nieprzeparta chec walki i zabijania, teraz wiec obawial sie w duszy, ze gdy przyjdzie mu sie spotkac z nimi w amfiteatrze, opadna go mysli mniej godne chrzescijanina, ktory powinien umierac poboznie i cierpliwie. Ale polecal sie i w tym Chrystusowi, majac na pocieche inne, slodsze mysli. Oto slyszac, ze Baranek wypowiedzial wojne mocom piekielnym i zlym duchom, do ktorych wiara chrzescijanska zaliczala wszystkie bostwa poganskie, myslal, ze w tej wojnie przyda sie jednak Barankowi bardzo i potrafi mu sie przysluzyc lepiej od innych, gdyz to takze nie moglo mu sie w glowie pomiescic, aby dusza jego nie miala byc silniejsza od dusz innych meczennikow. Zreszta modlil sie po calych dniach, oddawal poslugi wiezniom, pomagal dozorcom i pocieszal swa krolewne, ktora chwilami zalowala, ze w swym krotkim zyciu nie mogla spelnic tylu dobrych uczynkow, ile spelnila ich slynna Thabita, o ktorej opowiadal jej swego czasu Piotr Apostol. Stroze, ktorych nawet w wiezieniu przejmowala obawa straszliwa sila tego olbrzyma, nie bylo bowiem dla niej ani pet, ani krat dostatecznych, polubili go w koncu za jego slodycz. Nieraz, zdumieni jego pogoda, wypytywali go o jej przyczyne, on zas opowiadal im z taka niezachwiana pewnoscia, jakie zycie czeka go po smierci, ze sluchali go ze zdziwieniem, widzac po raz pierwszy, ze do podziemi, nieprzeniknionych dla slonca, moze przeniknac szczescie. I gdy namawial ich, by uwierzyli w Baranka, niejednemu przechodzilo przez glowe, ze sluzba jego jest sluzba niewolnika, a zycie zyciem nedzarza, i niejeden zamyslal sie nad swa niedola, ktorej kresem miala byc dopiero smierc. Tylko ze smierc przejmowala nowa obawa i nie obiecywali sobie po niej nic, tymczasem ow olbrzym ligijski i ta dziewczyna, podobna do kwiatu rzuconego na wiezienna slome, szli ku niej z radoscia, jak do wrot szczescia. Pewnego wieczoru odwiedzil Petroniusza senator Scewinus i poczal z nim dluga rozmowe o ciezkich czasach, w ktorych obaj zyli, i o cezarze. Mowil zas tak otwarcie, ze Petroniusz, lubo zaprzyjazniony z nim, poczal sie miec na ostroznosci. Narzekal, iz swiat idzie krzywo i szalenie i ze wszystko razem wziete musi sie skonczyc jakas kleska straszniejsza jeszcze niz pozar Rzymu. Mowil, ze nawet augustianie sa zniecheceni, ze Feniusz Rufus, drugi prefekt pretorianow, znosi z najwiekszym przymusem ohydne rzady Tygellina i ze caly rod Seneki doprowadzony jest do ostatecznosci postepowaniem cezara tak ze starym mistrzem, jak i z Lukanem. W koncu poczal nadmieniac o niezadowoleniu ludu, a nawet pretorianow, ktorych znaczna czesc umial sobie Feniusz Rufus pozyskac. - Dlaczego to mowisz? - spytal go Petroniusz. - Przez troskliwosc o cezara - odpowiedzial Scewinus. - Mam dalekiego krewnego w pretorianach, ktory zwie sie Scewinus, tak jak i ja, i przez niego wiem, co dzieje sie w obozie... Niechec rosnie i tam... Kaligula, widzisz, byl takze szalony, i patrz, co sie stalo! Oto znalazl sie Kasjusz Cherea... Straszny to byl uczynek i zapewne nie masz miedzy nami nikogo, kto by go pochwalil, a jednakze Cherea uwolnil swiat od potwora. - Czyli - odrzekl Petroniusz - mowisz tak: "Ja Cherei nie chwale, ale to byl doskonaly czlowiek i oby bogowie dali nam takich jak najwiecej." Lecz Scewinus zmienil rozmowe i poczal niespodzianie wychwalac Pizona. Slawil jego rod, jego szlachetnosc, jego przywiazanie do zony, a wreszcie rozum, spokoj i dziwny dar jednania sobie ludzi. - Cezar jest bezdzietny - rzekl - i wszyscy widza nastepce w Pizonie. Niewatpliwie tez kazdy pomoglby mu z calej duszy do objecia wladzy. Kocha go Feniusz Rufus, rod Anneuszow jest mu calkiem oddany. Plaucjusz Lateranus i Tuliusz Senecjo skoczyliby za niego w ogien. A toz samo Natalis i Subriusz Flawiusz, i Sulpicjusz Asper, i Afraniusz Kwincjanus, i nawet Westynus. - Z tego ostatniego niewiele Pizonowi przyjdzie - odrzekl Petroniusz. - Westynus boi sie wlasnego cienia. - Westynus boi sie snow i duchow - odrzekl Scewinus - ale to czlowiek dzielny, ktorego slusznie chca zamianowac konsulem. Ze zas w duszy przeciwny jest przesladowaniu chrzescijan, tego nie powinienes mu brac za zle, albowiem i tobie zalezy na tym, by te szalenstwa ustaly. - Nie mnie, ale Winicjuszowi - rzekl Petroniusz. - Ze wzgledu na Winicjusza chcialbym ocalic jedna dziewczyne, ale nie moge, bom wypadl z lask Ahenobarba. - Jak to? Czy nie spostrzegasz, ze cezar znowu zbliza sie do ciebie i poczyna z toba rozmawiac? I powiem ci, dlaczego. Oto wybiera sie znow do Achai, gdzie ma spiewac piesni greckie wlasnego ukladu. Pali sie do tej podrozy, ale zarazem drzy na mysl o szyderczym usposobieniu Grekow. Wyobraza sobie, ze moze go spotkac albo najwiekszy tryumf, albo najwiekszy upadek. Potrzebuje dobrej rady, a wie, ze lepszej od ciebie nikt mu nie moze udzielic. To powod, dla ktorego wracasz do lask. - Lukan moglby mnie zastapic. - Miedzianobrody nienawidzi go i zapisal mu smierc w duszy. Szuka tylko pozoru, bo on zawsze szuka pozorow. Lukan rozumie, ze trzeba sie spieszyc. - Na Kastora! - rzekl Petroniusz. - Byc moze. Ale mialbym jeszcze jeden sposob predkiego wrocenia do lask. - Jaki? - Oto powtorzyc Miedzianobrodemu to, cos przed chwila do mnie mowil. - Ja nic nie powiedzialem! - zawolal z niepokojem Scewinus. Petroniusz zas polozyl mu reke na ramieniu: - Nazwales cezara szalencem, przewidywales nastepstwo Pizona i powiedziales: "Lukan rozumie, ze trzeba sie spieszyc." Z czym to chcecie sie spieszyc, carissime? Scewinus zbladl i przez chwile patrzyli sobie w oczy. - Nie powtorzysz! - Na biodra Kiprydy! Jak ty mnie znasz dobrze! Nie! Nie powtorze. Nic nie slyszalem, ale tez i nie chce nic slyszec... Rozumiesz! Zycie jest za krotkie, by warto bylo cos przedsiebrac. Prosze cie tylko, bys odwiedzil dzis Tygellina i rozmawial z nim rownie dlugo jak ze mna, o czym chcesz. - Dlaczego? - Dlatego, abym jesli mi kiedys Tygellin powie: "Scewinus byl u ciebie", mogl mu odpowiedziec: "Tego samego dnia byl takze i u ciebie." Scewinus slyszac to zlamal laske z kosci sloniowej, ktora mial w reku, i odrzekl: - Niech zly urok spadnie na te laske. Bede dzis u Tygellina, a potem na uczcie u Nerwy. Wszakze bedziesz i ty. W kazdym razie do widzenia pojutrze w amfiteatrze, gdzie wystapia ostatki chrzescijan!... Do widzenia! - Pojutrze - powtorzyl, zostawszy sam, Petroniusz. - Nie ma zatem czasu do stracenia. Ahenobarbus potrzebuje mnie istotnie w Achai, wiec moze bedzie sie liczyl ze mna. I postanowil sprobowac ostatniego srodka. Jakoz na uczcie u Nerwy cezar zazadal, by Petroniusz spoczal naprzeciw niego, chcial bowiem rozmawiac z nim o Achai i o miastach, w ktorych moglby z widokami najwiekszego powodzenia wystapic. Chodzilo mu najbardziej o Atenczykow, ktorych sie bal. Inni augustianie sluchali tej rozmowy ze skupieniem, aby pochwytawszy okruszyny zdan Petroniusza podawac je pozniej za swoje wlasne. - Zdaje mi sie, zem dotad nie zyl - rzekl Nero - i ze narodze sie dopiero w Grecji. - Narodzisz sie dla nowej slawy i niesmiertelnosci - odrzekl Petroniusz. - Ufam, ze tak sie stanie i ze Apollo nie okaze sie zazdrosnym. Jesli wroce z tryumfem, ofiaruje mu hekatombe, jakiej zaden bog nie mial dotad. Scewinus poczal powtarzac wiersz Horacjusza: Sic te diva potens Cypri, sic fratres Helenae, lucida sidera, ventorumque regat pater... - Okret stoi juz w Neapolis - rzekl cezar. - Chcialbym wyjechac chocby jutro. Na to Petroniusz podniosl sie i patrzac wprost w oczy Nerona, rzekl: - Pozwolisz, boski, ze wpierw wyprawie uczte weselna, na ktora ciebie przed innymi zaprosze. - Uczte weselna? Jaka? - spytal Neron. - Winicjusza z corka krola Ligow, a twoja zakladniczka. Ona wprawdzie jest obecnie w wiezieniu, ale naprzod, jako zakladniczka, nie moze byc wieziona, a po wtore sam zezwoliles Winicjuszowi poslubic ja, ze zas wyroki twoje, jak wyroki Zeusa, sa niecofnione, przeto kazesz ja wypuscic z wiezienia, a ja oddam ja oblubiencowi. Zimna krew i spokojna pewnosc siebie, z jaka mowil Petroniusz, stropily Nerona, ktory tropil sie zawsze, ilekroc ktos mowil do niego w ten sposob. - Wiem - odrzekl spuszczajac oczy. - Myslalem o niej i o tym olbrzymie, ktory zadusil Krotona. - W takim razie oboje sa ocaleni - odpowiedzial spokojnie Petroniusz. Lecz Tygellinus przyszedl w pomoc swemu panu: - Ona jest w wiezieniu z woli cezara, sam zas rzekles, Petroniuszu, ze wyroki jego sa niecofnione. Wszyscy obecni, znajac historie Winicjusza i Ligii, wiedzieli doskonale, o co chodzi, wiec umilkli, zaciekawieni, jak skonczy sie rozmowa. - Ona jest w wiezieniu przez twoja pomylke i przez twoja nieznajomosc prawa narodow, wbrew woli cezara - odrzekl z naciskiem Petroniusz. - Jestes, Tygellinie, naiwnym czlowiekiem, ale przecie i ty nie bedziesz twierdzil, ze ona podpalila Rzym, bo zreszta, gdybys nawet tak twierdzil, cezar by ci nie uwierzyl. Lecz Nero ochlonal juz i poczal przymruzac swe oczy krotkowidza z wyrazem nieopisanej zlosliwosci. - Petroniusz ma slusznosc - rzekl po chwili. Tygellinus spojrzal na niego ze zdziwieniem. - Petroniusz ma slusznosc - powtorzyl Nero. - Jutro otworza jej bramy wiezienia, a o uczcie weselnej pomowimy pojutrze w amfiteatrze. "Przegralem znowu" - pomyslal Petroniusz. I wrociwszy do domu byl juz tak pewien, ze nadszedl kres zycia Ligii, iz nazajutrz wyslal do amfiteatru zaufanego wyzwolenca, aby ulozyl sie z przelozonym spoliarium o wydanie jej ciala, chcial bowiem oddac je Winicjuszowi. Za czasow Nerona weszly w zwyczaj rzadkie dawniej i wyjatkowo tylko dawane przedstawienia wieczorne, tak w cyrku, jak i w amfiteatrach. Augustianie lubili je, czesto bowiem po nich nastepowaly uczty i pijatyki trwajace az do rana. Jakkolwiek lud przesycony byl juz przelewem krwi, jednakze gdy rozeszla sie wiesc, ze nadchodzi koniec igrzysk i ze ostatni chrzescijanie maja umrzec na wieczornym widowisku, nieprzeliczone tlumy sciagnely do amfiteatru. Augustianie stawili sie jak jeden czlowiek, domyslali sie bowiem, ze nie bedzie to zwykle przedstawienie i ze cezar postanowil wyprawic sobie tragedie z bolesci Winicjusza. Tygellin zachowal tajemnice, jaki rodzaj meki przeznaczony byl dla narzeczonej mlodego trybuna, ale to podniecalo tylko powszechna ciekawosc. Ci, ktorzy widywali niegdys Ligie u Plaucjuszow, opowiadali teraz cuda o jej pieknosci. Innych zajmowalo przede wszystkim pytanie, czy istotnie ujrza ja dzis na arenie, wielu bowiem spomiedzy tych, ktorzy slyszeli odpowiedz, jaka cezar dal Petroniuszowi u Nerwy, tlumaczylo ja sobie podwojnie. Niektorzy przypuszczali wprost, ze Nero odda lub moze juz oddal dziewice Winicjuszowi: przypomniano sobie, ze byla zakladniczka, ktorej wolno bylo zatem czcic takie bostwa, jakie jej sie podobaly, i ktorej prawo narodow nie pozwalalo karac. Niepewnosc, oczekiwanie i zaciekawienie opanowaly wszystkich widzow. Cezar przybyl wczesniej niz zwykle i wraz z jego przybyciem poczeto znow sobie szeptac, ze jednak nastapi zapewne cos nadzwyczajnego, gdyz Neronowi procz Tygellina i Watyniusza towarzyszyl Kasjusz, centurion olbrzymiej postawy i olbrzymiej sily, ktorego cezar bral z soba tylko wowczas, gdy chcial miec przy boku obronce, na przyklad gdy przychodzila mu ochota do nocnych wypraw na Subure, gdzie urzadzal sobie zabawe zwana sagatio, polegajaca na podrzucaniu w gore na wojskowym plaszczu napotykanych po drodze dziewczat. Spostrzezono takze, ze w samym amfiteatrze zostaly przedsiewziete pewne srodki ostroznosci. Straze pretorianskie powiekszono, komende zas nad nimi mial nie centurion, ale trybun Subriusz Flawiusz znany dotychczas ze slepego przywiazania do Nerona. Zrozumiano wowczas, ze cezar pragnie sie na wszelki wypadek ubezpieczyc przed wybuchem rozpaczy Winicjusza, i ciekawosc wzrosla jeszcze bardziej. Wszystkie spojrzenia zwracaly sie z natezonym zajeciem na miejsce, na ktorym siedzial nieszczesny oblubieniec. On zas blady bardzo, z czolem pokrytym kroplami potu, niepewny byl jak i inni widzowie, ale zaniepokojony do ostatnich glebin duszy. Petroniusz, sam nie wiedzac dokladnie, co nastapi, nie powiedzial mu nic, tylko zapytal go, wrociwszy od Nerwy, czy gotow jest na wszystko, a nastepnie, czy bedzie na widowisku. Winicjusz odpowiedzial na oba pytania: "Tak!", ale przy tym mrowie przeszlo mu przez cale cialo, domyslil sie bowiem, ze Petroniusz nie pyta bez przyczyn. Sam on zyl juz od niejakiego czasu jakby tylko polzyciem, sam pograzyl sie w smierci i zgodzil sie na smierc dla Ligii, miala ona bowiem byc dla nich obojga zarazem wyzwoleniem i slubem, ale teraz poznal, ze inna rzecz jest myslec z daleka o ostatniej chwili jak o spokojnym zasnieciu, a inna pojsc patrzec na meczarnie istoty drozszej nad zycie. Wszystkie dawniej przebyte bole odezwaly sie w nim na nowo. Uciszona rozpacz poczela znow krzyczec w duszy, ogarnela go dawna chec ratowania Ligii za wszelka cene. Od rana chcial sie dostac do cuniculow, by sie przekonac, czy Ligia w nich sie znajduje, ale straze pretorianskie pilnowaly wszystkich wejsc i rozkazy byly tak surowe, ze zolnierze, nawet znajomi, nie dali sie zmiekczyc ni prosba, ni zlotem. Winicjuszowi wydawalo sie, ze niepewnosc zabije go wprzod, nim ujrzy widowisko. Gdzies na dnie serca kolatala mu sie jeszcze nadzieja, ze moze Ligii nie ma w amfiteatrze i ze wszystkie obawy sa plonne. Chwilami czepial sie tej nadziei ze wszystkich sil. Mowil sobie, ze Chrystus mogl ja przecie zabrac z wiezienia, ale nie moze pozwolic na jej meke w cyrku. Dawniej zgodzil sie juz byl ze wszystkim na Jego wole, teraz, gdy odepchniety od drzwi cuniculow wrocil na swoje miejsce w amfiteatrze i gdy z zaciekawionych spojrzen, jakie na niego zwracano, poznal, ze najstraszniejsze przypuszczenia moga byc sluszne, poczal Go blagac w duszy z namietnoscia, podobna niemal do grozby, o ratunek. "Ty mozesz!", powtarzal zaciskajac konwulsyjnie rece. "Ty mozesz!" Przedtem ani domyslal sie, ze ta chwila, gdy zmieni sie w rzeczywistosc, bedzie tak straszna. Teraz, nie zdajac sobie sprawy z tego, co sie z nim dzieje, mial jednak poczucie, ze jesli ujrzy meke Ligii, to jego milosc zmieni sie w nienawisc, a jego wiara w rozpacz. I zarazem przerazal sie tym poczuciem, bal sie bowiem obrazic Chrystusa, ktorego blagal o zmilowanie i cud. Juz nie prosil o jej zycie, chcial tylko, by umarla, nim ja wywioda na arene, i z niezglebionej otchlani bolu powtarzal w duszy: "Choc tego mi nie odmow, a ja Cie umiluje bardziej jeszcze, niz milowalem Cie dotad." W koncu mysli jego rozpetaly sie jak fale targane wichrem. Budzila sie w nim zadza zemsty i krwi. Porywala go szalona chec rzucic sie na Nerona i zdusic go wobec wszystkich widzow, a jednoczesnie czul, ze ta zadza obraza znowu Chrystusa i lamie Jego przykazania. Chwilami przelatywaly mu przez glowe blyskawice nadziei, ze to wszystko, przed czym drzala jego dusza, odwroci jeszcze wszechmocna i milosierna reka, lecz gasly natychmiast, jakby w niezmiernym rozzaleniu, ze Ow, ktory mogl jednym slowem zburzyc ten cyrk i ocalic Ligie, opuscil ja jednak, chociaz ufala Mu i umilowala Go ze wszystkich sil swego czystego serca. I myslal dalej, ze oto ona tam lezy w ciemnym cuniculum, slaba, bezbronna, opuszczona, zdana na laske i nielaske zezwierzeconych strozow, goniaca moze ostatnim tchem, on zas musi czekac bezradnie w tym strasznym amfiteatrze, nie wiedzac, jaka obmyslono dla niej meke i co za chwile zobaczy. Wreszcie, jak czlowiek, ktory spadajac w przepasc chwyta sie wszystkiego, co rosnie nad jej krawedzia, tak i on oburacz chwycil sie mysli, ze jednak tylko wiara moze ja ocalic. Wszak zostawal tylko ten jeden sposob! Wszak Piotr mowil, ze wiara ziemie mozna wzruszyc w posadach! Wiec skupil sie, zgniotl w sobie zwatpienie, cala swa istote zamknal w jedno slowo: "Wierze!", i czekal cudu. Lecz rownie jak zbyt natezona struna musi peknac, tak i jego zlamalo wysilenie. Trupia bladosc pokryla mu twarz i cialo poczelo tezec. Wowczas pomyslal, ze blaganie jego zostalo wysluchane, bo oto umiera. Wydalo mu sie, ze Ligia niezawodnie musiala juz takze umrzec i ze Chrystus bierze ich w ten sposob do siebie. Arena, biale togi nieprzeliczonych widzow, swiatlo tysiacznych lamp i pochodni, wszystko razem zniklo mu z oczu. Ale owa niemoc nie trwala dlugo. Po chwili zbudzil sie, a raczej zbudzilo go tupanie zniecierpliwionego ludu. - Chory jestes - rzekl mu Petroniusz. - Kaz sie odniesc do domu! I nie zwazajac, co powie na to cezar, wstal, by podeprzec Winicjusza i wyjsc z nim razem. Serce wezbralo mu litoscia, a przy tym draznilo go nie do wytrzymania to, ze cezar patrzyl przez szmaragd na Winicjusza, studiujac z zadowoleniem jego bolesc, moze dlatego, aby ja potem opisac w patetycznych strofach i zyskac poklask sluchaczow. Winicjusz potrzasnal glowa. Mogl umrzec w tym amfiteatrze, ale nie mogl z niego wyjsc. Wszakze przedstawienie mialo sie lada minuta rozpoczac. Jakoz w tej samej prawie chwili prefekt miasta cisnal przed siebie czerwona chustke, a na ow znak zaskrzypialy wrzeciadze naprzeciwko cesarskiego podium i z ciemnej czelusci wyszedl na jasno oswiecona arene Ursus. Olbrzym mrugal powiekami, widocznie olsniony swiatlem areny, po czym wysunal sie na jej srodek, rozgladajac sie wkolo, jakby chcac rozpoznac, z czym mu przyjdzie sie spotkac. Wszystkim augustianom i wiekszosci widzow wiadomo bylo, ze to jest czlowiek, ktory zadusil Krotona, wiec na jego widok szmer rozlegl sie po wszystkich lawach. W Rzymie nie braklo gladiatorow ogromniejszych o wiele nad zwykla miare ludzka, ale podobnego nie widzialy jeszcze oczy Kwirytow. Kasjusz, stojacy w podium za cezarem, wydawal sie przy tym Ligu niklym czlowiekiem. Senatorowie, westalki, cezar, augustianie i lud patrzyli z zachwytem znawcow i milosnikow na jego potezne, grube jak konary uda, na piersi, podobne do dwoch polaczonych tarcz, i na herkulesowe ramiona. Szmer wzrastal z kazda chwila. Dla tych tlumow nie mogla wprost istniec wieksza rozkosz, jak widziec takie muskuly w grze, w napieciu i w walce. Szmer zmienial sie w okrzyki i goraczkowe pytania, gdzie mieszka szczep, ktory wydaje podobnych wielkoludow, ow zas stal w srodku amfiteatru, nagi, do kamiennego kolosu niz do czlowieka podobniejszy, ze skupiona a zarazem smutna twarza barbarzyncy, i widzac pusta arene spogladal ze zdziwieniem swymi niebieskimi oczyma dziecka to na widzow, to na cezara, to na kraty cuniculow, skad oczekiwal katow. W chwili gdy wychodzil na arene, prostacze serce jego zakolatalo po raz ostatni nadzieja, ze moze czeka go krzyz, lecz gdy nie ujrzal ni krzyza, ni gotowego dolu, pomyslal, ze niegodny jest tej laski i ze przyjdzie mu umrzec inaczej, i zapewne od zwierzat. Byl bezbronny i postanowil zginac, jak przystalo na wyznawce Baranka, spokojnie i cierpliwie. Tymczasem chcial pomodlic sie jeszcze do Zbawiciela, wiec kleknawszy na arenie, zlozyl rece i podniosl wzrok ku gwiazdom, migocacym przez gorny otwor cyrku. Postawa ta nie podobala sie tlumom. Dosyc juz miano tych chrzescijan umierajacych jak owce. Zrozumiano, ze jesli olbrzym nie zechce sie bronic, widowisko chybi. Tu i owdzie ozwaly sie sykania. Niektorzy poczeli wolac o mastygoforow, ktorych zadaniem bylo chlostac szermierzy nie chcacych walczyc. Po chwili ucichlo jednak wszystko, nikt bowiem nie wiedzial, co czeka olbrzyma i czy nie zechce walczyc, gdy spotka sie oko w oko ze smiercia. Jakoz nie czekano juz dlugo. Nagle ozwal sie przerazliwy glos mosieznych trab, a na ow znak otworzyla sie krata naprzeciw cesarskiego podium i na arene wypadl wsrod wrzaskow bestiariow potworny tur germanski, niosacy na glowie nagie cialo kobiece. - Ligio! Ligio! - krzyknal Winicjusz. Po czym chwycil rekoma wlosy przy skroniach, zwinal sie w lek jak czlowiek, ktory uczul w sobie ostrze wloczni, i chrapliwym, nieludzkim glosem poczal powtarzac: - Wierze! Wierze!... Chryste! Cudu! I nie czul nawet, ze w tej chwili Petroniusz zakryl mu glowe toga. Zdawalo mu sie, ze to smierc lub bol przeslania mu oczy. Nie patrzyl, nie widzial. Ogarnelo go uczucie jakiejs strasznej prozni. W glowie nie pozostala mu ani jedna mysl, usta tylko powtarzaly jak w oblakaniu: - Wierze! Wierze! Wierze!... Wtem amfiteatr umilkl. Augustianie podniesli sie jak jeden czlowiek z miejsc, gdyz na arenie stalo sie cos nadzwyczajnego. Oto pokorny i gotowy na smierc Lig, ujrzawszy swa krolewne na rogach dzikiej bestii, zerwal sie jakby sparzony zywym ogniem i pochyliwszy grzbiet, poczal biec pod katem ku rozszalalemu zwierzeciu. Ze wszystkich piersi wyrwal sie krotki okrzyk zdumienia, po ktorym uczynila sie glucha cisza. Lig dopadl tymczasem w mgnieniu oka rozhukanego byka i chwycil go za rogi. - Patrz! - zawolal Petroniusz zrywajac toge z glowy Winicjusza. Ow zas podniosl sie, przechylil w tyl swa blada jak plotno twarz i poczal patrzec na arene szklistym, nieprzytomnym wzrokiem. Wszystkie piersi przestaly oddychac. W amfiteatrze mozna bylo uslyszec przelatujaca muche. Ludzie nie chcieli wierzyc wlasnym oczom. Jak Rzym Rzymem, nie widziano nic podobnego. Lig trzymal dzikie zwierze za rogi. Stopy jego zaryly sie wyzej kostek w piasek, grzbiet wygial mu sie jak luk napiety, glowa schowala sie miedzy barki, na ramionach muskuly wystapily tak, iz skora niemal pekala pod ich parciem, lecz osadzil byka na miejscu. I czlowiek, i zwierz trwali w takiej nieruchomosci, iz patrzacym zdawalo sie, ze widza jakis obraz przedstawiajacy czyny Herkulesa lub Tezeusza lub grupe wykuta z kamienia. Ale w tym pozornym spokoju znac bylo straszliwe natezenie dwoch zmagajacych sie ze soba sil. Tur zaryl sie rowniez, jak czlowiek, nogami w piasek, a ciemne, kosmate jego cialo skurczylo sie tak, iz wydawal sie do olbrzymiej kuli podobny. Kto pierwej sie wyczerpie, kto pierwszy padnie, oto bylo pytanie, ktore dla tych rozmilowanych w walkach widzow mialo w tej chwili wiecej znaczenia niz ich los wlasny, niz caly Rzym i jego panowanie nad swiatem. Ow Lig byl im teraz polbogiem godnym czci i posagow. Sam cezar wstal takze. Oni z Tygellinem, slyszac o sile czlowieka, umyslnie urzadzili takie widowisko i drwiac mowili sobie: "Niechze ten Krotobojca pokona tura, ktorego mu wybierzem", teraz zas spogladali w zdumieniu na obraz, jaki mieli przed soba, jakby nie wierzac, zeby to byc mogla rzeczywistosc. W amfiteatrze mozna bylo widziec ludzi, ktorzy podnioslszy rece zostali w tej postawie. Innym pot oblal czola, jakby sami zmagali sie ze zwierzeciem. W cyrku slychac bylo tylko syczenie plomieni w lampach i szelest wegielkow opadajacych z pochodni. Glosy zamarly widzom w ustach, serca natomiast bily w piersiach, jakby je chcialy rozsadzic. Wszystkim wydalo sie, ze walka trwa wieki. A czlowiek i zwierz stali ciagle w okropnym wysileniu, rzeklbys, wkopani w ziemie. Wtem gluchy, podobny do jeku ryk ozwal sie z areny, po ktorym ze wszystkich piersi wyrwal sie okrzyk i znow zapadla cisza. Ludzie mniemali, ze snia, oto potworna glowa byka poczela sie przekrecac w zelaznych rekach barbarzyncy. A twarz Liga, kark i ramiona poczerwienialy jak purpura, grzbiet wygial sie jeszcze silniej. Widac bylo, ze zbiera reszte swych nadludzkich sil, ale ze mu juz ich nie na dlugo wystarczy Coraz gluchszy, chrapliwszy i coraz bolesniejszy ryk tura pomieszal sie ze swiszczacym oddechem piersi olbrzyma. Glowa zwierzecia przekrecala sie coraz bardziej, a z paszczy wysunal sie dlugi, spieniony jezyk. Chwila jeszcze i do uszu blizej siedzacych widzow doszedl jakby trzask lamanych kosci, po czym zwierz zwalil sie na ziemie ze skreconym smiertelnie karkiem. Wowczas olbrzym zsunal w mgnieniu oka powrozy z jego rogow i wziawszy dziewice na rece, poczal oddychac spiesznie. Twarz mu pobladla, wlosy polepily sie od potu, barki i ramiona zdawaly sie byc zlane woda. Przez chwile stal jakby na wpol przytomny, po czym jednakze podniosl oczy i poczal patrzec na widzow. A amfiteatr oszalal. Sciany budynku poczely drzec od wrzasku kilkudziesieciu tysiecy widzow. Od czasu rozpoczecia widowisk nie pamietano takiego uniesienia. Siedzacy na wyzszych rzedach poopuszczali je i poczeli zstepowac na dol, tloczac sie w przejsciach miedzy lawkami, aby blizej przypatrzec sie silaczowi. Zewszad ozwaly sie glosy o laske, namietne, uparte, ktore wkrotce zmienily sie w jeden powszechny okrzyk. Ow olbrzym stal sie teraz drogim dla tego rozmilowanego w sile fizycznej ludu i pierwsza w Rzymie osoba. On zas zrozumial, ze tlum domaga sie, by darowano mu zycie i zwrocono wolnosc, lecz widocznie nie chodzilo mu tylko o siebie. Przez chwile rozgladal sie dokola, po czym zblizyl sie do cesarskiego podium i kolyszac cialo dziewczyny na wyciagnietych ramionach, podniosl oczy z wyrazem blagalnej prosby, jakby chcial mowic: - Nad nia sie zmilujcie! Ja ocalcie! Jam dla niej to uczynil! Widzowie pojeli doskonale, czego zadal. Na widok zemdlonej dziewczyny, ktora przy ogromnym ciele Liga wydawala sie malym dzieckiem, wzruszenie ogarnelo tlum, rycerzy i senatorow. Jej drobna postac, tak biala jakby wycieta z alabastru, jej zemdlenie, okropne niebezpieczenstwo, z ktorego uwolnil ja olbrzym, a wreszcie jej pieknosc i jego przywiazanie wstrzasnely serca. Niektorzy mniemali, ze to ojciec zebrze o zmilowanie nad dzieckiem. Litosc buchnela nagle jak plomien. Dosc juz miano krwi, dosc smierci, dosc mak. Zdlawione lzami glosy poczely wolac o laske dla obojga. Ursus tymczasem posuwal sie wokol areny i kolyszac wciaz dziewczyne na ramionach, ruchem i oczyma blagal dla niej o zycie. A wtem Winicjusz zerwal sie z miejsca, przeskoczyl ogrodzenie, dzielace pierwsze miejsca od areny, i przybieglszy do Ligii nakryl toga jej nagie cialo. Po czym rozdarl tunike na piersiach, odkryl blizny, pozostale po ranach otrzymanych w wojnie armenskiej, i wyciagnal rece do ludu. Wowczas uniesienie tlumow przeszlo wszelka widywana w amfiteatrach miare. Tluszcza poczela tupac i wyc. Glosy wolajace o laske staly sie wprost grozne. Lud ujmowal sie juz nie tylko za atleta, ale stawal w obronie dziewicy, zolnierza i ich milosci. Tysiace widzow zwrocilo sie ku cezarowi z polyskami gniewu w oczach i z zacisnietymi piesciami. Ow wszelako ociagal sie i wahal. Do Winicjusza nie mial wprawdzie nienawisci i na smierci Ligii nie zalezalo mu nic, lecz wolalby widziec cialo dziewczyny poprute rogami byka lub podarte klami zwierzat. Zarowno jego okrucienstwo, jak jego zwyrodniala wyobraznia i zwyrodniale zadze znajdowaly jakas rozkosz w podobnych widokach. A oto lud chcial go jej pozbawic. Na te mysl gniew odbil sie na jego roztylej twarzy. Milosc wlasna nie pozwalala mu takze poddac sie woli tlumow, a jednoczesnie nie smial sie jej przez przyrodzone tchorzostwo sprzeciwic. Wiec poczal patrzec, czy przynajmniej miedzy augustianami nie dostrzeze zwroconych ku dolowi palcow na znak smierci. Lecz Petroniusz trzymal wzniesiona do gory dlon, patrzac przy tym niemal wyzywajaco w jego twarz. Przesadny, ale sklonny do uniesien Westynus, ktory bal sie duchow, ale nie bal sie ludzi, dawal znak laski. Toz samo czynil senator Scewinus, toz samo Nerwa, toz samo Tuliusz Senecjo, toz samo stary, slynny wodz Ostoriusz Skapula, toz samo Antystiusz, toz samo Pizo i Wetus, i Kryspinus, i Minucjusz Termus, i Poncjusz Telezynus, i najpowazniejszy, czczony przez lud Trazeasz. Na ten widok cezar odjal szmaragd od oka z wyrazem pogardy i urazy, gdy wtem Tygellin, ktoremu chodzilo o to, by na zlosc uczynic Petroniuszowi, pochylil sie i rzekl: - Nie ustepuj, boski, mamy pretorianow. Wowczas Nero zwrocil sie w strone, gdzie komende nad pretorianami trzymal srogi i oddany mu dotychczas cala dusza Subriusz Flawiusz, i ujrzal rzecz nadzwyczajna. Twarz starego trybuna byla grozna, ale zalana lzami, i reke trzymal wzniesiona w gore na znak laski. Tymczasem tlumy poczela ogarniac wscieklosc. Kurzawa wzbila sie spod tupiacych nog i przeslonila amfiteatr. Wsrod okrzykow odzywaly sie glosy: "Ahenobarbus! Matkobojca! Podpalacz!" Nero zlakl sie. Lud byl wszechwladnym panem w cyrku. Poprzedni cezarowie, a zwlaszcza Kaligula, pozwalali sobie czasem isc wbrew jego woli, co zreszta wywolywalo zawsze rozruchy, dochodzace nawet do przelewu krwi. Lecz Nero w odmiennym byl polozeniu. Naprzod, jako komediant i spiewak, potrzebowal laski ludu, po wtore, chcial go miec po swej stronie przeciw senatowi i patrycjuszom, a wreszcie po pozarze Rzymu usilowal wszelkimi sposobami przejednac go sobie i zwrocic jego gniew na chrzescijan. Zrozumial wreszcie, ze sprzeciwiac sie dluzej bylo wprost niebezpiecznie. Rozruch, poczety w cyrku, mogl ogarnac cale miasto i miec nieobliczalne nastepstwa. Spojrzal wiec raz jeszcze na Subriusza Flawiusza, na centuriona Scewina, krewnego senatora, na zolnierzy i widzac zmarszczone wszedzie brwi, wzruszone twarze i utkwione w siebie oczy, dal znak laski. Wowczas grzmot oklaskow rozlegl sie od gory do dolu. Lud pewien juz byl zycia skazanych, gdyz od tej chwili wchodzili oni pod jego opieke i nawet cezar nie osmielilby sie scigac ich dluzej swa zemsta. Czterech Bitynczykow nioslo ostroznie Ligie do domu Petroniusza, Winicjusz zas i Ursus szli obok, spieszac sie, by jak najpredzej oddac ja w rece greckiego lekarza. Szli w milczeniu, gdyz po przejsciach dnia tego nie mogli sie zdobyc na rozmowe. Winicjusz byl dotychczas jakby na wpol przytomny. Powtarzal sobie, ze Ligia jest ocalona, ze nie grozi jej juz ni wiezienie, ni smierc w cyrku, ze nieszczescia ich skonczyly sie raz na zawsze i ze zabiera ja do domu, by nie rozlaczyc sie z nia wiecej. I zdawalo mu sie, ze to raczej poczatek jakiegos innego zycia niz rzeczywistosc. Od czasu do czasu pochylal sie nad otwarta lektyka, by patrzec na te kochana twarz, ktora przy swietle ksiezyca wydawala sie uspiona, i powtarzal w mysli: "To ona! Chrystus ocalil ja!" Przypominal sobie takze, ze do spoliarium, dokad obaj z Ursusem odniesli Ligie, nadszedl jakis nie znany mu lekarz i zapewnil go, ze dziewczyna zyje i zyc bedzie. Na mysl o tym radosc rozpierala mu tak piersi, ze chwilami slabl i wspieral sie na ramieniu Ursusa, nie mogac isc o wlasnej mocy. Ursus zas patrzyl w usiane gwiazdami niebo i modlil sie. Szli spiesznie wsrod ulic, na ktorych swiezo wzniesione biale domy blyszczaly mocno w miesiecznym blasku. Miasto bylo puste. Gdzieniegdzie tylko gromadki ludzi, uwienczonych bluszczem, spiewaly i tanczyly przed portykami przy odglosie fletni, korzystajac z cudnej nocy i swiatecznej pory, ktora trwala od poczatku igrzysk. Dopiero gdy juz byli niedaleko domu, Ursus przestal sie modlic i poczal mowic cicho, jakby sie bal zbudzic Ligie: - Panie, to Zbawiciel ocalil ja od smierci. Gdym ujrzal ja na rogach tura, uslyszalem w duszy glos: "Bron jej!", i to byl niezawodnie glos Baranka. Wiezienie wyzarlo mi sily, ale On mi je wrocil na te chwile i On natchnal ten srogi lud, ze ujal sie za nia. Badz Jego wola! A Winicjusz odrzekl: - Uwielbione niech bedzie imie Jego!... Lecz nie mogl mowic wiecej, gdyz nagle uczul, ze ogromny placz wzbiera mu w piersi. Chwycila go niepohamowana chec rzucic sie na ziemie i dziekowac Zbawicielowi za cud i milosierdzie. Tymczasem jednak doszli do domu. Sluzba, uprzedzona przez wyslanego umyslnie naprzod niewolnika, wyroila sie na ich spotkanie. Pawel z Tarsu nawrocil jeszcze w Ancjum wieksza czesc tych ludzi. Nieszczescia Winicjusza znane im byly doskonale, wiec radosc ich na widok ofiar, wyrwanych zlosci Nerona, byla ogromna, a zwiekszyla sie jeszcze bardziej, gdy lekarz Teokles po obejrzeniu Ligii oswiadczyl, ze nie poniosla zadnej ciezkiej obrazy i ze po przejsciu oslabienia, pozostalego po wieziennej goraczce, wroci do zdrowia. Przytomnosc wrocila jej jeszcze tejze nocy. Zbudziwszy sie we wspanialym cubiculum, oswieconym korynckimi lampami, wsrod woni werweny, nie wiedziala, gdzie jest i co sie z nia dzieje. Pozostala jej pamiec chwili, w ktorej przywiazywano ja do rogow skrepowanego lancuchami byka, teraz zas widzac nad soba twarz Winicjusza, oswiecona lagodnym kolorowym swiatlem, sadzila, ze chyba juz nie sa na ziemi. Mysli macily sie jeszcze w jej oslabionej glowie; wydalo sie jej rzecza naturalna, ze zatrzymali sie gdzies po drodze do nieba z powodu jej umeczenia i slabosci. Nie czujac jednak zadnego bolu usmiechnela sie do Winicjusza i chciala go spytac, gdzie sa, lecz z ust jej wyszedl tylko cichy szept, w ktorym Winicjusz mogl zaledwie odroznic swoje imie. Wiec kleknal przy niej i polozywszy lekko reke na jej czole, rzekl: - Chrystus cie ocalil i wrocil mi cie! Jej usta poruszyly sie znowu niezrozumialym szeptem, po chwili jednak powieki jej przymknely sie, piersi podniosly sie lekkim westchnieniem i zapadla w sen gleboki, ktorego oczekiwal lekarz Teokles i po ktorym przepowiadal powrot do zdrowia. A Winicjusz pozostal przy niej kleczacy i pograzony w modlitwie. Dusza roztajala mu miloscia tak ogromna, ze zapamietal sie zupelnie. Teokles kilkakrotnie wchodzil do cubiculum, kilka razy zza uchylonej zaslony ukazywala sie zlotowlosa glowa Eunice, wreszcie zurawie, hodowane po ogrodach, poczely krzyczec zwiastujac poczatek dnia, a on jeszcze obejmowal w mysli stopy Chrystusa, nie widzac i nie slyszac, co sie wokol niego dzieje, z sercem zmienionym w ofiarny, dziekczynny plomien, pograzony w zachwyceniu, za zycia jeszcze na wpol wniebowziety. Petroniusz po uwolnieniu Ligii nie chcac draznic cezara udal sie za nim wraz z innymi augustianami na Palatyn. Pragnal posluchac, o czym tam beda mowili, a zwlaszcza przekonac sie, czy Tygellin nie obmysli czegos nowego na zgube dziewczyny. I ona, i Ursus wchodzili wprawdzie niejako pod opieke ludu i bez wzniecenia rozruchow nikt teraz nie mogl podniesc na nich reki, jednak Petroniusz wiedzac o nienawisci, jaka plonal ku niemu wszechwladny prefekt pretorii, przypuszczal, ze prawdopodobnie ow, nie mogac go wprost dosiegnac, bedzie staral sie jeszcze wywrzec jakimkolwiek sposobem zemste na jego siostrzencu. Nero gniewny byl i rozdrazniony, albowiem przedstawienie skonczylo sie zupelnie inaczej, niz sobie zyczyl. Na Petroniusza nie chcial z poczatku ani spojrzec, lecz ten, nie tracac zimnej krwi, zblizyl sie do niego z cala swoboda arbitra elegancji i rzekl mu: - Czy wiesz, boski, co mi przechodzi przez mysl? Napisz piesn o dziewicy, ktora rozkaz wladcy swiata uwalnia z rogow dzikiego tura i oddaje kochankowi. Grecy maja czule serca i jestem pewny, ze oczaruje ich piesn taka. Neronowi mimo calego rozdraznienia mysl taka przypadla do smaku, i przypadla podwojnie: naprzod, jako temat do piesni, a po wtore, ze mogl wyslawic w niej samego siebie jako wspanialomyslnego wladce swiata. Wiec popatrzyl przez chwile na Petroniusza, po czym rzekl: - Tak jest! Moze masz slusznosc! Ale czy wypada mi spiewac wlasna dobroc? - Nie potrzebujesz sie wymieniac. Kazdy w Rzymie odgadnie i tak, o co chodzi, a z Rzymu wiesci rozchodza sie na caly swiat. - I jestes pewien, ze sie to spodoba w Achai? - Na Polluksa! - zawolal Petroniusz. I odszedl zadowolony, byl juz teraz bowiem pewien, ze Nero, ktorego cale zycie bylo stosowaniem rzeczywistosci do pomyslow literackich, nie zechce sobie popsuc tematu, a tym samym zwiaze rece Tygellinowi. Nie zmienilo to jednakze jego zamiaru wyprawienia z Rzymu Winicjusza, jak tylko zdrowie Ligii przestanie stanowic przeszkode. Totez ujrzawszy go nastepnego dnia rzekl mu: - Wywiez ja do Sycylii. Zaszlo cos takiego, ze ze strony cezara nic wam nie grozi, ale Tygellin gotow uzyc nawet trucizny, jesli nie z nienawisci ku wam, to ku mnie. Winicjusz usmiechnal sie na to i odrzekl: - Ona byla na rogach dzikiego tura, a przecie Chrystus ja ocalil. - To uczcij go stuwolem - odpowiedzial z odcieniem zniecierpliwienia Petroniusz - ale nie kaz mu ocalac jej po raz drugi... Czy pamietasz, jak Eol przyjal Odyseusza, gdy wrocil prosic go powtornie o pomyslny ladunek wiatrow? Bostwa nie lubia sie powtarzac. - Gdy wroci jej zdrowie - odrzekl Winicjusz - odwioze ja do Pomponii Grecyny. - I uczynisz tym sluszniej, ze Pomponia lezy chora. Mowil mi o tym krewny Aulusow Antystiusz. Tu zajda tymczasem takie rzeczy, ze ludzie o was zapomna, a w dzisiejszych czasach najszczesliwsi ci, o ktorych zapomniano. Niech Fortuna bedzie wam sloncem w zimie, a cieniem w lecie! To rzeklszy pozostawil Winicjusza jego szczesciu, sam zas poszedl wybadac Teoklesa o zdrowie i zycie Ligii. Lecz jej nie grozilo juz niebezpieczenstwo. W podziemiach, przy wycienczeniu pozostalym po wieziennej goraczce, byloby ja dobilo zgnile powietrze i niewygody, lecz teraz otaczala ja najtkliwsza opieka i nie tylko dostatek, ale i przepych. Z rozkazu Teoklesa po uplywie dwoch dni poczeto ja wynosic do ogrodow otaczajacych wille, w ktorych pozostawala przez dlugie godziny. Winicjusz ubieral jej lektyke w anemony, a zwlaszcza w irysy, by jej przypomniec atrium w domu Aulusow. Nieraz ukryci w cieniu rozroslych drzew rozmawiali, trzymajac sie za rece, o dawnych bolach i dawnych trwogach. Ligia mowila mu, ze Chrystus umyslnie przeprowadzil go przez meke, by zmienic dusze jego i podniesc ja ku sobie, on zas czul, ze to prawda i ze nie pozostalo w nim nic z dawnego patrycjusza, ktory nie uznawal innego prawa nad wlasne zadze. Ale w tych rozpamietywaniach nie bylo nic gorzkiego. Zdawalo sie obojgu, ze cale lata przetoczyly sie nad ich glowami i ze ta straszna przeszlosc lezy juz daleko za nimi. Tymczasem ogarnial ich spokoj, jakiego nigdy nie doznawali dotychczas. Jakies nowe zycie ogromnie blogie szlo ku nim i bralo ich w siebie. W Rzymie mogl sobie szalec cezar i napelniac trwoga swiat, oni, czujac nad soba opieke stokroc potezniejsza, nie obawiali sie juz ni jego zlosci, ni jego szalenstw, tak jak gdyby przestal byc panem ich zycia lub smierci. Raz, pod zachod slonca, uslyszeli dochodzace z odleglych vivariow ryki lwow i innych dzikich zwierzat. Niegdys te odglosy przejely trwoga Winicjusza, jako zla wrozba. Teraz spojrzeli tylko na siebie z usmiechem, a potem wzniesli oboje oczy ku zorzom wieczora. Czasami Ligia, bedac jeszcze oslabiona bardzo i nie mogac chodzic o wlasnej mocy, zasypiala wsrod ciszy ogrodowej, on zas czuwal nad nia i wpatrujac sie w jej uspiona twarz myslal mimo woli, ze to juz nie ta Ligia, ktora spotkal u Aulusow. Jakoz wiezienie i choroba zgasily w czesci jej urode. Wowczas, gdy widywal ja u Aulusow, i pozniej, gdy przyszedl porwac ja do domu Miriamy, byla tak cudna jak posag i zarazem kwiat; teraz twarz jej stala sie niemal przezroczysta, rece wychudly, cialo wyszczuplalo przez chorobe, usta pobladly i oczy nawet zdawaly sie byc mniej blekitne niz przedtem. Zlotowlosa Eunice, ktora przynosila jej kwiaty i drogocenne tkaniny dla przykrywania jej nog, wygladala przy niej jak bostwo cypryjskie. Esteta Petroniusz na prozno silil sie, by wynalezc w niej dawne ponety, i wzruszajac ramionami myslal w duszy, ze ow cien z Pol Elizejskich nie byl wart tych zachodow, tych bolow i mak, ktore o malo nie wyssaly zycia Winicjuszowi. Lecz Winicjusz, ktory kochal teraz jej dusze, kochal ja tylko tym bardziej i gdy czuwal nad uspiona, wydawalo mu sie, ze czuwa nad swiatem calym. Wiesc o cudownym ocaleniu Ligii szybko rozniosla sie wsrod rozbitkow chrzescijanskich, ktorzy ocaleli dotychczas z pogromu. Wyznawcy poczeli sie schodzic, by ogladac te, nad ktora jawnie okazala sie laska Chrystusowa. Przyszedl naprzod mlody Nazariusz z Miriama, u ktorych kryl sie dotychczas Piotr Apostol, a za nimi sciagali i inni. Wszyscy razem, wraz z Winicjuszcm, Ligia i chrzescijanskimi niewolnikami Petroniusza, sluchali ze skupieniem opowiadania Ursusa o glosie, ktory odezwal sie w jego duszy i nakazal mu walczyc z dzikim zwierzeciem, i wszyscy odchodzili z otucha i nadzieja, ze Chrystus nie pozwoli jednak wyplenic na ziemi do reszty swych wyznawcow, zanim sam przyjdzie na sad straszliwy. I nadzieja ta podtrzymywala ich serca, albowiem przesladowanie nie ustawalo dotad. Kogo tylko glos publiczny wskazal jako chrzescijanina, tego wigilowie miejscy porywali natychmiast do wiezienia. Ofiar wprawdzie bylo juz mniej, bo ogol wyznawcow schwytano i wymeczono, pozostali zas albo wyszli z Rzymu, by w odleglych prowincjach przeczekac burze, albo kryli sie najstaranniej, nie odwazajac sie zbierac na wspolne modlitwy inaczej, jak w arenariach lezacych poza miastem. Jednakze sledzono ich jeszcze i, pomimo iz wlasciwe igrzyska byly juz ukonczone, zachowywano ich na nastepne lub sadzono doraznie. Jakkolwiek lud rzymski nie wierzyl juz, by chrzescijanie byli sprawcami pozaru miasta, jednakze ogloszono ich za nieprzyjaciol ludzkosci i panstwa i edykt przeciw nim trwal ciagle w dawnej mocy. Piotr Apostol dlugo nie smial ukazac sie w domu Petroniusza, wreszcie jednak pewnego wieczoru Nazariusz oznajmil jego przybycie. Ligia, ktora chodzila juz o swej mocy, i Winicjusz wybiegli na jego spotkanie i poczeli obejmowac jego nogi, on zas wital ich ze wzruszeniem tym wiekszym, ze niewiele pozostalo mu juz owiec w tej trzodzie, nad ktora rzady zdal mu Chrystus, a nad ktorej losem plakalo teraz jego wielkie serce. Totez gdy Winicjusz rzekl mu: "Panie! Za twoja to przyczyna Zbawiciel powrocil mi ja", on odrzekl: "Powrocil ci ja dla wiary twojej i dlatego, by nie zamilkly wszystkie usta, ktore wyznawaly imie Jego." I widocznie myslal wowczas o tych tysiacach dzieci swych, porozdzieranych przez dzikie zwierzeta, o tych krzyzach, ktorymi nabite byly areny, i o tych slupach ognistych w ogrodach "Bestii", albowiem mowil to z zaloscia wielka. Winicjusz i Ligia zauwazyli tez, ze wlosy jego pobielaly zupelnie, cala postac pochylila sie, a w twarzy tyle mial smutku i cierpienia, jakby przeszedl przez wszystkie te bole i meki, przez ktore przeszly ofiary wscieklosci i szalu Nerona. Lecz oboje rozumieli juz, ze gdy Chrystus sam poddal sie mece i smierci, nie moze uchylic sie od niej nikt. Jednakze krajalo sie w nich serce na widok Apostola, przygniecionego brzemieniem lat, trudu i bolu. Wiec Winicjusz, ktory za kilka juz dni zamierzal odwiezc Ligie do Neapolis, gdzie mieli spotkac Pomponie i udac sie dalej do Sycylii, poczal go blagac, by wraz z nimi opuscil Rzym. Lecz Apostol polozyl reke na jego glowie i odpowiedzial: - Slysze oto w duszy slowa Pana, ktory nad Jeziorem Tyberiadzkim rzekl mi: "Gdys byl mlodszym, opasowales sie i chodziles, kedys chcial, lecz gdy sie zestarzejesz, wyciagniesz rece twe, a inny cie opasze i poprowadzi, gdzie ty nie chcesz." Sluszna przeto, bym poszedl za trzoda moja. A gdy umilkli, nie rozumiejac, co mowi, dodal: - Dobiega konca trud moj, ale goscinnosc i odpocznienie znajde dopiero w domu Pana. Po czym zwrocil sie do nich, mowiac: - Pamietajcie mnie, bom was umilowal, jako ojciec miluje dzieci swoje, a co w zyciu czynic bedziecie, czyncie na chwale Pana. Tak mowiac podniosl nad nimi swe stare drzace dlonie i blogoslawil ich, oni zas tulili sie do niego, czujac, ze to jest ostatnie moze blogoslawienstwo, jakie z jego rak otrzymuja. Przeznaczonym im jednak bylo widziec go raz jeszcze. W kilka dni pozniej Petroniusz przyniosl grozne wiesci z Palatynu. Odkryto tam, iz jeden z wyzwolencow cezara byl chrzescijaninem, i znaleziono u niego listy Apostolow Piotra i Pawla z Tarsu oraz listy Jakuba, Judy i Jana. Przebywanie Piotra w Rzymie bylo juz poprzednio wiadomym Tygellinowi, sadzil jednak, ze ow zginal wraz z tysiacami innych wyznawcow. Teraz wydalo sie, ze dwaj naczelnicy nowej wiary sa dotychczas przy zyciu i znajduja sie w stolicy, postanowiono wiec odnalezc ich i chwycic za wszelka cene, gdyz spodziewano sie, iz dopiero wraz z ich smiercia ostatnie korzenie nienawistnej sekty zostana wyrwane. Petroniusz slyszal od Westynusa, iz sam cezar wydal rozkaz, by w ciagu trzech dni i Piotr, i Pawel z Tarsu byli juz w Mamertynskim wiezieniu, i ze cale oddzialy pretorianow wyslano dla przetrzasniecia wszystkich domow na Zatybrzu. Winicjusz, uslyszawszy o tym, postanowil pojsc ostrzec Apostola. Wieczorem obaj z Ursusem, przywdziawszy galijskie plaszcze oslaniajace twarze, udali sie do domu Miriam, u ktorej Piotr przebywal, polozonego na samym krancu zatybrzanskiej czesci miasta, u stop Janikulskiego wzgorza. Po drodze widzieli domy otoczone zolnierzami, ktorych prowadzili jacys nieznani ludzie. Dzielnica byla zaniepokojona, a miejscami zbieraly sie gromady ciekawych. Tu i owdzie centurionowie badali schwytanych wiezniow, wypytujac ich o Piotra Symeona i o Pawla z Tarsu. Ursus i Winicjusz wyprzedziwszy zolnierzy doszli jednak szczesliwie do mieszkania Miriam, w ktorym zastali Piotra otoczonego garstka wiernych. Tymoteusz, pomocnik Pawla z Tarsu, i Linus znajdowali sie rowniez przy boku Apostola. Na wiesc o bliskim niebezpieczenstwie Nazariusz wyprowadzil wszystkich ukrytym przejsciem do furtki ogrodowej, a nastepnie do opuszczonych kamieniolomow, odleglych o kilkaset krokow od bramy Janikulskiej. Ursus musial przy tym niesc Linusa, ktorego kosci, polamane przez tortury, nie zrosly sie dotychczas. Raz jednak znalazlszy sie w podziemiu, uczuli sie bezpieczni i przy swietle kaganka, ktory rozniecil Nazariusz, poczeli cicha narade, jak ratowac drogie im zycie Apostola. - Panie - rzekl mu Winicjusz - niech jutro switaniem Nazariusz wyprowadzi cie z miasta ku Gorom Albanskim. Tam cie odnajdziem i zabierzemy cie do Ancjum, gdzie czeka statek, ktory ma przewiezc nas oboje do Neapolis i Sycylii. Szczesliwy bedzie dzien i godzina, w ktorej wstapisz w dom moj i poblogoslawisz moje ognisko. Inni sluchali go z radoscia i nastawali na Apostola, mowiac: - Chron sie, pasterzu nasz, albowiem nie ostac ci sie w Rzymie. Przechowaj zywa prawde, aby nie zginela wraz z nami i toba. Wysluchaj nas, ktorzy blagamy cie jak ojca. - Uczyn to w imie Chrystusa! - wolali inni czepiajac sie szat jego. On zas odpowiedzial: - Dzieci moje! Ktoz wie, kiedy mu Pan kres zywota naznaczy. Lecz nie mowil, ze nie opusci Rzymu, i sam wahal sie, co uczynic, gdyz juz od dawna wkradla sie w dusze jego niepewnosc, a nawet i trwoga. Oto trzoda jego byla rozproszona, dzielo zburzone. Kosciol, ktory przed pozarem miasta wybujal jak drzewo wspaniale, obrocila w proch moc "Bestii". Nie zostalo nic procz lez, nic procz wspomnien, mak i smierci. Siejba wydala plon obfity, ale szatan wdeptal go w ziemie. Zastepy aniolow nie przyszly na pomoc ginacym i oto Neron rozsiada sie w chwale nad swiatem, straszny, potezniejszy niz kiedykolwiek, pan wszystkich morz i wszystkich ladow. Nieraz juz Bozy rybak wyciagal w samotnosci rece ku niebu i pytal: "Panie! Co mam czynic? Jakoz mi sie ostac? I jakoz, starzec bezsilny, mam walczyc z ta nieprzebrana sila Zlego, ktoremu pozwoliles wladac i zwyciezac?" I wolal tak z glebi niezmiernego bolu, powtarzajac w duszy: "Nie masz juz onych owiec, ktore mi pasc kazales, nie masz Twego Kosciola, pustka i zaloba w Twej stolicy, wiec co mi teraz rozkazesz? Mamli tu zostac czy tez wyprowadzic reszte trzody, abysmy gdzies za morzami slawili w ukryciu imie Twoje?" I wahal sie. Wierzyl, ze prawda zywa nie zginie i musi przewazyc, ale chwilami myslal, ze nie przyszedl jeszcze jej czas, ktory nadejdzie wowczas dopiero, gdy Pan zstapi na ziemie w dzien sadu w chwale i potedze stokroc od Neronowej potezniejszej. Czesto wydawalo mu sie, iz jesli sam opusci Rzym, wierni pojda za nim, a on zawiedzie ich wowczas az hen, do cienistych gajow Galilei, nad cicha ton Tyberiadzkiego Morza, do pasterzy, spokojnych jak golebie lub jako owce, ktore sie tam pasa wsrod czabrow i nardu. I coraz wieksza chec ciszy i wypoczynku, coraz wieksza tesknota za jeziorem i Galilea ogarniala rybacze serce, coraz czestsze lzy naplywaly do oczu starca. Lecz gdy na chwile uczynil juz wybor, ogarnial go nagly strach i niepokoj. Jakoz ma opuscic to miasto, w ktorym tyle krwi meczenskiej wsiaklo w ziemie i gdzie tyle ust konajacych dawalo swiadectwo prawdzie? Ma-li on jeden uchylic sie od tego? I co odpowie Panu, gdy uslyszy slowa: "Oto oni pomarli za wiare swoja, a ty uciekles?" Noce i dni uplywaly mu w trosce i zmartwieniu. Inni, ktorych rozdarly lwy, ktorych poprzybijano na krzyze, ktorych popalono w ogrodach cezara, posneli po chwilach meki w Panu, on zas spac nie mogl i czul meke wieksza od tych wszystkich, ktore obmyslali kaci dla ofiar. Swit czesto juz bielil dachy domow, gdy on wolal jeszcze z glebi rozzalonego serca: - Panie, przecz mi tu przyjsc kazales i w tym gniezdzie Bestii zalozyc stolice Twoja? Przez trzydziesci cztery lata od smierci Pana swego nie zaznal spoczynku. Z kosturem w reku obiegal swiat i opowiadal "dobra nowine". Sily jego wyczerpaly sie w podrozach i trudach, az wreszcie gdy w tym grodzie, ktory byl glowa swiata, utwierdzil dzielo Mistrza, jedno ogniste tchnienie Zlosci zzeglo je, i widzial, ze walke trzeba podjac na nowo. I jaka walke! Z jednej strony cezar, senat, lud, legie obejmujace zelazna obrecza caly swiat, nieprzeliczone grody, nieprzeliczone ziemie, potega, jakiej oko ludzkie nie widzialo, z drugiej strony on, tak zgiety wiekiem i praca, ze drzace jego rece zaledwie juz zdolaly uniesc kij podrozny. Wiec chwilami mowil sobie, ze nie jemu mierzyc sie z cezarem Romy i ze dziela tego moze dokonac tylko sam Chrystus. Wszystkie te mysli przebiegaly teraz przez jego stroskana glowe, gdy sluchal prosb ostatniej garstki swych wiernych, oni zas, otaczajac go coraz ciasniejszym kolem, powtarzali blagalnymi glosami: - Chron sie, Rabbi, i nas wyprowadz spod mocy Bestii. Wreszcie i Linus pochylil przed nim swa umeczona glowe. - Panie! - mowil - tobie Zbawiciel kazal pasc owce swoje, ale nie ma juz tu ich lub jutro ich nie bedzie, wiec idz tam, gdzie je odnalezc jeszcze mozesz. Oto zywie jeszcze slowo Boze i w Jeruzalem, i w Antiochii, i w Efezie, i w innych miastach. Co wskorasz zostawszy w Rzymie? Gdy legniesz, powiekszysz tylko tryumf Bestii. Janowi Pan nie oznaczyl kresu zycia, Pawel jest obywatelem rzymskim i bez sadu karac go nie moga, lecz jesli nad toba, Nauczycielu, rozsrozy sie moc piekielna, wowczas ci, w ktorych upadlo juz serce, pytac beda: "Ktoz jest nad Nerona?" Tys jest opoka, na ktorej zbudowany jest Kosciol Bozy. Daj nam umrzec, ale nie pozwol na zwyciestwo Antychrysta nad Namiestnikiem Bozym i nie wracaj tu, poki Pan nie skruszy tego, ktory wytoczyl krew niewinna. - Patrz na lzy nasze! - powtarzali wszyscy obecni. Lzy splywaly i po twarzy Piotra. Po chwili jednak podniosl sie i wyciagajac nad kleczacymi dlonie rzekl: - Niech imie Panskie bedzie uwielbione i niech sie stanie wola Jego! O brzasku nastepnego dnia dwie ciemne postaci posuwaly sie droga Appijska ku rowninom Kampanii. Jedna z nich byl Nazariusz, druga Piotr Apostol, ktory opuszczal Rzym i meczonych w nim wspolwyznawcow. Niebo na wschodzie przybieralo juz leciuchny odcien zielony, ktory z wolna, coraz wyrazniej bramowal sie u dolu barwa szafranna. Drzewa o srebrnych lisciach, biale marmury willi i luki wodociagow, biegnace przez rownine ku miastu, wychylaly sie z cienia. Rozjasniala sie stopniowo zielonosc nieba, nasycajac sie zlotem. Za czym wschod zaczal rozowiec i rozswiecil Gory Albanskie, ktore ukazaly sie cudne, liliowe, jakby z samych tylko blaskow zlozone. Swit odbijal sie w drzacych na lisciach drzew kroplach rosy. Mgla rzedla odkrywajac coraz szerszy widok na rownine, na lezace na niej domy, cmentarze, miasteczka i kepy drzew, miedzy ktorymi bielaly kolumny swiatyn. Droga byla pusta. Wiesniacy, ktorzy zwozili jarzyny do miasta, nie zdazyli jeszcze widocznie pozaprzegac do wozkow. Od plyt kamiennych, ktorymi az do gor wylozony byl gosciniec, szedl w ciszy odglos drewnianych postolow, jakie podrozni mieli na nogach. Potem slonce wychylilo sie przez przelecz gor, ale zarazem dziwny widok uderzyl oczy Apostola. Oto wydalo mu sie, iz zlocisty krag, zamiast wznosic sie wyzej i wyzej na niebie, zsunal sie ze wzgorz i toczy sie po drodze. Wowczas Piotr zatrzymal sie i rzekl: - Widzisz te jasnosc, ktora zbliza sie ku nam? - Nie widze nic - odpowiedzial Nazariusz. Lecz Piotr po chwili ozwal sie przysloniwszy oczy dlonia: - Jakowas postac idzie ku nam w blasku slonecznym. Do uszu ich nie dochodzil jednak najmniejszy odglos krokow. Naokol bylo cicho zupelnie. Nazariusz widzial tylko, ze w dali drza drzewa, jakby je ktos potrzasal, a blask rozlewa sie coraz szerzej na rowninie. I poczal patrzec ze zdziwieniem na Apostola. - Rabbi! Co ci jest? - zawolal z niepokojem. A z rak Piotra kostur podrozny wysunal sie na ziemie, oczy patrzyly nieruchomie przed siebie, usta byly otwarte, w twarzy malowalo sie zdumienie, radosc, zachwyt. Nagle rzucil sie na kolana z wyciagnietymi przed sie ramionami, a z ust jego wyrwal sie okrzyk: - Chryste! Chryste!... I przypadl glowa do ziemi, jakby calowal czyjes stopy. Dlugo trwalo milczenie, po czym w ciszy ozwaly sie przerywane lkaniem slowa starca: - Quo vadis, Domine?... I nie slyszal odpowiedzi Nazariusz, lecz do uszu Piotrowych doszedl glos smutny i slodki, ktory rzekl: - Gdy ty opuszczasz lud moj, do Rzymu ide, by mnie ukrzyzowano raz wtory. Apostol lezal na ziemi, z twarza w prochu, bez ruchu i slowa. Nazariuszowi wydalo sie juz, ze omdlal lub umarl, ale on powstal wreszcie, drzacymi rekoma podniosl kij pielgrzymi i nic nie mowiac zawrocil ku siedmiu wzgorzom miasta. Pachole zas, widzac to, powtorzylo jak echo: - Quo vadis, Domine?... - Do Rzymu - odrzekl cicho Apostol. I wrocil. Pawel, Jan, Linus i wszyscy wierni przyjeli go ze zdumieniem i z trwoga tym wieksza, ze wlasnie o brzasku, zaraz po jego wyjsciu, pretorianie otoczyli mieszkanie Miriam i szukali w nim Apostola. Lecz on na wszystkie pytania odpowiadal im tylko z radoscia i spokojem: - Panam widzial! I tegoz jeszcze wieczora udal sie na cmentarz ostrianski, aby nauczac i chrzcic tych, ktorzy chcieli sie skapac w wodzie zycia. I odtad przychodzil tam codziennie, a za nim ciagnely co dzien liczniejsze tlumy. Zdawalo sie, ze z kazdej lzy meczenskiej rodza sie nowi wyznawcy i ze kazdy jek na arenie odbija sie echem w tysiacznych piersiach. Cezar plawil sie we krwi, Rzym i caly swiat poganski szalal. Ale ci, ktorym dosc bylo zbrodni i szalu, ci, ktorych deptano, ci, ktorych zycie bylo zyciem niedoli i ucisku, wszyscy pognebieni, wszyscy smutni, wszyscy nieszczesni przychodzili sluchac dziwnej powiesci o Bogu, ktory z milosci dla ludzi dal sie ukrzyzowac, by odkupic ich winy. Odnajdujac zas Boga, ktorego mogli kochac, odnajdowali to, czego nie mogl dac dotychczas nikomu swiat owczesny - szczescie z milosci. A Piotr zrozumial, ze ni cezar, ni wszystkie jego legie nie zmoga prawdy zywej, ze nie zaleja jej ni lzy, ni krew i ze teraz dopiero zaczyna sie jej zwyciestwo. Zrozumial rowniez, dlaczego Pan zawrocil go z drogi: oto to miasto pychy, zbrodni, rozpusty i potegi poczynalo byc jego miastem i podwojna stolica, z ktorej plynal na swiat rzad cial i dusz. Az wreszcie spelnil sie czas dla obu Apostolow. Ale jakby na zakonczenie sluzby, danym bylo Bozemu rybakowi ulowic dwie dusze nawet i w wiezieniu. Zolnierze Processus i Martynianus, ktorzy pilnowali go w wiezieniu Mamertynskim, przyjeli chrzest. Po czym nadeszla godzina meki. Nerona nie bylo wowczas w Rzymie. Wyrok wydali Helius i Politetes, dwaj wyzwolency, ktorym cezar powierzyl na czas swej niebytnosci rzady nad Rzymem. Wiekowego Apostola poddano naprzod przepisanej przez prawo chloscie, a nastepnego dnia wywiedziono za mury miasta, ku wzgorzom Watykanskim, gdzie mial poniesc przeznaczona mu kare krzyza. Zolnierzy dziwil tlum, ktory zebral sie przed wiezieniem, gdyz w pojeciu ich smierc prostego czlowieka i w dodatku cudzoziemca nie powinna byla budzic tyle zajecia, nie rozumieli zas, ze korowod ow nie skladal sie z ciekawych, ale z wyznawcow, pragnacych odprowadzic na miejsce kazni Wielkiego Apostola. Po poludniu otworzyly sie wreszcie bramy wiezienia i Piotr ukazal sie wsrod oddzialu pretorianow. Slonce znizylo sie juz nieco ku Ostii, dzien byl cichy i pogodny. Piotrowi ze wzgledu na jego sedziwe lata nie kazano niesc krzyza, sadzono bowiem, ze go udzwignac nie zdola, ani tez nie zalozono mu widel na szyje, by mu nie utrudniac pochodu. Szedl wolny i wierni mogli go widziec doskonale. W chwili gdy wsrod zelaznych helmow zolnierskich ukazala sie jego biala glowa, placz rozlegl sie w tlumie, lecz natychmiast prawie ustal, albowiem twarz starca miala w sobie tyle pogody i taka jasniala radoscia, iz wszyscy pojeli, ze to nie ofiara idzie ku straceniu, ale zwyciezca odbywa pochod tryumfalny. Jakoz tak bylo. Rybak, zwykle pokorny i pochylony, szedl teraz wyprostowany, wyzszy wzrostem od zolnierzy, pelen powagi. Nigdy nie widziano w postawie jego tyle majestatu. Zdawac by sie moglo, iz to monarcha posuwa sie, otoczony przez lud i zolnierzy. Ze wszystkich stron podniosly sie glosy: "Oto Piotr odchodzi do Pana." Wszyscy jakby zapomnieli, ze czeka go meka i smierc. Szli w uroczystym skupieniu, ale w spokoju, czujac, ze od smierci na Golgocie nie stalo sie dotychczas nic rownie wielkiego i ze jako tamta odkupila swiat caly, tak ta ma odkupic to miasto. Po drodze ludzie zatrzymywali sie ze zdziwieniem na widok tego starca, wyznawcy zas, kladnac im rece na ramiona, mowili spokojnymi glosami: "Patrzcie, jako umiera sprawiedliwy, ktory znal Chrystusa i opowiadal milosc na swiecie." A owi wpadali w zadume, po czym odchodzili mowiac sobie: "Zaprawde, ten nie mogl byc niesprawiedliwy." Po drodze milkly wrzaski i wolania uliczne. Orszak posuwal sie wsrod domow swiezo wzniesionych, wsrod bialych kolumn swiatyn, nad ktorych naczolkami wisialo niebo glebokie, ukojone i blekitne. Szli w ciszy; czasem tylko zabrzeczaly zbroje zolnierzy lub podniosl sie szmer modlitw. Piotr sluchal ich i twarz jasniala mu coraz wieksza radoscia, albowiem wzrok jego zaledwie mogl ogarnac owe tysiace wyznawcow. Czul, ze dziela dokonal, i wiedzial juz, ze ta Prawda, ktora cale zycie opowiadal, zaleje wszystko jak fala i ze nic juz powstrzymac jej nie zdola. A tak myslac, podnosil oczy ku gorze i mowil: "Panie, kazales mi podbic ten grod, ktory panuje swiatu, wiecem go podbil. Kazales mi zalozyc w nim stolice swoja, wiecem ja zalozyl. To Twoje miasto teraz, Panie, a ja ide do Ciebie, bom sie spracowal bardzo." Przechodzac wiec kolo swiatyn mowil im: "Chrystusowymi swiatyniami bedziecie." Patrzac na roje ludzi, przesuwajacych sie przed jego oczyma, mowil im: "Chrystusowymi beda wasze dzieci slugami." I szedl w poczuciu spelnionego podboju, swiadom swej zaslugi, swiadom mocy, ukojony, wielki. Zolnierze poprowadzili go przez most Tryumfalny, jakby mimo woli dajac jego tryumfowi swiadectwo, i wiedli dalej ku Naumachii i cyrkowi. Wierni z Zatybrza przylaczyli sie do pochodu i uczynila sie gestwa ludu tak wielka, iz centurion, przywodzacy pretorianom, domysliwszy sie wreszcie, iz prowadzi jakowegos arcykaplana, ktorego otaczaja wierni, zaniepokoil sie zbyt mala liczba zolnierzy. Lecz ani jeden okrzyk oburzenia lub wscieklosci nie ozwal sie w tlumie. Twarze byly przejete wielkoscia chwili, uroczyste i zarazem pelne oczekiwania, niektorzy bowiem wyznawcy przypominajac sobie, iz przy smierci Pana ziemia rozstepowala sie z przerazenia, a umarli podnosili sie z grobow, mysleli, ze i teraz nastapia moze jakies znaki widome, po ktorych nie zatrze sie przez wieki smierc Apostola. Inni mowili sobie nawet: "A nuz Pan wybierze godzine Piotrowa, aby zstapic z nieba, jako byl przyobiecal, i uczynic sad nad swiatem." W tej zas mysli polecali sie milosierdziu Zbawiciela. Ale naokol bylo spokojnie. Wzgorza zdawaly sie wygrzewac i odpoczywac w sloncu. Pochod zatrzymal sie wreszcie miedzy cyrkiem a wzgorzem Watykanskim. Zolnierze wzieli sie teraz do kopania dolu, inni polozyli na ziemi krzyz, mloty i gwozdzie, czekajac, poki przygotowania nie zostana ukonczone, tlum zas, cichy zawsze i skupiony, kleknal naokol. Apostol, z glowa w promieniach i zlotych blaskach, zwrocil sie po raz ostatni ku miastu. Z dala, nieco w dole, widac bylo Tyber swiecacy; po drugim brzegu pole Marsowe, wyzej mauzoleum Augusta, nizej olbrzymie termy, ktore Nero wlasnie byl wznosic poczal, jeszcze nizej teatr Pompejusza, a za nimi miejscami widne, miejscami zakryte przez inne budowy Saepta Julia, mnostwo portykow, swiatyn, kolumn, spietrzonych gmachow i wreszcie hen, w dali, wzgorza oblepione domami, olbrzymie rojowisko ludzkie, ktorego krance niknely w mgle blekitnej, gniazdo zbrodni, ale i sily, szalenstwa, ale i ladu, ktore stalo sie glowa swiata, jego ciemiezca, ale zarazem jego prawem i pokojem, wszechpotezne, nieprzemozone, wieczyste. Piotr zas, otoczony zolnierzami, spogladal na nie tak, jakby spogladal wladca i krol na swe dziedzictwo. I mowil: "Odkupiones jest i moje." A nikt, nie tylko miedzy zolnierstwem kopiacym dol, w ktory miano wstawic krzyz, ale nawet miedzy wyznawcami, nie umial odgadnac, ze istotnie stoi miedzy nimi prawdziwy wladca tego grodu i ze mina cezarowie, przeplyna fale barbarzyncow, mina wieki, a ow starzec bedzie tu panowal nieprzerwanie. Slonce chylilo sie jeszcze bardziej ku Ostii i stalo sie wielkie i czerwone. Cala zachodnia strona nieba poczela plonac blaskiem niezmiernym. Zolnierze zblizyli sie do Piotra, by go rozebrac. Lecz on, modlac sie, wyprostowal sie nagle i wyciagnal wysoko prawice. Oprawcy zatrzymali sie jakby oniesmieleni jego postawa; wierni zatrzymali rowniez oddech w piersiach, sadzac, ze chce przemowic, i nastala cisza niezmacona. On zas, stojac na wyniesieniu, poczal wyciagnieta prawica czynic znak krzyza, blogoslawiac w godzinie smierci: - Urbi et orbi! A w ten sam cudny wieczor inny oddzial zolnierzy prowadzil droga Ostyjska Pawla z Tarsu ku miejscowosci zwanej Aquae Salvia. I za nim rowniez postepowala gromada wiernych, ktorych nawrocil, a on poznawal blizszych znajomych, zatrzymywal sie i rozmawial z nimi, gdyz jako obywatelowi rzymskiemu, straz okazywala mu wieksze wzgledy. Za brama, zwana Tergemina, spotkal Plautylle, corke prefekta Flawiusza Sabinusa, i widzac jej mloda twarz zalana lzami, rzekl: "Plautyllo, corko Zbawienia wiecznego, odejdz w pokoju. Pozycz mi tylko zaslony, ktora zawiaza mi oczy w chwili, gdy bede odchodzil do Pana." I wziawszy zaslone szedl dalej, z twarza tak pelna radosci, z jaka robotnik, ktory przepracowal dobrze dzien caly, wraca do domu. Mysli jego, podobnie do Piotrowych, byly spokojne i pogodne jak owo niebo wieczorne. Oczy patrzyly w zamysleniu na rownine, ktora ciagnela sie przed nimi, i na Gory Albanskie, zanurzone w swietle. Rozpamietywal o swoich podrozach, o trudach i pracy, o walkach, w ktorych zwyciezal, i kosciolach, ktore po wszystkich ziemiach i za wszystkimi morzami zalozyl, i myslal, ze dobrze zarobil na spoczynek. I on takze dziela dokonal. Czul, ze siejby jego nie rozwieje juz wiatr zlosci. Odchodzil z ta pewnoscia, ze w walce, ktora jego Prawda wypowiedziala swiatu, ona zwyciezy, i niezmierna pogoda zstepowala mu do duszy. Droga na miejsce stracenia byla daleka i wieczor poczal zapadac. Gory staly sie purpurowe, a podnoza ich zapadaly z wolna w cien. Trzody wracaly do domow. Gdzieniegdzie szly gromadki niewolnikow z narzedziami pracy na ramionach. Przed domami na drodze bawily sie dzieci spogladajac z ciekawoscia na przechodzacy oddzial zolnierzy. W tym zas wieczorze, w tym przezroczym zlotym powietrzu byl nie tylko spokoj i ukojenie, ale jakowas harmonia, ktora z ziemi zdawala sie podnosic ku niebu. A Pawel slyszal ja i serce przepelnialo mu sie radoscia na mysl, ze do owej muzyki swiata dodal dzwiek jeden, ktorego nie bylo dotad, a bez ktorego ziemia cala byla "jako miedz brzakajaca i jako cymbal brzmiacy". I przypominal sobie, jako uczyl ludzi milosci, jako im mowil, iz chocby rozdali majetnosc na ubogich i chocby posiedli wszystkie jezyki i wszystkie tajemnice, i wszystkie nauki, niczym nie beda bez milosci, ktora jest laskawa, cierpliwa, ktora zlego nie wyrzadza, nie pragnie czci, wszystko znosi, wszystkiemu wierzy, wszystkiego sie nadziewa, wszystko wytrwa. Oto mu wiek zycia splynal na nauczaniu ludzi takiej Prawdy. A teraz mowil sobie w duszy: "Jakaz sila jej sprosta i coz ja zwyciezy? Jakoz przytlumic ja zdola cezar, chocby dwakroc mial tyle legionow, dwakroc tyle miast i morz, i ziem, i narodow?" I szedl po zaplate jako zwyciezca. Orszak porzucil wreszcie wielka droge i skrecil na wschod waska sciezka ku Salwijskim Wodom. Na wrzosach lezalo slonce czerwone. Przy zrodle centurion zatrzymal zolnierzy, albowiem chwila nadeszla. Lecz Pawel zarzuciwszy na ramie zaslone Plautylli, aby zawiazac sobie nia oczy, wzniosl po raz ostatni zrenice, pelne niezmiernego spokoju, ku odwiecznym blaskom wieczornym i modlil sie. Tak! Chwila nadeszla, ale on widzial przed soba wielki gosciniec z zorz, wiodacy ku niebu, i w duszy mowil sobie te same slowa, ktore poprzednio w poczuciu swej spelnionej sluzby i bliskiego konca napisal: "Potykaniem dobrym potykalem sie, wiarem zachowal, zawodum dokonal, na ostatek przeznaczon mi jest wieniec sprawiedliwosci." Rzym szalal po dawnemu, tak iz zdawalo sie, ze to miasto, ktore podbilo swiat, poczyna sie wreszcie z bruku przewodnikow rozdzierac samo w sobie. Jeszcze zanim dla Apostolow wybila ostatnia godzina, przyszedl spisek Pizona, a po nim kosba tak nieublagana najwyzszych glow w Rzymie, ze tym nawet, ktorzy widzieli bostwo w Neronie, wydal sie on w koncu bostwem smierci. Zaloba padla na miasto, strach rozsiadl sie po domach i w sercach, ale portyki wienczyly sie bluszczem i kwiatami, nie wolno bylo okazywac zalu po zmarlych. Ludzie, ktorzy budzili sie z rana, zadawali sobie pytanie, czyja dzis kolej nadejdzie. Orszak mar, ciagnacych za cezarem, powiekszal sie z dniem kazdym. Pizo przyplacil glowa spisek, a za nim poszli Seneka i Lukan, Feniusz Rufus i Plaucjusz Lateranus, i Flawiusz Scewinus, i Afraniusz Kwincjanus, i rozpustny towarzysz szalenstw cezara Tuliusz Senecjo, i Prokulus, i Ararykus, i Tugurynus, i Gratus, i Silanus, i Proksymus, i Subriusz Flawiusz, niegdys oddany cala dusza Neronowi, i Sulpicjusz Asper. Jednych gubila wlasna nikczemnosc, innych bojazn, innych bogactwa, innych mestwo. Cezar, przerazony sama liczba spiskowych, okryl zolnierstwem mury i trzymal miasto jakby w oblezeniu, wysylajac co dzien centurionow z wyrokami smierci do podejrzanych domow. Skazani plaszczyli sie jeszcze w listach, pelnych pochlebstw, dziekujac cezarowi za wyrok i zapisujac mu czesc mienia, aby reszte dla dzieci ocalic. Zdawalo sie w koncu, ze Nero umyslnie przebiera wszelka miare, by sie przekonac, do jakiego stopnia znikczemnieli ludzie i jak dlugo zniosa krwawe rzady. Za spiskowymi wytracano ich krewnych, przyjaciol i prostych nawet znajomych. Mieszkancy wspanialych, wzniesionych po pozarze domow, wychodzac na ulice, byli pewni, iz ujrza cale szeregi pogrzebow. Pompejusz, Korneliusz Marcjalis, Flawiusz Nepos i Stacjusz Domicjusz zgineli, oskarzeni o brak milosci dla cezara; Nowiusz Pryskus, jako przyjaciel Seneki; Rufiusza Kryspina pozbawiono prawa ognia i wody dlatego, ze niegdys byl mezem Poppei. Wielkiego Trazeasza zgubila cnota, wielu przyplacilo zyciem szlachetne pochodzenie, nawet i Poppea padla ofiara chwilowego uniesienia cezara. A senat plaszczyl sie przed straszliwym wladca, wznosil na jego czesc swiatynie, czynil wota za jego glos, wienczyl jego posagi i przeznaczal mu kaplanow, jak bostwu. Senatorowie ze drzeniem w duszy szli na Palatyn, by wielbic spiew "Periodonicesa" i szalec z nim razem wsrod orgii nagich cial, wina i kwiatow. A tymczasem z dolu, na roli przesiaklej krwia i lzami, wzrastala cicho, ale coraz potezniej, siejba Piotrowa. Winicjusz do Petroniusza: "Wiemy i tu, carissime, co dzieje sie w Rzymie, a czego nie wiemy, to nam dopowiadaja listy twoje. Gdy rzucisz kamien w wode, fale rozchodza sie coraz dalej i dalej naokol, wiec taka fala szalu i zlosci doszla z Palatynu az do nas. Po drodze do Grecji byl tu wyslany przez cezara Karynas, ktory zlupil miasta i swiatynie, by prozny skarb zapelnic. Za cene potu i lez ludzkich buduje sie w Rzymie Domus Aurea. Byc moze, ze swiat nie ogladal dotad takiego domu, ale tez nie ogladal i krzywd takich. Ty przecie znasz Karynasa. Podobnym do niego byl Chilo, zanim smiercia nie odkupil zycia. Lecz do lezacych w naszym poblizu miasteczek nie dotarli jego ludzie, moze dlatego, ze nie masz w nich swiatyn i skarbow. Pytasz, czysmy bezpieczni? Odpowiem ci tylko, zesmy zapomniani, i niech ci to wystarczy za odpowiedz. Oto w tej chwili z portyku, pod ktorym pisze, widze nasza spokojna zatoke, a na niej Ursusa w lodzi, zapuszczajacego siec w jasne tonie. Zona moja przedzie czerwona welne obok mnie, a w ogrodach pod cieniem drzew migdalowych spiewaja nasi niewolnicy. O, co za spokoj, carissime, i jakie zapomnienie dawnych trwog i bolesci! Ale to nie Parki, jak piszesz, przeda tak slodko nic naszego zywota, to blogoslawi nam Chrystus, umilowany nasz Bog i Zbawiciel. Zal i lzy znamy, bo nasza Prawda kaze nam plakac nad cudza niedola, ale nawet i w owych lzach tkwi nie znana wam pociecha, ze kiedys, gdy splynie czas zycia naszego, odnajdziem tych wszystkich drogich, ktorzy zgineli i za Boska nauke maja zginac jeszcze. Dla nas Piotr i Pawel nie zmarli, lecz narodzili sie w chwale. Dusze nasze ich widza i gdy oczy placza, serca wesela sie ich weselem. O tak, drogi, jestesmy szczesliwi szczesciem, jakiego nic zburzyc nie zdola, poniewaz smierc, ktora dla was jest koncem wszystkiego, dla nas bedzie tylko przejsciem do wiekszego jeszcze spokoju, wiekszego kochania, wiekszej radosci. I tak nam plyna tu dni i miesiace w pogodzie serc. Sludzy nasi i niewolnicy wierza rowniez, jak i my, w Chrystusa, a ze On milosc nakazal, wiec milujemy sie wszyscy. Nieraz, gdy slonce zachodzi lub gdy ksiezyc blyszczy juz na wodzie, rozmawiamy z Ligia o dawnych czasach, ktore dzis snem nam sie wydaja, a gdy pomysle, jak ta droga glowa, ktora dzis co dzien kolysze na piersiach, bliska byla meki i zaglady, cala dusza wielbie mojego Pana, bo z tych rak On jeden mogl ja wyrwac, ocalic z areny i wrocic mi na zawsze. O Petroniuszu, widziales przecie, ile ta nauka daje pociechy i wytrwania w niedoli, ile cierpliwosci i odwagi wobec smierci, wiec przyjedz, zobacz, ile daje szczescia w zwyklych, powszednich dniach zycia. Ludzie, widzisz, nie znali dotad Boga, ktorego by mozna milowac, przeto nie milowali sie i miedzy soba i stad szla ich niedola, bo jako swiatlo ze slonca, tak szczescie z milosci wyplywa. Nie nauczyli ich tej prawdy ni prawodawcy, ni filozofowie, i nie bylo jej ni w Grecji, ni w Rzymie, a gdy mowie: ni w Rzymie, to znaczy na ziemi calej. Oschla i zimna nauka stoikow, do ktorej garna sie ludzie cnotliwi, hartuje serca jak miecze, ale zobojetnia je raczej, zamiast je czynic lepszymi. Lecz po co ja mowie to tobie, ktorys wiecej sie uczyl i wiecej rozumiesz ode mnie. Tys przecie znal takze Pawla z Tarsu i nieraz rozmawiales z nim dlugo, wiec wiesz najlepiej, zali wobec prawdy, ktora on opowiadal, wszystkie nauki waszych filozofow i retorow nie sa czczymi bankami i pustym brzekiem slow bez znaczenia? Pamietasz pytanie, ktore on ci zadal: "A gdyby cezar byl chrzescijaninem, zalibyscie sie nie czuli bezpieczniejsi, pewniejsi posiadania tego, co posiadacie, prozni trwog i spokojni o wasze jutro?" Ales ty mowil mi, ze nasza prawda jest nieprzyjaciolka zycia, a ja odpowiadam ci teraz, ze gdybym od poczatku listu powtarzal tylko dwa wyrazy: "Jestem szczesliwy!", jeszcze bym szczescia mego wyrazic ci nie zdolal. Powiesz mi na to, ze szczescie moje to Ligia! Tak, drogi! Dlatego, ze kocham jej dusze niesmiertelna i ze oboje milujemy sie w Chrystusie, a w takiej milosci nie masz ni rozlaczen, ni zdrad, ni zmian, ni starosci, ni smierci. Bo gdy minie mlodosc i uroda, gdy zwiedna ciala nasze i przyjdzie smierc, milosc sie ostoi, gdyz ostoja sie dusze. Zanim oczy moje otworzyly sie na swiatlo, gotow bylem dla Ligii podpalic nawet dom wlasny, a teraz ci mowie: nie kochalem jej, bo kochac dopiero mnie Chrystus nauczyl. W Nim jest zrodlo szczescia i spokoju. Toc nie ja mowie, jeno oczywistosc sama. Porownaj wasze podszyte trwoga rozkosze, wasze niepewne jutra upojenia, wasze orgie, podobne do styp pogrzebowych, z zyciem chrzescijan, a znajdziesz gotowa odpowiedz. Lecz abys mogl lepiej porownac, przyjedz w nasze pachnace czabrem gory, do naszych cienistych gajow oliwnych, nad nasze pokryte bluszczem brzegi. Czeka cie tu spokoj, jakiegos dawno nie zaznal, i serca, ktore cie kochaja prawdziwie. Tys, majac dusze szlachetna i dobra, powinien byc szczesliwy. Twoj bystry umysl potrafi prawde rozpoznac, a gdy poznasz, to ja pokochasz, bo moze mozna byc jej wrogiem, jak cezar i Tygellin, ale obojetnym dla niej nikt byc nie potrafi. O moj Petroniuszu, oboje z Ligia cieszymy sie nadzieja, ze cie ujrzymy niezadlugo. Badz zdrow, szczesliwy i przybywaj." Petroniusz odebral list Winicjusza w Cumae, dokad byl wyjechal wraz z innymi augustianami, dazacymi za cezarem. Dlugoletnia jego walka z Tygellinem miala sie ku koncowi. Petroniusz wiedzial juz, ze musi w niej pasc, i rozumial tego powody. W miare jak cezar z kazdym dniem spadal coraz nizej do roli komedianta, blazna i woznicy, w miare jak grzazl coraz bardziej w chorobliwej, plugawej i zarazem grubej rozpuscie, wykwintny arbiter elegantiae stawal mu sie tylko ciezarem. Gdy Petroniusz nawet milczal, Nero widzial w jego milczeniu przygane, nawet gdy pochwalal, widzial szyderstwo. Swietny patrycjusz draznil jego milosc wlasna i wzbudzal zazdrosc. Jego bogactwa i wspaniale dziela sztuki staly sie przedmiotem pozadliwosci i wladcy, i wszechwladnego ministra. Oszczedzano go dotad ze wzgledu na wyjazd do Achai, w ktorej jego smak, jego znajomosc rzeczy greckich mogly sie przydac. Lecz z wolna Tygellin poczal tlumaczyc cezarowi, ze Karynas przewyzsza jeszcze smakiem i wiedza Petroniusza i ze lepiej od niego potrafi urzadzac w Achai igrzyska, przyjecia i tryumfy. Od tej chwili Petroniusz byl zgubiony. Nie smiano jednak przeslac mu wyroku w Rzymie. I cezar, i Tygellin przypominali sobie, ze ten niby zniewiescialy esteta, "czyniacy z nocy dzien", zajety tylko rozkosza, sztuka i ucztami, gdy byl prokonsulem w Bitynii, a potem konsulem w stolicy, okazal zadziwiajaca pracowitosc i energie. Uwazano go za zdolnego do wszystkiego, a wiedziano, ze w Rzymie posiada milosc nie tylko ludu, lecz nawet pretorianow. Nikt z poufnych cezara nie umial przewidziec, jak w danym razie postapi, zdawalo sie wiec rzecza roztropniejsza wywabic go z miasta i dosiegnac dopiero na prowincji. W tym celu otrzymal zaproszenie, by wraz z innymi augustianami przybyl do Cumae, on zas, chociaz domyslal sie podstepu, wyjechal, moze dlatego, by nie wystapic z jawnym oporem, moze, by pokazac raz jeszcze cezarowi i augustianom wesola, prozna wszelkich trosk twarz i odniesc ostatnie, przedsmiertne nad Tygellinem zwyciestwo. Tymczasem ow oskarzyl go natychmiast o przyjazn z senatorem Scewinusem, ktory byl dusza spisku Pizona. Ludzi Petroniusza, pozostalych w Rzymie, uwieziono, dom obstawiono straza pretorianska. Lecz on dowiedziawszy sie o tym nie okazal ni trwogi, ni nawet zaklopotania i z usmiechem rzekl do augustianow, ktorych podejmowal we wlasnej wspanialej willi w Cumae: - Ahenobarbus nie lubi pytan wprost, wiec zobaczycie, jak sie zmiesza, gdy go zapytam, czy to on rozkazal uwiezic moja familie w stolicy. Po czym zapowiedzial im uczte "przed dalsza podroza" i wlasnie czynil do niej przygotowania, gdy nadszedl list Winicjusza. Petroniusz odebrawszy go zamyslil sie nieco, po chwili jednak twarz zajasniala mu zwykla pogoda, i wieczorem tegoz samego dnia odpisal, co nastepuje: "Ciesze sie waszym szczesciem i podziwiam wasze serca, carissime, albowiem nie sadzilem, by dwoje zakochanych moglo o kims trzecim i dalekim pamietac. Wy zas nie tylko nie zapomnieliscie o mnie, ale chcecie mnie namowic do Sycylii, by podzielic sie ze mna waszym chlebem i waszym Chrystusem, ktory, jak piszesz, tak hojnie wam szczescia przysparza. Jesli tak jest, czcijcie go. Ja mysle, drogi, ze Ligie powrocil ci takze troche Ursus, a troche lud rzymski. Gdyby cezar byl innym czlowiekiem, myslalbym nawet, ze zaniechano dalszych przesladowan ze wzgledu na twoje z nim powinowactwo przez te wnuczke, ktora Tyberiusz oddal swego czasu jednemu z Winicjuszow. Skoro jednak mniemasz, ze to Chrystus, nie bede sie sprzeczal z toba. Tak! Nie zalujcie mu ofiar. Prometeusz rowniez poswiecil sie dla ludzi, ale eheu! Prometeusz podobno jest tylko wymyslem poetow, ludzie zas wiarygodni mowili mi, ze Chrystusa na wlasne ogladali oczy. Ja razem z wami mysle, ze to najuczciwszy z bogow. Pytanie Pawla z Tarsu pamietam, i zgadzam sie, ze gdyby na przyklad Ahenobarbus zyl wedle nauki Chrystusa, to moze bym mial czas pojechac do was, do Sycylii. Wowczas pod cieniem drzew, u zrodel, wiedlibysmy rozmowy o wszystkich bogach i wszystkich prawdach, jak wiedli je niegdys filozofowie greccy. Dzis krotka musze ci dac odpowiedz. Dwoch chce znac tylko filozofow: jeden zowie sie Pirron, drugi Anakreont. Reszte tanio ci sprzedac moge wraz z cala szkola greckich i naszych stoikow. Prawda mieszka gdzies tak wysoko, ze sami bogowie nie moga jej dojrzec ze szczytu Olimpu. Tobie, carissime, wydaje sie, ze wasz Olimp wyzszy jeszcze, i stojac na nim wolasz na mnie: "Wejdz, a zobaczysz takie widoki, jakich nie widziales dotychczas!" Byc moze. Ale ja ci odpowiadam: "Przyjacielu, nog nie mam!" I gdy doczytasz do konca ten list, sadze, ze przyznasz mi slusznosc. Nie! szczesliwy malzonku krolewny-jutrzenki! Wasza nauka nie dla mnie. Mamze milowac Bitynczykow, ktorzy nosza moja lektyke, Egipcjan, ktorzy pala w moich kapielach, Ahenobarba i Tygellina? Na biale kolana Charytek przysiegam ci, ze chocbym chcial, nie potrafie. W Rzymie jest najmniej sto tysiecy ludzi majacych albo krzywe lopatki, albo grube kolana, albo wyschle lydki, albo okragle oczy, albo za wielkie glowy. Czy kazesz mi ich kochac takze? Gdzie mam odnalezc te milosc, skoro jej w sercu nie czuje? A jesli wasz Bog chce, bym milowal ich wszystkich, czemu w swojej wszechmocy nie dal im ksztaltu na przyklad Niobidow, ktorych na Palatynie widziales? Kto kocha pieknosc, dla tego samego nie moze kochac brzydoty. Inna rzecz nie wierzyc w naszych bogow, ale milowac ich mozna, jak milowali ich Fidiasz i Praksyteles, i Miron, i Skopas, i Lizypp. Gdybym nawet chcial isc tam, gdzie mnie prowadzisz, nie moge. Ze zas nie chce, a wiec po dwakroc nie moge. Ty wierzysz, jak Pawel z Tarsu, ze kiedys, z drugiej strony Styksu, na jakichs Polach Elizejskich bedziecie widzieli waszego Chrystusa. Dobrze! Niech ci sam wowczas powie, czy by mnie przyjal z moimi gemmami, z moja waza mirrenska i z wydaniami od Sozjuszow, i z moja Zlotowlosa. Na mysl o tym smiac mi sie chce, moj drogi, boc przecie nawet i Pawel z Tarsu mowil mi, ze dla Chrystusa trzeba sie wyrzec rozanych wiencow, uczt i rozkoszy. Wprawdzie mi inne obiecywal szczescie, alem mu odrzekl, zem na takie inne za stary i ze rozami zawsze beda sie cieszyly oczy moje, a won fiolkow takze mi zawsze milsza bedzie niz won brudnego "blizniego" z Subury. To sa przyczyny, dla ktorych wasze szczescie nie dla mnie. Lecz jest procz tego jeszcze jedna, ktoram ci schowal na ostatek. Oto mnie wola Tanatos. Dla was poczyna sie swit zycia, a dla mnie slonce juz zaszlo i zmierzch ogarnia mi glowe. Innymi slowy, ja musze umrzec, carissime. Nie warto o tym mowic dlugo. Tak musialo sie skonczyc. Ty, ktory znasz Ahenobarba, z latwoscia to zrozumiesz. Tygellinus mnie zwyciezyl, a raczej nie! To tylko moje zwyciestwa dobiegly konca. Zylem, jak chcialem, i umre, jak mi sie podoba. Nie bierzcie tego do serca. Zaden bog nie obiecal mi niesmiertelnosci, wiec nie spotyka mnie rzecz niespodziana. Przy tym ty mylisz sie, Winicjuszu, twierdzac, ze tylko wasze bostwo uczy umierac spokojnie. Nie. Swiat nasz wiedzial przed wami, ze gdy ostatnia czara wychylona, czas odejsc, spoczac, i umie to jeszcze czynic pogodnie. Plato powiada, ze cnota jest muzyka, a zycie medrca harmonia. Jesli tak jest, to umre, jak zylem, cnotliwie. Chcialbym twa boska malzonke pozegnac jeszcze slowy, ktorymi powitalem ja niegdys w domu Aulusow: "Roznym ja sie, przeroznym napatrzyl narodom, a rownej tobie nie znam." Wiec jesli dusza jest czyms wiecej, niz mniema Pirron, to moja zaleci do was po drodze na krance Okeanosa i siedzie przy waszym domu w postaci motyla albo, jak wierza Egipcjanie, krogulca. Inaczej przybyc nie moge. A tymczasem niech wam Sycylia zmieni sie w ogrod Hesperyd, niech polne, lesne i zrodlane boginki sypia wam kwiaty po drodze, a po wszystkich akantach w kolumnach waszego domu niech gniezdza sie biale golebie." Jakoz Petroniusz nie mylil sie. W dwa dni pozniej mlody Nerwa, zawsze mu zyczliwy i oddany, przyslal do Cumae swego wyzwolenca z wiadomosciami o wszystkim, co dzialo sie na dworze cezara. Zguba Petroniusza byla juz postanowiona. Nazajutrz wieczor zamierzano wyslac do niego centuriona z rozkazem, aby zatrzymal sie w Cumae i czekal tam dalszych rozporzadzen. Nastepny poslaniec, wyprawiony w kilka dni pozniej, mial przyniesc mu wyrok smierci. Petroniusz wysluchal wiesci wyzwolenca z niezmacona pogoda, po czym rzekl: - Zaniesiesz swemu panu jedna z waz moich, ktora ci wrecze przed droga. Powiedz mu tez ode mnie, ze mu dziekuje z calej duszy, gdyz w ten sposob bede mogl uprzedzic wyrok. I nagle poczal sie smiac jak czlowiek, ktory wpadlszy na doskonala mysl cieszy sie z gory jej wykonaniem. A tegoz jeszcze wieczora jego niewolnicy rozbiegli sie zapraszajac wszystkich bawiacych w Cumae augustianow i wszystkie augustianki na uczte do wspanialej willi arbitra elegancji. On zas sam pisal w godzinach popoludniowych w bibliotece, po czym wzial kapiel, po ktorej kazal sie ubrac westyplikom, i swietny, strojny, podobny do bogow, zaszedl do triclinium, by rzucic okiem znawcy na przygotowania, a nastepnie do ogrodow, gdzie pacholeta i mlode Greczynki z wysp wily z roz wience do wieczerzy. Na twarzy jego nie bylo widac najmniejszej troski. Sluzba poznala tylko z tego, ze uczta bedzie czyms nadzwyczajnym, iz rozkazal dac niezwykle nagrody tym, z ktorych byl zadowolony, zas lekka chloste wszystkim, ktorych robota nie przypadla mu do smaku lub ktorzy przedtem jeszcze zasluzyli na nagane i kare. Cytarzystom i spiewakom polecil z gory hojnie zaplacic, a w koncu siadlszy w ogrodzie pod bukiem, przez ktorego liscie przedzieraly sie promienie sloneczne pstrzac ziemie jasnymi plamami, wezwal do siebie Eunice. Przyszla, ubrana bialo, z galazka mirtu na wlosach, cudna jak Charyta, on zas posadzil ja kolo siebie i lekko dotknawszy palcami jej skroni poczal patrzec na nia z takim rozmilowaniem, z jakim znawca patrzy na boski posag, ktory wyszedl spod dluta mistrza. - Eunice - rzekl do niej - czy ty wiesz, ze od dawna juz nie jestes niewolnica? A ona podniosla na niego swoje spokojne, blekitne jak niebo oczy i poczela zaprzeczac ruchem glowy. - Jestem, panie, zawsze - odrzekla. - Lecz moze tego nie wiesz - mowil dalej Petroniusz - ze ta willa i ci niewolnicy, ktorzy tam wija wience, i wszystko, co w niej jest, i pola, i stada naleza od dzis do ciebie. Eunice uslyszawszy to odsunela sie nagle od niego i glosem, w ktorym zabrzmial nagly niepokoj, zapytala: - Czemu mi to mowisz, panie? Nastepnie zblizyla sie znow i poczela patrzec na niego, mrugajac z przerazenia oczyma. Po chwili twarz jej stala sie blada jak plotno, on zas usmiechal sie ciagle i wreszcie rzekl jedno tylko slowo: - Tak! Nastala chwila milczenia, tylko lekki powiew poruszal liscmi buku. Petroniusz mogl istotnie sadzic, ze ma przed soba posag wykuty z bialego marmuru. - Eunice! - rzekl - Chce umrzec pogodnie. A dziewczyna, spojrzawszy nan z rozdzierajacym usmiechem, wyszeptala: - Slucham cie, panie. Wieczorem goscie, ktorzy bywali juz nieraz na ucztach Petroniusza i wiedzieli, ze w porownaniu z nimi nawet uczty cezara wydaja sie nudne i barbarzynskie, poczeli sie schodzic tlumnie, nikomu zas ani przez mysl nie przeszlo, by to mial byc "symposion" ostatni. Wielu wiedzialo wprawdzie, ze nad wykwintnym arbitrem zawisly chmury niecheci cezara, ale zdarzalo sie juz to tyle razy i tyle razy Petroniusz umial je rozproszyc jakims jednym zrecznym postepkiem lub jednym smialym slowem, ze naprawde nikt nie przypuszczal, by mialo mu grozic powazne niebezpieczenstwo. Jego wesola twarz i zwykly niedbaly usmiech utwierdzily do reszty wszystkich w tym mniemaniu. Sliczna Eunice, ktorej powiedzial, ze chce umrzec pogodnie, a dla ktorej kazde jego slowo bylo jakby slowem wyroczni, miala w boskich rysach spokoj zupelny i jakies dziwne swiatla w zrenicach, ktore mozna bylo za radosc poczytac. We drzwiach triclinium pacholeta z wlosami w zlotych siatkach kladly wience z roz na glowy przybylych, ostrzegajac ich zarazem wedle zwyczaju, by przestepowali prog prawa noga. W sali rozchodzil sie lekki zapach fiolkow; swiatla plonely w roznokolorowych szklach aleksandryjskich. Przy lawach staly greckie dziewczatka, majace zwilzac woniami stopy gosci. Pod scianami cytrzysci i spiewacy atenscy czekali znaku swego chorowoda. Nakrycie stolu jasnialo przepychem, lecz przepych ow nie razil, nie ciazyl nikomu i zdawal sie sam przez sie wykwitac. Wesolosc i swoboda rozlewaly sie wraz z wonia fiolkow po sali. Goscie, wchodzac tu, czuli, ze nie zawisnie nad nimi ni przymus, ni grozba, jak to bywalo u cezara, gdzie nie dosc gorne lub nawet nie dosc trafne pochwaly spiewu lub wierszy mozna bylo zyciem przyplacic. Wraz tez, na widok swiatel, bluszczowych kruz, win lodowaciejacych w sniegowej poscieli i wyszukanych potraw, rozochocily sie serca biesiadnikow. Rozmowy poczely brzeczec raznie, jak brzeczy roj pszczol nad okryta kwiatami jablonia. Czasem tylko przerywal je wybuch wesolego smiechu, czasem szmer pochwal, czasem zbyt glosny pocalunek, zlozony na bialym ramieniu. Goscie, pijac wino, stracali z czasz po kilka kropel bogom niesmiertelnym, by zjednac ich opieke i przychylnosc dla gospodarza. Nic to, ze wielu nie wierzylo w bogow. Tak kazal obyczaj i przesad. Petroniusz, lezac obok Eunice, rozmawial o nowinach rzymskich, o najnowszych rozwodach, o milosci, milostkach, o wyscigach, o Spikulusie, ktory w ostatnich czasach wslawil sie na arenie, i o najnowszych ksiazkach, jakie ukazaly sie u Atraktusa i Sozjuszow. Strzasajac wino mowil, ze strzasa tylko na czesc Pani Cypryjskiej, ktora jest starsza i wieksza od wszystkich bogow, jedynie niesmiertelna, trwala, wladnaca. Rozmowa jego byla jak promien slonca, ktory coraz to inny przedmiot oswieca, lub jak letni powiew, ktory porusza kwiaty w ogrodzie. Wreszcie skinal na chorowoda i na ten znak zabrzekly lekko cytry, mlode zas glosy ozwaly sie im do wtoru. Potem tancerki z Kos, rodaczki Eunice, poczely migotac spod przezroczystych oslon rozowymi cialami. W koncu egipski wrozbita poczal przepowiadac gosciom przyszlosc z ruchu teczowych dorad, zamknietych w krysztalowym naczyniu. Lecz gdy juz tych zabaw mieli do syta, Petroniusz uniosl sie nieco na swym syryjskim wezglowiu i rzekl z niechcenia: - Przyjaciele! Wybaczcie mi, ze na uczcie z prosba do was wystapie: oto niech kazdy przyjmie ode mnie w darze te czare, z ktorej najpierwej strzasnal na czesc bogow i na pomyslnosc moja. Czary Petroniusza lsnily od zlota, klejnotow i rzezb mistrzowskich, wiec jakkolwiek rozdawanie podarkow bylo rzecza zwykla w Rzymie, radosc zalala serca biesiadnikow. Jedni poczeli mu dziekowac i slawic go glosno; drudzy mowili, ze nawet sam Jowisz nie uczcil nigdy bogow w Olimpie darem podobnym; byli na koniec i tacy, ktorzy wahali sie z przyjeciem, tak rzecz przechodzila miare powszednia. On zas podniosl w gore kruze mirrenska, do teczy z blasku podobna i wprost bezcenna, po czym rzekl: - A oto jest ta, z ktorej ulalem na czesc Pani Cypryjskiej. Niechaj jej odtad niczyje usta nie dotkna i niechaj zadne rece na czesc innej bogini z niej nie uleja. I rzucil kosztowne naczynie na posypana liliowymi kwiatami szafranu posadzke, a gdy rozbilo sie w drobne szczatki, rzekl widzac naokol zdumione spojrzenia: - Drodzy, weselcie sie, zamiast zdumiewac. Starosc, bezsilnosc smutni to towarzysze ostatnich lat zycia. Ale ja wam dam dobry przyklad i dobra rade: mozna, widzicie, na nich nie czekac i nim nadejda, odejsc dobrowolnie, jak ja odchodze. - Co chcesz uczynic? - spytalo z niepokojem kilka glosow. - Chce sie weselic, pic wino, sluchac muzyki, patrzec na te oto boskie ksztalty, ktore obok mnie widzicie, a potem zasnac z uwienczona glowa. Juz pozegnalem sie z cezarem i czy chcecie posluchac, com mu na pozegnanie napisal? To rzeklszy wydobyl spod purpurowego wezglowia list i poczal czytac, co nastepuje: "Wiem, o cezarze, ze wygladasz z niecierpliwoscia mego przybycia i ze twoje wierne serce przyjaciela teskni dniami i nocami za mna. Wiem, ze obsypalbys mnie darami, powierzyl mi prefekture pretorii, a Tygellinowi kazal byc tym, do czego stworzyli go bogowie: dozorca mulow w tych twoich ziemiach, ktores po otruciu Domicji odziedziczyl. Wybacz mi jednak, bo oto przysiegam ci na Hades, a w nim na cienie twej matki, zony, brata i Seneki, ze przybyc do ciebie nie moge. Zycie jest wielkim skarbem, moj drogi, jam zas z owego skarbu umial najcenniejsze wybierac klejnoty. Lecz w zyciu sa takze rzeczy, ktorych juz dluzej zniesc nie potrafie. Och, nie mysl, prosze, ze mnie zrazilo to, izes zabil matke i zone, i brata, izes spalil Rzym i wyslal do Erebu wszystkich uczciwych ludzi w twym panstwie. Nie, moj prawnuku Kronosa. Smierc jest udzialem ludzkiego poglowia, po tobie zas innych postepkow nie bylo sie mozna spodziewac. Ale kaleczyc sobie uszy jeszcze przez lata cale twoim spiewem, widziec twe domicjuszowskie cienkie nogi, miotane tancem pirrejskim, sluchac twej gry, twej deklamacji i twoich poematow, biedny poeto z przedmiescia, oto co przewyzszylo moje sily i wzbudzilo do smierci ochote. Rzym zatyka uszy sluchajac ciebie, swiat cie wysmiewa, ja zas dluzej juz za ciebie plonic sie nie chce, nie moge. Wycie Cerbera, moj mily, chocby do twego spiewu podobne, mniej bedzie dla mnie dotkliwe, bom nie byl mu nigdy przyjacielem i za glos jego wstydzic sie nie mam obowiazku. Badz zdrow, lecz nie spiewaj, zabijaj, lecz nie pisz wierszy, truj, lecz nie tancz, podpalaj, lecz nie graj na cytrze, tego ci zyczy i te ostatnia przyjacielska rade posyla ci Arbiter elegantiae." Biesiadnicy struchleli, wiedzieli bowiem, ze gdyby Nero panstwo utracil, cios bylby dla niego mniej okrutnym. Zrozumieli tez, ze czlowiek, ktory taki list napisal, musi umrzec, a przy tym ich samych oblecial strach blady, ze takiego listu sluchali. Lecz Petroniusz rozsmial sie tak szczerym i wesolym smiechem, jakby o najniewinniejszy zart chodzilo, po czym powiodl oczyma po obecnych i ozwal sie: - Weselcie sie i odpedzcie daleko trwoge. Nikt nie potrzebuje sie chwalic, ze tego listu wysluchal, ja zas pochwale sie nim chyba Charonowi w chwili przeprawy. Po czym skinal na Greka lekarza i wyciagnal don ramie. Biegly Grek w mgnieniu oka przewiazal je zlota przepaska i otworzyl zyle na zgieciu reki. Krew trysnela na wezglowie i oblala Eunice, ktora podparlszy glowe Petroniusza pochylila sie nad nim i rzekla: - Panie, czys ty myslal, ze ja cie opuszcze? Gdyby bogowie chcieli mi dac niesmiertelnosc, a cezar wladze nad swiatem, poszlabym jeszcze za toba. Petroniusz usmiechnal sie, podniosl sie nieco, dotknal ustami jej ust i odpowiedzial: - Pojdz ze mna. Potem zas dodal: - Tys mnie naprawde kochala, boska moja!... A ona wyciagnela ku lekarzowi swe rozane ramie i po chwili krew jej poczela sie zlewac i laczyc z jego krwia. Lecz on dal znak chorowodowi i znow ozwaly sie cytry i glosy, spiewano naprzod Harmodiosa, a potem zabrzmiala piesn Anakreonta, w ktorej poeta skarzy sie, ze znalazl raz pod drzwiami zzieble i zaplakane dziecko Afrodyty: zabral je, ogrzal, wysuszyl skrzydelka, a ono, niewdzieczne, przeszylo mu za nagrode serce swym grotem i odtad opuscila go spokojnosc... Oni zas wsparci o siebie, piekni jak dwa bostwa, sluchali usmiechajac sie i blednac. Petroniusz po skonczonej piesni polecil roznosic dalej wino i potrawy, potem zaczal rozmawiac z siedzacymi w poblizu biesiadnikami o rzeczach blahych, ale milych, o jakich zwykle rozmawiano przy ucztach. Wreszcie przywolal Greka, by mu podwiazal na chwile zyly, albowiem mowil, ze morzy go sen i chcialby jeszcze oddac sie Hypnosowi, zanim Tanatos uspi go na zawsze. Jakoz usnal. Gdy sie rozbudzil, glowa dziewczyny lezala juz, podobna do bialego kwiatu, na jego piersiach. Wowczas oparl ja na wezglowiu, by sie jej raz jeszcze przypatrzec. Za czym znowu rozwiazano mu zyly. Spiewacy na jego skinienie zanucili nowa piesn Anakreonta, a cytry towarzyszyly im cicho, tak aby slow nie zagluszac. Petroniusz bladl coraz bardziej, gdy jednak ostatnie dzwieki umilkly, zwrocil sie raz jeszcze do biesiadnikow i rzekl: - Przyjaciele, przyznajcie, ze razem z nami ginie... Lecz nie mogl dokonczyc; ramie jego objelo ostatnim ruchem Eunice, po czym glowa opadla mu na wezglowie - i umarl. Biesiadnicy jednak patrzac na te dwa biale ciala, podobne do cudnych posagow, zrozumieli dobrze, ze z nimi razem ginie to, co jedynie jeszcze pozostalo ich swiatu, to jest jego poezja i pieknosc. Epilog Poczatkowo bunt legii galijskich pod wodza Windeksa nie zdawal sie byc zbyt groznym. Cezar mial dopiero trzydziesty pierwszy rok zycia i nikt nie smial sie spodziewac, by swiat wnet juz mial byc wolny od duszacej go zmory. Wspomniano, ze wsrod legii nieraz juz, jeszcze za dawniejszych panowan, przychodzilo do rozruchow, ktore jednak mijaly nie pociagajac za soba zmiany panowan. Tak za Tyberiusza Drusus usmierzyl bunt legii panonskich, a Germanikus nadrenskich. "Ktoz by zreszta - mowili ludzie - mogl objac po Neronie panowanie, gdy wszyscy niemal potomkowie boskiego Augusta wygineli za jego rzadow?" Inni, patrzac na kolosy wyobrazajace go jako Herkulesa, mimo woli wyobrazali sobie, ze zadna sila takiej potegi nie zlamie. Byli i tacy, ktorzy od czasu jak wyjechal do Achai, tesknili po nim, albowiem Helius i Politetes, ktorym zostawil rzady Rzymu i Italii, rzadzili jeszcze krwawiej od niego. Nikt nie byl pewny zycia i mienia. Prawo przestalo bronic. Zagasla godnosc ludzka i cnota, rozluznily sie wezly rodzinne, a znikczemniale serca nie smialy dopuscic nawet nadziei. Z Grecji dochodzily echa o nieslychanych tryumfach cezara, o tysiacach koron, ktore zdobyl, i tysiacach wspolzawodnikow, ktorych pokonal. Swiat wydawal sie jedna orgia, krwawa i blazenska, lecz zarazem wszczepilo sie mniemanie, ze przyszedl kres cnocie i rzeczom powaznym, ze nadszedl czas tanca, muzyki, rozpusty, krwi i ze odtad tak plynac juz musi zycie. Sam cezar, ktoremu bunt otwieral droge do nowych lupiestw, niewiele sie troszczyl o zbuntowane legie i Windeksa, a nawet czesto radosc swoja z tego powodu wypowiadal. Z Achai nie chcial tez wyjezdzac i dopiero gdy Helius doniosl mu, ze dalsza zwloka moze go o utrate panstwa przyprawic, wyruszyl do Neapolu. Tam znow gral i spiewal, puszczajac mimo uszu wiesci o coraz grozniejszym przebiegu zdarzen. Prozno Tygellinus tlumaczyl mu, ze dawne bunty legionow nie mialy wodza, teraz zas stoi na czele maz z dawnych krolow akwitanskich pochodzacy, a przy tym wojownik slawny i doswiadczony. "Tu - odpowiadal Neron - sluchaja mnie Grecy, ktorzy sami jedni sluchac umieja i sami jedni godni sa mego spiewu." Mowil, ze pierwszym jego obowiazkiem jest sztuka i slawa. Lecz gdy wreszcie doszla go wiesc, ze Windeks oglosil go lichym artysta, zerwal sie i wyjechal do Rzymu. Rany zadane mu przez Petroniusza, ktore zagoil pobyt w Grecji, otwarly sie w jego sercu na nowo i chcial u senatu szukac sprawiedliwosci za krzywde tak nieslychana. Po drodze ujrzawszy grupe, odlana z brazu, przedstawiajaca wojownika Gala obalonego przez rzymskiego rycerza, poczytal to za dobra wrozbe i odtad, jesli wspominal zbuntowane legie i Windeksa, to jedynie dlatego, by sie z nich nasmiewac. Wjazd jego do miasta zgasil wszystko, co dotad widziano. Wjechal na tym samym wozie, na ktorym niegdys August odbywal triumf. Zburzono jeden luk cyrku, by otworzyc wejscie pochodowi. Senat, rycerze i nieprzejrzane tlumy wylegly na jego spotkanie. Mury drzaly od okrzykow: "Witaj, Auguscie, witaj, Herkulesie! Witaj, boski, jedyny, olimpijski, pytyjski, niesmiertelny!" Za nim niesiono zdobyte wience, nazwy miast, w ktorych tryumfowal i wypisane na tablicach imiona mistrzow, ktorych pokonal. Nero sam byl upojony i pytal ze wzruszeniem otaczajacych go augustianow, czym byl tryumf Cezara przy jego tryumfie? Mysl, by ktokolwiek ze smiertelnych smial podniesc reke na takiego mistrza-polboga, nie chciala mu sie w glowie pomiescic. Czul sie istotnie olimpijskim i przez to samo bezpiecznym. Zapal i szalenstwo tlumow podniecaly szal jego wlasny. Jakoz moglo sie wydawac w dniu tego tryumfu, ze nie tylko cezar i miasto, ale swiat caly stracil zmysly. Pod kwiatami i stosami wiencow nie umial nikt dojrzec przepasci. Tegoz jednak jeszcze wieczora kolumny i mury swiatyn pokryly sie napisami, w ktorych wytykano zbrodnie cezara, grozono mu bliska pomsta i wysmiewano go jako artyste. Z ust do ust przechodzilo zdanie: "Poty spiewal, dopoki kogutow (gallos) nie zbudzil." Trwozne wiesci poczely obiegac miasto i rosly do potwornych rozmiarow. Niepokoj ogarnal augustianow. Ludzie w niepewnosci, co przyszlosc pokaze, nie smieli wypowiadac zyczen nadziei, nie smieli niemal czuc i myslec! On zas zyl dalej tylko teatrem i muzyka. Zajmowaly go nowo wynalezione instrumenty muzyczne i nowy organ wodny, z ktorym czyniono proby na Palatynie. W zdziecinnialym i niezdolnym do jednej rady lub czynu umysle wyobrazal sobie, iz daleko siegajace w przyszlosc zamiary przedstawien i widowisk odwroca tym samym niebezpieczenstwo. Najblizsi widzac, ze zamiast starac sie o srodki i wojsko, stara sie jedynie o wyrazenia trafnie malujace groze, poczeli tracic glowy. Inni atoli mniemali, ze tylko zaglusza siebie i drugich cytatami, majac w duszy trwoge i niepokoj. Jakoz postepki jego staly sie goraczkowe. Co dzien tysiace innych zamiarow przelatywalo mu przez glowe. Chwilami zrywal sie, by przeciw niebezpieczenstwu wybiezec, kazal pakowac na wozy cytry i lutnie, zbroic mlode niewolnice jako amazonki, a zarazem sciagac legie ze Wschodu. Czasem znow myslal, ze nie wojna, ale spiewem skonczy bunt galijskich legii. I usmiechala mu sie dusza do tego widowiska, ktore mialo nastapic po przejednaniu piesnia zolnierzy: Oto legionisci otocza go ze lzami w oczach, on zas zanuci im epinicium, po ktorym zlota epoka pocznie sie dla niego i Rzymu. Czasem znow wolal o krew; czasem oswiadczal, ze poprzestanie na wielkorzadztwie w Egipcie; wspominal wrozbitow, ktorzy przepowiadali mu panowanie w Jeruzalem, albo rozczulal sie mysla, ze jako wedrowny spiewak bedzie zarabial na chleb powszedni, a miasta i kraje uczcza w nim juz nie cezara, pana ziemskiego okregu, ale piesniarza, jakiego nie wydala dotad ludzkosc. I tak rzucal sie, szalal, gral, spiewal, zmienial zamiary, zmienial cytaty, zmienial zycie swoje i swiata w jakis sen niedorzeczny, fantastyczny i straszny zarazem, we wrzaskliwa hece, zlozona z nadetych wyrazen, lichych wierszy, jekow, lez i krwi, a tymczasem chmura na Zachodzie rosla i potezniala z dniem kazdym. Miara byla przebrana, blazenska komedia miala sie widocznie ku koncowi. Gdy wiesci o Galbie i przylaczeniu sie Hiszpanii do buntu doszly do jego uszu, wpadl w wscieklosc i szal. Podruzgotal czary, przewrocil stol przy uczcie i wydal rozkazy, ktorych ni Helius, ni sam Tygellin nie smieli wykonac. Wymordowac Galow zamieszkalych w Rzymie, potem podpalic jeszcze raz miasto, wypuscic zwierzeta z arenariow, a stolice przeniesc do Aleksandrii wydalo mu sie dzielem wielkim, zdumiewajacym i latwym. Ale juz dni wszechmocy jego minely i nawet wspolnicy dawnych zbrodni poczeli nan patrzec jak na szalenca. Smierc Windeksa i niezgoda zbuntowanych legii zdawaly sie jednak znow przechylac szale na jego strone. Juz nowe uczty, nowe tryumfy i nowe wyroki zapowiedziane byly w Rzymie, gdy pewnej nocy z obozu pretorianow przybyl na spienionym koniu goniec donoszac, ze w samym miescie zolnierze podniesli choragiew buntu i okrzykneli Galbe cezarem. Cezar spal w chwili przybycia gonca, lecz zbudziwszy sie, prozno wolal na straze przyboczne, czuwajace nocami u drzwi komnat. W palacu byla juz pustka. Niewolnicy tylko rabowali w odleglejszych zakatkach, co sie napredce zrabowac dalo. Lecz jego widok zestraszyl ich, on zas blakal sie samotny po domu, napelniajac go okrzykami trwogi i rozpaczy. Wreszcie jednak wyzwolency: Faon, Spirus i Epafrodyt, przybyli mu na ratunek. Chcieli, by uciekal, mowiac, ze nie ma chwili do stracenia, lecz on ludzil sie jeszcze. A gdyby, ubrany w zalobe, przemowil do senatu, czyz senat oparlby sie jego lzom i wymowie? Gdyby uzyl calej sztuki krasomowczej, calej wymowy i zdolnosci aktorskiej, czy ktokolwiek w swiecie zdolalby sie mu oprzec? Czyzby mu nie dano choc prefektury Egiptu? A oni, przywykli do pochlebstw, nie smieli jeszcze wprost zaprzeczyc, ostrzegli go tylko, ze zanim zdola dojsc do Forum, lud rozerwie go na szczatki, i zagrozili, ze jesli natychmiast na kon nie siadzie, i oni opuszcza go takze. Faon ofiarowal mu schronienie w swej willi, lezacej za brama Nomentanska. Po chwili siedli na kon i okrywszy glowy plaszczami pomkneli ku krancom miasta. Noc bladla. Na ulicach panowal juz jednak ruch zwiastujacy nadzwyczajnosc chwili. Zolnierze to pojedynczo, to malymi oddzialami rozsypali sie po miescie. Niedaleko juz obozu kon cezara uskoczyl nagle w bok na widok trupa. Wowczas plaszcz zsunal sie z glowy jezdzca i zolnierz, ktory w tej samej chwili przesuwal sie obok niego, poznal wladce, lecz zmieszany niespodzianym spotkaniem, oddal mu poklon wojskowy. Przejezdzajac kolo obozu pretorianow uslyszeli grzmiace okrzyki na czesc Galby. Nero zrozumial na koniec, ze zbliza sie godzina smierci. Opanowal go przestrach i wyrzuty sumienia. Mowil, ze widzi przed soba ciemnosc w ksztalcie czarnej chmury, z chmury zas owej wychylaja sie ku niemu twarze, w ktorych poznaje matke, zone i brata. Zeby jego klapaly z przerazenia, a jednak komediancka jego dusza znajdowala jakby jakis urok w grozie chwili. Byc wszechwladnym panem ziemi i stracic wszystko wydawalo mu sie szczytem tragedii. I wierny sobie gral pierwsza w niej role do konca. Opanowala go goraczka cytat i namietna chec, by obecni zapamietali je dla potomnosci. Chwilami mowil, ze chce umrzec, i wolal o Spikulusa, ktory zabijal najzreczniej ze wszystkich gladiatorow. Chwilami deklamowal. "Matka, malzonka, ojciec na smierc mnie wzywaja!" Blyski nadziei budzily sie w nim jednak od czasu do czasu, czcze i dziecinne. Wiedzial, ze idzie smierc, i nie wierzyl w nia zarazem. Brame Nomentanska zastali otwarta. Jadac dalej, przesuneli sie kolo Ostrianum, gdzie nauczal i chrzcil Piotr. O swicie byli w willi Faona. Tam wyzwolency nie ukrywali mu juz dluzej, ze czas umrzec, wiec kazal kopac dla siebie dol i legl na ziemi, by mogli wziac miare dokladna. Lecz na widok wyrzucanej ziemi ogarnal go strach. Tlusta twarz jego pobladla, a na czole osiadly mu na ksztalt kropel rannej rosy, krople potu. Poczal zwloczyc. Glosem zarazem drzacym i aktorskim oswiadczyl, ze chwila jeszcze nie nadeszla, po czym znow jal cytowac. W koncu prosil, by go spalono. "Jakiz artysta ginie!" - powtarzal jakby ze zdumieniem. Tymczasem przybyl goniec Faona z doniesieniem, ze senat wydal juz wyrok i ze parricida ma byc ukarany wedle dawnego zwyczaju. - Jakiz to zwyczaj? - spytal zbielalymi ustami Nero. - Szyje ci chwyca w widly i zasmagaja cie na smierc, a cialo wrzuca w Tyber! - odrzekl szorstko Epafrodyt. On zas roztworzyl plaszcz na piersiach. - A wiec czas! - rzekl spojrzawszy w niebo. I jeszcze raz powtorzyl: - Jakiz artysta ginie! W tej chwili rozlegl sie tetent koni. To centurion na czele zolnierzy przybywal po glowe Ahenobarba. - Spiesz sie! - zawolali wyzwolency. Nero przylozyl noz do szyi, lecz klul sie tylko dlonia bojazliwa i widac bylo, ze nigdy nie osmieli sie zaglebic ostrza. Wowczas niespodzianie Epafrodyt popchnal mu reke i noz wszedl az po glownie, a jemu oczy wyszly na wierzch, straszne, ogromne, przerazone. - Przynosze ci zycie! - zawolal wchodzac centurion. - Za pozno - odrzekl chrapliwym glosem Nero. Po czym dodal: - Oto jest wiernosc! W mgnieniu oka smierc poczela obejmowac mu glowe. Krew z grubego karku bluzgala czarnym strumieniem na ogrodowe kwiaty. Nogi jego poczely kopac ziemie - i skonal. Wierna Akte obwinela go nazajutrz w kosztowne tkaniny i spalila na przepelnionym wonnosciami stosie. I tak minal Nero, jak mija wicher, burza, pozar, wojna lub mor, a bazylika Piotra panuje dotad z wyzyn watykanskich miastu i swiatu. Wedle zas dawnej bramy Kapenskiej wznosi sie dzisiaj malenka kapliczka z zatartym nieco napisem: "Quo vadis, Domine?"
